Η Αθήνα και η Ρώμη εξακολουθούν να μας ανοίγουν τα μάτια. Mary Beard wants us to rethink the Classics

Στο νέο βιβλίο της Μέρι Μπερντ, κορυφαίας προσωπικότητας των Kλασικών Σπουδών, αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες προσφέρουν συναρπαστικές απαντήσεις σε κρίσιμα σύγχρονα ερωτήματα. Λεπτομέρεια από το ρωμαϊκό γλυπτό του «Κοιμώμενου Ερμαφρόδιτου» (2ος αιώνας μ.Χ.). The acclaimed historian’s eye-opening guide to the ancient world reminds Martin Wolf why classics are as relevant as ever. Part of ancient Roman ‘Sleeping Hermaphrodite’ sculpture from the 2nd century AD © De Agostini/Getty Images

Η Μέρι Μπερντ, η διάσημη Βρετανή κλασικίστρια, πολλά από τα βιβλία της οποίας έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά, δεν πιστεύει στο «κοινωνικό πρεστίζ» που κάποτε συνδεόταν με τη μελέτη των «κλασικών». Αντιθέτως, απευθύνεται σε ένα ευρύτερο και σύγχρονο κοινό: «Ποιο είναι το νόημα των αρχαίων κλασικών; Με άλλα λόγια, γιατί να μας απασχολεί τι έκαναν οι άνθρωποι πριν από 2.000 χρόνια;». Σ’ αυτά τα ερωτήματα απαντά η ίδια: «Θέλω να αποτυπώσω αυτό που εξακολουθεί να είναι τόσο συναρπαστικό, επικερδές και, μερικές φορές, ανησυχητικό στον κλασικό κόσμο». 

Mary Beard, «Talking Classics». The essays in Talking Classics unpack our complex fascination with the ancient world – and what it can teach us about the present.

Δεν μελετά τους κλασικούς, όπως σημειώνει στο νέο της βιβλίο που έχει τίτλο «Talking Classics» («Μιλώντας για τους Κλασικούς»), επειδή «τους αγαπώ», αλλά «επειδή συχνά προσφέρουν απόλαυση, κάποιες φορές αποσταθεροποιούν, τακτικά εκπλήσσουν, αλλά πάνω απ’ όλα μας ανοίγουν διαρκώς τα μάτια».

‘Mary Beard, aged 17, on an archaeological dig.

Εν ολίγοις, η Μπερντ περιγράφει με δέος «το θαύμα», το θαύμα που ένιωσε για πρώτη φορά ως παιδί όταν επισκέφθηκε το Βρετανικό Μουσείο με τη μητέρα της, τη δασκάλα ενός χωριού στην πατρίδα της, την Ουαλία. Το αποκαλεί «το σοκ του παλιού». Πρέπει, γράφει, να κοιτάξουμε το παρελθόν «στερεοσκοπικά, ως κάτι παλιό και ταυτόχρονα ως κάτι εκπληκτικά νέο».

Οι πελάτες στα ρωμαϊκές ταβέρνες μπορούσαν να απολαύσουν ένα μενού με απλά φαγητά όπως ελιές, ψωμί και μαγειρευτά, και κρασιά πιθανώς ποικίλης ποιότητας. Μερικά μεγαλύτερα μαγαζιά παρείχαν επίσης καταλύματα. Στις ρωμαϊκές ταβέρνες μια μεγάλη ποικιλία ανθρώπων - συμπεριλαμβανομένων των σκλάβων και των κατώτερων τάξεων - μπορούσε να συναντηθεί και να κοινωνικοποιηθεί. Αυτός ίσως είναι ο λόγος για τον οποίο στη ρωμαϊκή λογοτεχνία συχνά συνδέονται με παράνομη, βίαιη και ανήθικη συμπεριφορά και δεν είναι μέρος για «αξιοσέβαστους» Ρωμαίους. Η ταβέρνα του Σάλβιου βρισκόταν στη γωνία δύο πολυσύχναστων δρόμων (Μερκούριο και Βέττιι). Το όνομα δόθηκε από τους ιστορικούς λόγω της προκήρυξης των εκλογών για τον Σάλβιο που ήταν ζωγραφισμένη στον τοίχο του, το πραγματικό όνομα του ιδιοκτήτη είναι άγνωστο. Αυτές οι τέσσερις εικόνες σχηματίζουν ένα είδος «καρτούν» που απεικονίζει τη ζωή σε μια "ταβέρνα" της Πομπηίας. Φαίνεται ότι έχουν ζωγραφιστεί γρήγορα και με πολύ λιγότερη δεξιοτεχνία από τις όμορφες τοιχογραφίες στα πλούσια σπίτια. Δίνουν μια σπάνια ματιά στη γλώσσα και τη ζωή των κατώτερων τάξεων της Πομπηίας.

Περιγράφει την «ταβέρνα» του Σαλβίου στην Πομπηία, όπου σε μια εικόνα απεικονίζεται η ζωή εκεί μέσα – όχι «κλασική» και εκλεπτυσμένη, αλλά τραχιά, ακόμη και άξεστη, και όχι και τόσο διαφορετική από μια σημερινή παμπ. Ωστόσο, όπως σημειώνει, παρά την «οικεία αμεσότητα» μιας τέτοιας σκηνής πριν από 2.000 χρόνια, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς ήταν πραγματικά εκείνη την εποχή η ζωή, που διαμορφωνόταν από θεμελιώδεις πεποιθήσεις ξένες προς εμάς. Σε ένα πιο εγκόσμιο επίπεδο, ελλείψει καθρεφτών ή φωτογραφιών, «οι περισσότεροι άνθρωποι στην αρχαιότητα δεν είχαν ιδέα πώς έμοιαζαν» και επίσης «δεν είχαν κανέναν τρόπο να αποδείξουν ποιοι ήταν».

Τα χάλκινα αγάλματα ήταν πολύ πιο φωτεινά από τα σκοτεινά γλυπτά που βλέπουμε σήμερα κι αυτό οφείλεται στην πατίνα που καλύπτει τον χαλκό καθώς περνάνε τα χρόνια. © Fine Arts Museum of San Francisco

Επισημαίνει επίσης ότι ορισμένα από τα πράγματα που σήμερα θεωρούμε δεδομένα ήταν πολύ καινούργια για την εποχή εκείνη. Τα γυμνά αγάλματα ανδρών ήταν γνωστά στους αρχαίους Έλληνες, αλλά κανένα γυμνό γυναικείο άγαλμα δεν είχε εμφανιστεί πριν από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. 

Οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν υπεριώδη ακτινοβολία για να ανιχνεύσουν τα χρώματα στα αγάλματα, Δεν είναι πάντα εφικτό να ταυτοποιηθούν τα ακριβή χρώματα αλλά τα σχέδια που κοσμούσαν τις επιφάνειες των αγαλμάτων είναι σχετικά εύκολο να αναγνωρισθούν. © Fine Arts Museum of San Francisco

Τα ελληνικά αγάλματα δεν είχαν το αστραφτερό λευκό που βλέπουμε σήμερα, αλλά ήταν χρωματιστά. Μερικές φορές, η αρχαία τέχνη προκαλεί έκπληξη ακόμη και στο πιο σύγχρονο βλέμμα, όπως για παράδειγμα, το άγαλμα ενός κοιμώμενου ερμαφρόδιτου.

Ένα πρόπλασμα του αγάλματος του Αυγούστου της Πρίμα Πόρτα με την πολυχρωμία του αποκατεστημένη εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο του Βατικανού. © Ashmolean Museum of Art and Archaeology, Oxford

Η αυτοκρατορική Ρώμη ήταν μια δικτατορία, γεγονός που την έκανε επικίνδυνη ακόμη και για τα ανώτατα στρώματα της κοινωνίας. Η Μπερντ μάς υπενθυμίζει στο βιβλίο της τον έρωτα του Μουσολίνι για το ρωμαϊκό μεγαλείο. Η λέξη φασίστας (ιταλ. fascista) προέρχεται από το fascio («δέσμη, δεμάτι»), το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από τη λατινική λέξη fasces (πληθυντικός του fascis), που δήλωνε τη δέσμη ράβδων με τσεκούρι, αρχαίο ρωμαϊκό σύμβολο εξουσίας, ρώμης και ενότητας. Ο Μουσολίνι χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο για να ονομάσει τις ομάδες του, «fascio di combattimento» (δέσμες μάχης).

Αναπαράσταση του χρυσελεφάντινου αγάλματος της θεάς Αθηνάς που βρισκόταν στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Φωτο: Hulton Archive/Getty Images

Από τη μεριά τους, οι Αθηναίοι μιλούσαν για «δημοκρατία», αλλά αυτή διέφερε πολύ από τη δική μας αντίληψη για τη δημοκρατία. Το δικαίωμα ψήφου απέκλειε τις γυναίκες και τους σκλάβους. Ωστόσο, οι άνδρες πολίτες δεν νομοθετούσαν μέσω αντιπροσώπων. Αποφάσιζαν για τα διάφορα ζητήματα με τις δικές τους ψήφους. Ήταν αυτό περισσότερο ή λιγότερο δημοκρατικό από το δικό μας σύστημα; Θα μπορούσαμε να διδαχτούμε κάτι από αυτό;

Το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης διαθέτει ένα υπέροχο ζεύγος ματιών από χαλκό, μάρμαρο, κουάρτζ και οψιδιανό.

Επανειλημμένα, από την πτώση της Ρώμης και μετά, οι Ευρωπαίοι και οι απόγονοί τους σε όλο τον κόσμο επιστρέφουν στους στοχαστές, τους συγγραφείς, τους πολιτικούς, τους στρατηγούς, τους αρχιτέκτονες και τους καλλιτέχνες του αρχαίου κόσμου. Πώς πρέπει να κυβερνιόμαστε; Τι γνωρίζουμε; Πώς καταρρέουν οι δημοκρατίες; Πώς και γιατί η Ευρώπη έγινε χριστιανική; Πώς πρέπει να ζούμε; Οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες προσφέρουν συναρπαστικές απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα και σε πολλά άλλα.

Ο πίνακας του Λόρενς Άλμα-Ταντέμα «Ο Φειδίας δείχνει την ζωφόρο του Παρθενώνα σε φίλους» (1868).

Ο Παρθενώνας χτίστηκε για να γιορτάσει τη νίκη των Αθηναίων επί της Περσικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Πώς θα ήταν ο κόσμος αν η Ελλάδα είχε γίνει μία ακόμη σατραπεία του περσικού κολοσσού; Πώς θα ήταν ο κόσμος μας χωρίς το παράδειγμα της δημοκρατίας της, των φιλοσόφων, των δραματουργών, των ιστορικών, των γλυπτών της και του ελληνορωμαϊκού κόσμου που ακολούθησε; Σίγουρα, θα ήταν πολύ διαφορετικός. Σήμερα, τείνουμε να πιστεύουμε ότι η εκπαίδευση πρέπει να είναι «πρακτική». Η Μπερντ αναφέρεται στην αντίληψη αυτή, που συχνά υποστηρίζουν άτομα με ελάχιστη εμπειρία στους κλασικούς και που πρεσβεύει ότι τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν «προγραμματισμό» αντί για τους «αρχαίους». Να όμως που ξαφνικά, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, αυτό δεν φαίνεται πια και τόσο πρακτικό. Το τι είναι «σημαντικό» και «χρήσιμο» μπορεί να αλλάξει πολύ γρήγορα.

Πηγές: https://observer.co.uk/culture/books/article/mary-beard-wants-us-to-rethink-the-classics - https://www.ft.com/content/0afb428e-a557-4b75-8a4d-9b966f8c58bd?syn-25a6b1a6=1 - https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/i-athina-kai-i-romi-exakoloythoyn-na-mas-anoigoyn-ta-matia - https://www.cambridgeamarantus.com/topics/topic-ii/22/22-evidence - https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/kapote-ta-marmara-toy-parthenona-eihan-ektyflotika-hromata