Arts Universe and Philology

Arts Universe and Philology
The blog "Art, Universe, and Philology" is an online platform dedicated to the promotion and exploration of art, science, and philology. Its owner, Konstantinos Vakouftsis, shares his thoughts, analyses, and passion for culture, the universe, and literature with his readers.

Τετάρτη 16 Απριλίου 2014

Μαρκήσιος ντε Σαντ ή τα υπόγεια του Χριστιανισμού. Marquis de Sade or the underground of Christianity

Φανταστικό πορτραίτο του ντε Σαντ από τον H. Biberstein, δημιουργημένο το 1830. Depiction of the Marquis de Sade by H. Biberstein in L'Œuvre du marquis de Sade, Guillaume Apollinaire (Edit.), Bibliothèque des Curieux, Paris, 1912.

Ο νους του ανθρώπου αρέσκεται στο να επινοεί φρικωδίες. Έχει επινοήσει την Κόλαση, έχει επινοήσει τον προορισμό για την Κόλαση, έχει φανταστεί τις πλατωνικές ιδέες, τη Χίμαιρα, τη Σφίγγα, τους μη ακέραιους βαθμούς ισχύος (όπου το μέρος δεν είναι λιγότερο πλήρες από το όλον), τα προσωπεία, τους καθρέφτες, τις όπερες, την τερατολογική Αγία Τριάδα, τον Πατέρα, τον Υιό και το ανεξήγητο Πνεύμα, συναρθρωμένες σε μία και μόνη οντότητα… Χόρχε Λουίς Μπόρχες, «Η απόλυτη βιβλιοθήκη», περ. Sur, 1939, ελλ. εκδ. Δοκίμια, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, «Ελληνικά Γράμματα» 2007, σ. 630.

[1. Ο ντε Σαντ]

Ο Μαρκήσιος ντε Σαντ σε νεανική ηλικία, προσωπογραφία του Charles Amédée Philippe van Loo (περ. 1761). Charles-Amédée-Philippe van Loo, Portrait of Marquis de Sade (1740-1814). The drawing dates to 1760, when the Sade was nearly 20 years old. It's the only known authentic portrait of the Marquis.

Οι αντιφάσεις του (αντιφάσεις πάνω στις οποίες έπλεξε ο ίδιος τον ιστό του θρύλου του) μας ξεπερνούνε – ή ξεπερνούνε τον κάθε καιρό που παλεύει να τον υποδεχτεί. Τον λογάριασαν για το «πιο ελεύθερο πνεύμα της ιστορίας» (Απολινέρ) – κι ήταν αυτός που έγινε ιεροκήρυκας της σκλαβιάς του άλλου, της ταπείνωσης του άλλου, της βίας και του φόβου επί του άλλου. Υπήρξε ορκισμένος αντιχριστιανός – μα κανένας δε ντελάλισε τη χριστιανική ζεύξη ενοχής-ηδονής όσο αυτός. Ήταν ένα τέκνο του Αιώνα των Φώτων – μα άντλησε την περί ηδονής οπτική του από το φαντασιακό του πιο πηχτού Μεσαίωνα. 

Sade « Nouvelle Justine » © BNF

Υποτίθεται πως λάτρεψε το σώμα – μα επέμεινε πως αυτό το σώμα μπορεί να χαλαστεί από έναν ισχυρό που θα εφαρμόσει τον φυσικό νόμο επί ενός αδυνάμου. Θέλησε μανιασμένα να πολεμήσει τον Θεό – κι ήταν αυτός που ανήγαγε την έννοια του Αφέντη ως κεντρικό υποκείμενο της «Φύσης» και της ηδονής. Σιχάθηκε τον όλεθρο των θρησκειών – μα, αν τον διαβάσουμε κατά γράμμα, διακήρυξε το ζέψιμο των ανθρώπων σ’ ένα εξίσου ολέθριο ανθρωποδιορθωτικό σύστημα. 

Pierre Klossowski, Sade écoutant sa Juliette lui lire les prospérités du vice, 1972. In the 1930s, he befriended Georges Bataille and formed original and controversial stances on theological issues and the philosophy of the Marquis de Sade.

Έτσι αυτόν, τον προγραμματικά αντίθεο, οι οπαδοί του τον ονόμασαν «θεϊκό μαρκήσιο» και διάλεξαν (Γκρος) να βάλουν το βιβλίο του πλάι στη φονική Βίβλο. Άλλοι πάλι, εμπειρότεροι στη μηχανή του τρόμου (Παζολίνι), είδαν πίσω από το φαντασιοκόπημά του ένα στρατόπεδο, ενώ άλλοι (Κλοσόφκσι, Μπλανσό), αφού βάφτηκαν με τα χρώματα του πολέμου του (: του τρόμου του), έφτασαν ως την αυτοαναίρεση ως (μοναδική;) πιθανότητα ερμηνείας του.

Το βέβαιο είναι πως εδώ και δύο αιώνες συνιστά μιαν απροσπέλαστη διανοητική πλεκτάνη (την οποία ο ίδιος έστησε). Ήταν ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς των αιώνων – απ’ αυτούς που κολλούνε στη συνείδηση σα βδέλλα, ακριβώς γιατί την κυκλώνουν, γιατί παίζουν με τη διανοητική της συγκρότηση, γιατί τη ζυγίζουν σε μιαν αλλόκοτη παλάντζα όπου δεν καλοξέρεις ποιος αποφασίζει γι’ αυτό που θέλεις. Αν λογαριαστεί ως κάτι πέρα από παραμυθάς (και στον κοσμοδιορθωτικό 20ό αιώνα ως τέτοιος κυρίως λογαριάστηκε), ο αντι-ανθρωπισμός του συναγωνίζεται τα μεγαλύτερα κηρύγματα μίσους της ιστορίας: την Αποκάλυψη, το Malleus Maleficarum, το Mein Kampf.

Γκραβούρα που εικονίζει τον Μαρκήσιο ντε Σαντ στη φυλακή, χώρο στον οποίο πέρασε αρκετά χρόνια της ζωής του, συγγράφοντας μάλιστα εκεί τα περισσότερα από τα μυθιστορήματά του (GΕΤΤΥ ΙΜΑGΕSDΕΑL ΙΜΑGΕ).

Τον φυλάκισαν, τον εξόντωσαν και αφάνισαν τα τελευταία βιβλία του οι φυσικοί του σύμμαχοι, αυτοί από τους οποίους βύζαξε τον τρόμο: οι Χριστιανοί. Το έρεβος των τρομερών ιστοριών του μαγεύει ακριβώς διότι μοιράζεται ως μυστήριο, ως Θεία κοινωνία: Δεν υπάρχει στην ιστορία των ιδεών αντίθεος συγγραφέας που να λογαριάστηκε τόσο ιεροφάντης όσο αυτός. Κι από το μεγαλειώδες όσο και φοβερό (με την κυριολεκτική σημασία της λέξης) Κάστρο (ή και Πύργο: Schloß) του Χριστιανισμού, εκείνος, ο Ντονασιέν-Αλφόνς-Φρανσουά Μαρκήσιος ντε Σαντ, δεν άνοιξε την πόρτα της εξόδου – άνοιξε την πόρτα του υπογείου.

Ο ντε Σαντ ανακρινόμενος από αστυνομικούς, ανιστορική απεικόνιση του 19ου αιώνα. Marquis de Sade investigated by policemen.

Στην αφήγησή του –ή στο κήρυγμά του– η δοξολογία της ενοχικής ηδονής που γεννάει η βία επί του σώματος είχε τόσο αχαλίνωτο έρεβος και τόσο αλυχτισμένην οργή, που οι Χριστιανοί δεν κατάλαβαν ότι ο κόσμος του ήσαν ο κόσμος τους, και κυριολεκτικά τον σάπισαν στη φυλακή. Ο ντε Σαντ είναι μια διανοητική διαδρομή στην καρδιά της χριστιανικής απαγόρευσης. Σ’ αυτή τη διαδρομή, όση βία εφαρμόστηκε πάνω του, τόσο βιαιότερη ήταν η συγγραφική του ορμή προς το έρεβος της θεολογημένης συνείδησης. Είχε το δαιμονικό ταλέντο και τη συναισθηματική τόλμη να τραβήξει την αντίφασή του πέρα από το όριό της – βαναυσότερα από καθέναν μέχρι τα χρόνια του (μονάχα ο Νίτσε τον επανέλαβε, ίσως ενσωματώνοντας το τραγικό σ’ αυτόν το δρόμο). Διεκδικώντας να ηδονιστεί με τον χριστιανικό τρόμο, ξαναντελάλισε τον τρόμο των αιώνων.

Justine saignée chez Gernande. Nouvelle Justine, éd. 1799, chap. XIII, fig. 26. Gravure par Claude Bornet.

Ο ντε Σαντ είναι ένα χριστιανικό μυστήριο: ποτέ άλλοτε στην ιστορία των ιδεών δεν υπήρξε αγριότερος εχθρών των κοσμοδιορθωτικών θρησκειών του μίσους (που τις ονομάζουν «αγάπη») – και συνάμα ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε αφήγηση με σταλαγμένο τόσο βυζαγμένο χριστιανικό μίσος, ούτε ποτέ άλλοτε δεν περιγράφηκε με τόσο πάθος η επιβολή ως ηδονή, η βία του ανθρώπου προς τον άνθρωπο ως Φύση. Ο ντε Σαντ είναι ένας από τους μεγαλύτερους φαντασιοκόπους της ιστορίας – και συνάμα ένας από τους μεγαλύτερους φασίστες της ιστορίας (δεν είναι δα η πρώτη φορά που αυτά τα δυο πηγαίνουν μαζί – σκέψου έναν άλλο δεινό φαντασιοκόπο –εκ του αποτελέσματος τον δεινότερο της Ιστορίας– που εν Πάτμω εστάθη επί ακτήν θαλάσσης).

Προμετωπίδα της δεύτερης έκδοσης του έργου Justine ou les malheurs de la vertu το 1791. The first page of Sade's Justine (Justine ou les malheurs de la vertu, Paris), one of the works for which he was imprisoned. Justine ou les Malheurs de la vertu, édition originale de 1791, ornée d’un frontispice allégorique de Philippe Chéry représentant la Vertu entre la Luxure et l’Irréligion. Le nom de l’auteur ne figure pas sur la page de titre et le nom de l’éditeur (Girouard à Paris) est remplacé par la mention : « En Hollande, chez les Libraires associés ».

Κάθε ένας που γράφει για τον ντε Σαντ βρίσκεται εκτεθειμένος στην ίδια παγίδα: να μιλήσει για τον φαντασιοκόπο (για τον συγγραφέα) λογαριάζοντάς τον ως πολιτικό φιλόσοφο (ως ηθικό ιεροκήρυκα). Δεν είναι εύκολο ν’ αντισταθείς στην τρομερή γοητεία μιας τόλμης που μπορεί να στηριχτεί από μόνη της, δίχως καμιάν ιδέα ν’ αντέχει να την υποστυλώσει. Μα όποιος μεταφέρει το αναπόφευκτο θάμπωμά του από τον συγγραφέα στον φιλόσοφο-ιεροκήρυκα δοξάζοντας το κοσμοσύστημά του (όπως έκανε ο κόσμος κι ο ντουνιάς – σχεδόν ολάκερη η πρωτοπορία του 20ού αιώνα) σφάλλει παρόμοια μ’ αυτούς που μηδενίζουν τον συγγραφέα αηδιασμένοι με τον ιεροκήρυκα. Ωστόσο, αν θέλουμε να μετέχουμε στην πνευματική περιπέτεια (: πλεκτάνη) που ονομάζεται ντε Σαντ και να μη μηρυκάσουμε πολιτικούς λιβέλους και ύμνους, έχουμε να παλέψουμε με τούτα τα δυο ξεχωριστά: όπως ξεχωριστά βλέπουμε (ή βλέπω εγώ τουλάχιστον) την τέχνη της Ιλιάδας (που, αναμφίβολα, εκκινεί την ανθρώπινη αφηγηματική περιπέτεια) και ξεχωριστά το κοσμοσύστημα που προτείνει η Ιλιάδα (τη δοξολογία τού κόψε-κόψε, την απαρχή του κόσμου όπου η πτωματόστρωση είναι η μοναδική επιλογή της ιστορίας). Αλίμονο: μόνον οι αφηγήσεις με μαγεύουν πια – και κάθε αφήγηση γυρεύει να με ισιάξει.

Οι χειρόγραφοι κύλινδροι του έργου 120 Μέρες στα Σόδομα. Το έργο γράφτηκε σε ρολό χαρτιού 12 μέτρων στις φυλακές της Βαστίλης. Manuscrit original des 120 journées de Sodome de Sade.

Αυτό το ξεχώρισμα συγγραφέα και ηθικού ιεροκήρυκα, ειδικά στον ντε Σαντ, δεν είναι διόλου εύκολο – για την ακρίβεια, είναι εξαιρετικά ακροβατικό: η αφήγησή του, το φαντασιοκόπημά του, το παραμύθι του Σαντ (αν έτσι ακούγεται σαφέστερο) αρθρώνεται με όρους κηρύγματος. Η φόρμα του είναι ένα υβρίδιο φιλοσοφικής τερατολογικής παρωδίας, φιλοσοφικής αλληγορίας και (ψευδοπλατωνικού) ψυχαγωγικού διαλόγου: το κείμενό του διαρκώς παρεκτρέπεται, εξοκέλλει, αλληλοδιαδέχεται τον εαυτό του, εξαγγέλλει «διανοητικές επιδημίες», επί της ουσίας αλλάζοντας ανάσες και βηματισμούς, παίζει ένα αδιάκοπο κρυφτό με τη συνείδηση του αναγνώστη του. Στο τέλος δεν καλοξέρεις τι διάβασες και γιατί το διάβασες, μα είσαι λαχανιασμένος από το παιχνίδι – που σημαίνει πως βγήκες κι εσύ πίσω απ’ το θάμνο σου για να τα φτύσεις.

Six femmes ayant bu de l’acide. Nouvelle Justine, éd. 1799, chap. XI, fig. 22. Gravure par Claude Bornet.

Κάποτε βρίσκεσαι αλαφιασμένος, τρομαγμένος με το κείμενο στα χέρια – νιώθεις ενοχή, θαρρείς, να το  κ ρ υ φ ο κ ο ί τ α ξ ε ς  ε ν ώ  τ ο  δ ι ά β α ζ ε ς. Ο ντε Σαντ (και για αυτό είναι ανεπανάληπτος συγγραφέας) σου έχει μεταθέσει την αντίφασή του.

***
[2. Η γκάβλα]

Hans Bellmer, L'aigle Mademoiselle. Surreal erotic etching with aquatint by Hans Bellmer from "Petit Traité de Morale", a series of 10 two-coloured etchings. Limited edition of 150 printed in 1968. The name is in reference to the erotic book "Juliette ou les prospérités du vice" by the Marquis de Sade. There are two notable series of etching he made in the 1960s. The first was "A Sade" in 1962, and then "Petit Traité de Morale" in 1968. Both of these works were inspired by the stories of the Marquis de Sade, who Bellmer is known to have admired.

Είθισται ο ντε Σαντ να ζυγώνεται με όρους λυρικούς. Είναι η αλήθεια πως αυτό βολεύει· το διανοητικό άπλωμα πάνω στη μεγάλη αντίφαση του φαντασιοκοπήματός του οδηγεί (περίπου επιτακτικά) σε διανοητικές αναγούλες: αφηγητής και κείμενο αλληλοερεθίζονται, ο αναγνωστικός «ορίζοντας προσδοκίας» από νωρίς εγκαταλείπεται, η ανάγνωση γίνεται ενοχή (άρα παύει να είναι ανάγνωση και έχει γίνει υλικό συντελούμενης αμαρτίας και επικείμενης εξομολόγησης), αυτό που εν τέλει απομένει είναι κάτι που τάχα εγκαταλείφθηκε ως πνευματικό κατακάθι – και φυσικά ένα τέτοιο σύμπλοκο δεν προσφέρεται να υποστηρίξει καμιά λογικά στρατευμένη ανάγνωση (που λογαριάζει την αντίφαση για πνευματικό ελάττωμα, για κουσούρι), μήτε βολεύει κανέναν φιλόσοφο που γυρεύει στην ανθρώπινη φαντασία την επιβεβαίωση της κοσμοδιόρθωσης που προτείνει. Έτσι, μετά τη μούγγα ενός ολόκληρου αιώνα (του 19ου), στον (διόλου σύντομο και πολύ κοσμοδιορθωτικό) 20ό αιώνα τα ωραία (και συνήθως αδειανά) λόγια περίσσεψαν για την περίπτωση του ντε Σαντ, τις περισσότερες φορές πλεγμένα μ’ έναν ανερμάτιστο βερμπαλισμό. 

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961. "I admire de Sade very much, especially his idea that violence towards the loved one can tell us more about the anatomy of desire than the simple act of love, but I find I can't read very much of his work. I prefer the poems of Baudelaire, the stories of Lewis Carroll..." Hans Bellmer.

Αν ωστόσο γυρέψουμε να αναμετρήσουμε (όσο μπορούμε) τη σαντική αντίφαση και ν’ αναμετρηθούμε μαζί της (είτε τη λογαριάζουμε για φαντασιοκόπημα, είτε την προσλαμβάνουμε ως μανιφέστο), έχουμε να πάμε πολύ πιο πέρα από τα λόγια του ενθουσιασμού (ή και της αηδίας) και να δούμε τους όρους με τους οποίους υφαίνεται η διανοητική  π λ ε κ τ ά ν η  του ντε Σαντ: μ’ άλλα λόγια, να δούμε το πώς εκείνος προσδιόρισε με λέξεις τον πόνο, το βασανισμό, το φόνο, την ταπείνωση, την εκμηδένιση του άλλου ως προαπαιτούμενα για την ηδονή, τον σεξουαλικό και πνευματικό ερεθισμό και τη σεξουαλική έκσταση, δηλαδή αυτό που με μια λέξη ονομάζουμε γκάβλα. Εκεί εξάλλου φωλιάζει και ο βαθύτερος πυρήνας όλης της γοητείας και της φρίκης της χωροκατακτητικής αφήγησης του ντε Σαντ – που δεν είναι άλλος από τη ζεύξη δυο αντιθετικών ροπών, ενός φυσικού ενστίκτου και μιας διανοητικής κατασκευής: της γκάβλας και της τιμωρίας.

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961.

Η γκάβλα (σε αντίθεση με την πείνα, το φόβο, την αναμονή του θανάτου, τη νοσταλγία, το μίσος) είναι η μοναδική ανθρώπινη λειτουργία που δεν μπορεί να γίνει διδαχή, να ενταχτεί σ’ ένα θεολογικό Σχέδιο Σωτηρίας. Η γκάβλα είναι μια ανθρώπινη κατάσταση όπου δε λογαριάζεται ο θάνατος ως τιμωρία για μια παλιά αμαρτία – άρα η γκάβλα είναι ένας χρόνος πέρα από το φόβο. Οι αιώνες του χριστιανισμού είναι οι αιώνες του διωγμού της γκάβλας: από το βιβλίο της Γένεσης μέχρι το Malleus Maleficarum, ο χριστιανισμός (αλλά και κάθε άλλη κοσμοδιόρθωση) ονόμασε τη γκάβλα αμαρτία που θα ακολουθηθεί από μια τιμωρία. Η τιμωρία είναι διανοητική επινόηση των ανθρώπων, μια πυρηνική αυτοθέσμιση, που είτε ερμηνεύει το θάνατο, τον πόνο, τα δεινά της ζωής (τιμωρία του Αφέντη επί των πρωτόπλαστων), είτε αποκαθιστά την τάξη του κόσμου (κάθαρση της αρχαίας τραγωδίας). Η τιμωρία (όπως όλες οι θεσμίσεις) διδάσκεται για να καταστείλει τις αδίδακτες ανθρώπινες καταστάσεις (τη γκάβλα, τη μελαγχολία, τον έρωτα, τη θλίψη).

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961.

Η διανοητική (: αφηγηματική) πλεκτάνη του ντε Σαντ είναι το ότι συνειδητά και στοχοθετημένα, με ορμή όχι μόνο ακατάπαυστη αλλά και όλο πιο πολλαπλασιασμένη, έσμιξε την ηδονή (τη γκάβλα) με την τιμωρία, την έζεψε στον ενοχικό τρόμο μιας θρησκείας που πολέμησε την ηδονή – επί της ουσίας, στον τρόμο ενός κόσμου όπου κουμάντα κάνει ο Αφέντης-Τιμωρός. Στην ιστορία των ιδεών κανείς άλλος δεν προχώρησε τούτα τα δύο βιβλία του μίσους (την Αποκάλυψη και το Σφυρί των Μαγισσών) συνδέοντας τη γκάβλα με τη σκλαβιά (: το φόβο, το μίσος, την τιμωρία, τη βία, την επιβολή) όσο ο ντε Σαντ.

Αν δεν υπήρχε, οι παπάδες έπρεπε να τον είχαν εφεύρει: κανείς αντιχριστιανός δεν έδωσε τέτοια πλάτη στο Χριστιανισμό στον αδιάκοπο πνευματικό αγώνα του να λογαριάσει το γυναικείο σώμα ως φύρα στη βία της εξουσίας – κι ήταν ο πρώτος αντιχριστιανός που έντυσε την ελευθερία από τον Θεό με τις αλυσίδες και τα μαστίγια της βίας ενός Αφέντη – δικαιώνοντας όλους τους θεολόγους της ιστορίας. Οι 120 μέρες στα Σόδομα, το δεύτερο βιβλίο της Ιουστίνης, η Ιουλιέτα, η Φιλοσοφία στο Μπουντουάρ, είναι το Malleus Maleficarum γυρισμένο ανάποδα – εντέλει, το δικαιώνουν.

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961.

Έχει γίνει μεγάλη συζήτηση για τις πράξεις που βιάζουν τον άλλον – μια πράγματι εξόχως ηλίθια συζήτηση για το ποια σεξουαλική πρακτική μας βιάζει ή μας ταπεινώνει. Και μόνο το ότι μιλούνε για πράξεις που βιάζουν αποδείχνει πόσο απροσπέλαστα χριστιανικά είναι τα αντανακλαστικά μας. Φυσικά και δεν υπάρχει πράξη που να μας βιάζει ή να μας ταπεινώνει εφόσον γκαβλώνει όλους όσους συμμετέχουμε σ’ αυτήν, εφόσον  ό λ ο ι  ό σ ο ι  ε ί μ α σ τ ε  μ έ σ α  την αποδεχόμαστε και την επιζητούμε ως γκάβλα. Ο βιασμός και η ταπείνωση είναι υπόθεση που εξαρτάται όχι από την πράξη αλλά από την ανθρώπινη διάθεση έναντι της πράξης – και προσδιορίζεται πάντοτε από τη μη συναίνεση του βιαζόμενου.

Surreal erotic etching with aquatint by Hans Bellmer from "Petit Traité de Morale", a series of 10 two-coloured etchings. Limited edition of 150 printed in 1968.

Εφόσον υπάρχει συναίνεση (την οποία είναι τουλάχιστον άσκοπο να εξειδικεύουμε ως ελεύθερη – δεν υπάρχει «μη ελεύθερη συναίνεση»), δεν υπάρχει πράξη που να βιάζει ή να ταπεινώνει. Αν δεν υπάρχει συναίνεση για μια πράξη, η πράξη αυτή συνιστά βιασμό – ακόμη κι αν είναι το γλυκύτερο χάδι. Η γκάβλα του καθενός μας είναι ολότελα προσωπική υπόθεση: αναπτύσσεται στον πιο στενό πυρήνα της ατομικότητάς μας και ως τέτοια δεν μπορεί να οριοθετηθεί, να υπαχθεί σε καμιά θεωρία, να κανονιστεί, να συστηματοποιηθεί.

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961.

Ο ντε Σαντ βάζει μέσα στη γκάβλα (στην ηδονή) δύο χριστιανικές ντρόγκες: την ταπείνωση και την τιμωρία. Στον κόσμο που πλάθει, οι άνθρωποι ηδονίζονται όταν ταπεινώνουν διότι πιστεύουν στην ταπείνωση και στην τιμωρία. Στα υπόγεια του κάστρου ο ντε Σαντ βρήκε τους πιο αλαλαγμένους χριστιανούς έτοιμους να κατανοήσουν τη γκάβλα ως τιμωρία, ως πόνο, ως φόνο, ως κακία – μ’ άλλα λόγια, έβγαλε στη σκηνή ανθρώπους έτοιμους να τιμωρήσουν, να βασανίσουν για να ηδονιστούν, να σκοτώσουν για να κυριαρχήσουν, κατά παραγγελίαν του Αφέντη τους, κατ’ εικόνα του Αφέντη τους, καθ’ ομοίωσιν του Αφέντη τους.

Εικόνα από την έκδοση του 1795 του έργου Aline and Valcour. Tome 3. Sixième partie. Page 459: Castellina torturée, soumise à la question. "Le ciel est-il juste quand il abandonne la vertu à de si grands tourments ?".

Σε κείνο το υπόγειο με τα όργανα του βασανισμού γύρω από τα σώματα,  κ ά π ο υ  ε κ ε ί, ο Μαρκήσιος ντε Σαντ συναντήθηκε με τους αναγνώστες του – μαζί μας.

***
[3. Η αφήγηση]

Pierre Klossowski, Εsquisse pour Sade méditant sur la mort de Justine, 1974.

Ήταν ο μεγαλύτερος συγγραφέας του αιώνα του και, για μένα τουλάχιστον, ένας από τους (δέκα;) μεγαλύτερους αφηγητές της αιώνων της Δύσης. Γιατί; Στα σίγουρα όχι γιατί πλήρωσε την τρομερή φαντασιοκοπία του με φυλακή και με αργό θάνατο (δεν ήταν ο μόνος, κι ούτε αρκεί αυτό), ούτε φυσικά γιατί έγραψε χιλιάδες σελίδες σε εξαιρετικά γαλλικά (και πάλι δεν ήταν ο μόνος – και πάλι δεν αρκεί αυτό) ή γιατί αποτύπωσε τη σκοτεινή αγριότητα αυτού που υστερότερα ονομάστηκε σαδισμός (αυτό του δίνει μια θέση στα βιβλία των ψυχιάτρων/ψυχόμπατσων – στους οποίους, παρεμπιπτόντως, διόλου δεν πιστεύω). Ο ντε Σαντ, λοιπόν, είναι μοναδικό κι ανεπανάληπτο όριο της λογοτεχνίας γιατί πετυχαίνει την αναγνωστική έλξη διά της ηθικής τρομοκρατίας του αναγνώστη – δηλαδή ουσιαστικά για τον ίδιο λόγο που είναι όριο της λογοτεχνίας η τρομοκρατική (και εξίσου φασιστική ως κήρυγμα) Αποκάλυψη. 

Εικόνα από τη γερμανική έκδοση της Ζυλιέτ το 1800. Engraving from a Dutch printing of "Juliette, or Vice Amply Rewarded" by the Marquis de Sade.

Ο ντε Σαντ είναι μοναδικό κι ανεπανάληπτο όριο της λογοτεχνίας γιατί το φαντασιοκόπημά του είναι μια υβριδική αφήγηση ηθικών ορμών, ένα τεχνουργημένο πλέγμα αντιφάσεων όπου όχι μόνο τα υπάρχοντα όρια καταργούνται, αλλά τα πάντα δείχνουν επισφαλή. Γιατί παίζει όλων των λογιών τα συνειδησιακά παιχνίδια: με την ηδονοβλεπτική επιθυμία του αναγνώστη, με την έλξη του απαγορευμένου, με την ηδονή του φόβου – δηλαδή κάνει ένα διαρκές γκελ με τη χριστιανική ενοχή. Γιατί κυκλώνει την (κατά το Διαφωτισμό) άσπιλη συνείδηση με τη χριστιανική παράδοση του κακού, πιτσιλώντας με άγριο αίμα τις ειδυλλιακές (βαρετές) ευτοπίες. Γιατί μαζί με την ηθική του αντίφαση μεταθέτει σ’ αυτόν που διαβάζει και την ηθική ευθύνη για όσα εκείνος σκέφτηκε για λογαριασμό, θαρρείς του αναγνώστη. Γιατί εμβόλισε στη λογοτεχνία κάτι που είναι πολύ μεγαλύτερο από το σαδισμό, κάτι που αποδείχτηκε πολύ ανθεκτικότερο από το ρομαντισμό: την η θ ι κ ή  π α ρ ε ν δ υ σ ί α.

Pierre Klossowski, Sade méditant sur la mort de Justine, 1974.

Η αφήγησή του ένα ανεξέλεγκτο υβρίδιο: ως προς το είδος, ως προς την ορμή, ως προς τη φόρμα, ως προς τον ηθικό (ή και ηθικιστικό) αυτοπροσδιορισμό τους – κυρίως αυτό. Μια επικράτεια αχανής (πάνω από 50 διασωσμένα βιβλία – και άλλα περίπου 20 κατεστραμμένα κι οριστικά χαμένα, γραμμένα τα περισσότερα στο τελευταίο διάστημα του εγκλεισμού του στο Άσυλο του Σεραντόν, ανάμεσά τους και το δεκάτομο μυθιστόρημα Τα Ταξίδια της Φλορμπέλ), κάτι σαν τοξικός βάλτος που αυξάνεται, που θαρρείς τρέφεται από σένα τον ίδιο: περίπου μυθιστορήματα, περίπου νουβέλες, περίπου φιλοσοφικοί διάλογοι που διασπώνται από περίπου θεωρητικές μπροσούρες, περίπου εγκυκλοπαιδικές συναγωγές, περίπου αυτοβιογραφία και περίπου παραβολή. Ο ίδιος άνθρωπος που στον Πρόλογο του Εγκλημάτων του Έρωτα (αφού δηλώνει ψευδώς πως ποτέ του δεν έγραψε την Νέα Ιουστίνη) ξεκαθαρίζει πως σκοπός του είναι «να ζωγραφίζει το έγκλημα γυμνό, για να το φοβηθεί και να το σιχαθεί ο κόσμος», πέντε χρόνια νωρίτερα, στον Πρόλογο της Φιλοσοφίας στο Μπουντουάρ, διακηρύττει τη μίμηση των ηρώων του ως μοναδική οδό ευτυχίας, για «να σπαρθεί με ρόδα το αγκαθερό μονοπάτι της ζωής». Και στις δύο περιπτώσεις φαινομενικά ηθικολογεί – στην ουσία παίζει το εσωτερικό παιχνίδι της αφήγησής του: την αδιάκοπη υπονόμευση της ηθικής οπτικής αφηγητή και αναγνώστη, ένα mind game όπου όλοι μαζί αντάμα προχωρούμε, πηγαίνοντας όχι προς μια έξοδο αλλά προς το κέντρο.

Hans Bellmer, Pour Sade, 1947.

Παρόμοια υβριδική είναι και η στοχοθεσία της σαντικής αφήγησης: να τρομάξει η να ηδονίσει, να φαντασιοκοπήσει ή να διδάξει, να σκλαβώσει ή να ελευθερώσει, να περιγράψει ή να οραματιστεί – είναι προφανές πως συνιστά συγγραφική επιλογή να μην μπορεί κανείς να διαλέξει. Συνάμα είναι και ηθικό υβρίδιο, ένα αλλόκοτο μείγμα ακραίας (απενοχοποιητικής;) ελευθεροστομίας και ακραίας προσχώρησης στον χριστιανικό τρόμο. Ο ντε Σαντ δίχως τον υβριδικό χαρακτήρα της ηθικής εμπλοκής συγγραφέα και αναγνώστη θα ήσαν μια εγκυκλοπαιδική συναγωγή παραδοξοτήτων. Και πάλι στον Πρόλογο των Εγκλημάτων του Έρωτα ο ίδιος ο ντε Σαντ περιγράφει την αντίφασή του με εκπληκτική σαφήνεια: Ο κάθε άνθρωπος κυριαρχείται από δύο ροπές που προσδιορίζουν την ύπαρξή του. Όπου κι αν βρεθεί, θα προσεύχεται και θ’ αγαπάει. Να ποια είναι η αφετηρία κάθε μυθιστορήματος μες στους αιώνες. Σ’ αυτές τις δύο ροπές δομήθηκε και η σαντική αντίφαση (η σαντική πλεκτάνη): ο χριστιανικός τρόμος και η ανάγκη για τιμωρία από τον αφέντη φώλιασαν στον πυρήνα της γκάβλας.

Surreal Erotic Etching by Hans Bellmer from the "A Sade" series. Limited Edition of 50. 1961.

Ο ντε Σαντ είναι ένας πειραγμένος χριστιανός συγγραφέας – κι οι πειραγμένοι συγγραφείς μaς λιγώνουν (χρησιμοποιώ τη λέξη με τον ίδιο τρόπο που μιλούμε για πειραγμένη μηχανή στα αυτοκίνητα – ας πούμε, πειραγμένος χριστιανός είναι κι ο Νίτσε εκατό χρόνια αργότερα). Χωνεύει μέσα του τη φαντασιοκοπία του Διαφωτισμού επί του μεσαιωνικού τρόμου – στην ουσία, επί του χριστιανικού τρόμου που ταχτάρισε μέσα του το Μεσαίωνα. Ό ντε Σαντ βυζαίνει τον κόσμο του από τη θηριολογία που ξεκινάει από την Αποκάλυψη του Ιωάννη και φτάνει μέχρι τα εγχειρίδια οδηγιών της Ιερής Εξέτασης – δίχως την Κόλαση του Δάντη δε θα υπήρχε ποτέ. Μιλώντας απερίφραστα για τον πόνο, ουσιαστικά διεκδίκησε όσο κανένας συγκαιρινός του το δικαίωμα να μιλούμε για τον εαυτό μας. Φαινομενικά είναι ένας ορκισμένος αντιχριστιανός που απευθύνεται σε καταπιεσμένους χριστιανούς γαργαλεύοντας τα χριστιανικά τους απωθημένα. Μα, λογαριάζοντας τον πόνο ως τιμωρία και συνδέοντας την ηδονή με την αποδοχή της αμαρτίας, ουσιαστικά αποδέχεται την αμαρτία – το ότι χρειάζεται φράχτης για να κοιτάξουμε πέρ’ απ’ αυτόν. Ουσιαστικά, τούτο το ζεύγμα μοιάζει μ’ ένα σκύλο που τρέχει να δαγκώσει την ουρά του – κάποτε με σκορπιό που αυτοθανατώνεται.

Surreal erotic etching with aquarelle by Hans Bellmer from "Petit Traité de Morale", a series of 10 two-coloured etchings. Limited edition of 150 printed in 1968. The name is in reference to the erotic book "120 Days of Sodom" by the Marquis de Sade.

Το πόσο βαθύς χριστιανός είναι ο ντε Σαντ φαίνεται και στο ότι είδε τα σωματικά υγρά ως απώτατη ντροπή, ως τιμωρία. Όταν χύνει μέσα στη «Θεία Κοινωνία» για να τη μιάνει, για να την ξεφτιλίσει, ουσιαστικά αποδέχεται όλη τη χριστιανική απανθρωπιά που λογαριάζει το σπέρμα ως κάτι μιαρό. Οι 120 μέρες στα Σόδομα δεν τίποτε άλλο από μια επιτομή χριστιανικών και παραχριστιακών μαρτυρίων και ιεροεξεταστικών μεθόδων υπό τον μανδύα των αυτόνομων διαδοχικών επεισοδίων – μου θυμίζει την επίδειξη των οργάνων βασανισμού που έκανε επί τρεις ημέρες η Ιερή Εξέταση στα υποψήφια θύματά της. Οι ψυχόμπατσοι όλων των αιώνων δεν μπορούν παρά να τον λατρεύουν: Ο ντε Σαντ πιστεύει στην αφήγησή της σκλαβιάς, ζει μέσα της αφηγείται κοινωνώντας το ζόφο της: κατεβαίνει στα έγκατα για να λογαριάσει τις ανθρώπινες εκκρίσεις (: το αίμα, τα σκατά, τα χύσια) ως βρωμιές που ταπεινώνουν (κι ας είναι τα υγρά που συνεχίζουν και ανακυκλώνουν την ζωή).

Histoire de Juliette - Marquis de Sade (1801).

Δεν υπάρχει βιβλίο της παγκόσμιας λογοτεχνίας σαν την Ιουλιέτα – μήτε ποτέ εγκιβωτίστηκε σε αφήγηση η χαρά της φρίκης με τόση ζωτική ορμή όπως στο μυθιστόρημα αυτό. Ούτε βέβαια ξαναϋπήρξε συγγραφέας που περπάτησε με τόση  δ ι α ν ο η τ ι κ ή  π ε ί ν α  μέσα στο χριστιανικό υπόγειο. Ετούτη η ζωτική ορμή (η άγρια χαρά του αφανισμού συνδυασμένη με την ακόρεστη επιθυμία για συνέχεια μέχρι το άπειρο) είναι που δημιουργεί την αίσθηση της αναγνωστικής συνενοχής πολύ περισσότερο από τη φρίκη των περιγραφών των αλλεπάλληλων αφανισμών. Ο ντε Σαντ, περισσότερο κι απ’ τα κορμιά των θυμάτων των ηρώων του, έβαλε στον τροχό μιας αχαλίνωτης φαντασίας την περί συνείδησης αίσθηση του αναγνώστη του. Στον κόσμο του, δεν υπάρχει καν υποψία κάθαρσης, ή έστω συναισθηματικής εξισορρόπησης μιας ροπής με μιαν αντίθετή της: όλα φτάνουν στο άκρο τους, κι είμαστε βέβαιοι πια ότι θα φτάσουν ακόμη πιο πέρα μετά το τέλος της αφήγησης. Υπό την έννοια αυτή (κι ενώ ο Φουκό βλέπει στο σαντικό κείμενο το μεταίχμιο μεταξύ κλασικού και μοντέρνου κόσμου), ο έλεος και ο φόβος  σ υ ν ε χ ί ζ ο ν τ α ι  έξω από την αφήγηση, αφηνιασμένα άλογα που δεν έχουν να οδηγήσουν πουθενά. Στον ντε Σαντ, για τα δικά μου μάτια, ο κλασικός κόσμος πέφτει (: πετιέται) στον γκρεμό, σε μια ηθική άβυσσο απ’ όπου δεν θα επιστρέψει ακόμη κι αν κλείσει το βιβλίο του. Στο σαντικό λαβύρινθο δε θα υπάρξει καμία έξοδος, καμιά λύση – θα υπάρχει μονάχα συνέχεια.

Hans Bellmer, Les Infortunes de la Vertu. Surreal erotic etching with aquatint by Hans Bellmer from "Petit Traité de Morale", a series of 10 two-coloured etchings. Limited edition of 150 printed in 1968. The name is in reference to the erotic book "Justine" by the Marquis de Sade.

Φυσικά όλα τα παραμύθια που γράφτηκαν μετά απ’ αυτόν είχαν κάτι από τη συνειδησιακή τρομοκρατία του, από την ηθική παρενδυσία του, από τη μετάθεση στον αναγνώστη του υπερεκχειλισμένου εγώ-που-θέλω-αυτό-για-το-οποίο-ντρέπομαι/φρίττω/ζητώ συγχώρεση. Δεν αναφέρομαι μόνο στα αλαλαγμένα παιδιά του, στον Απολινέρ, τον Μπρετόν, τον Μπατάιγ, τον Ζενέ, τον Μισίμα – μήτε στον Νταλί και τον Μπουνιουέλ και τον Παζολίνι· δεν μιλάω μόνο για τον ρομαντισμό και τους αρχηγέτες του, για τον Μπλέικ και τον Μπάιρον και τον Φρανκενστάιν (εξάλλου όλοι πια το καταλαβαίνουν πως ο ντε Σαντ για το ρομαντισμό, περισσότερο κι από «μαύρο άγγελο», συνιστά ένα  μ α ύ ρ ο  κ ο υ τ ί) – ούτε μόνο για ό,τι ονομάστηκε λογοτεχνία του νοσηρού ή λογοτεχνία του κακού ή όπως αλλιώς (τον Πόου, τον Μποντλέρ, τον Βερλέν κι όλους τούς άλλους). Μιλάω για τον Νίτσε και τον Ντοστογιέφκσι και τον Κάφκα, για τον Φλομπέρ και τον Ουάιλντ και τον Προυστ, μιλάω για τον Ντράγιερ, τον Κιούμπρικ και τον Όσιμα, για τον Γκρας, τον Κόπολα και τον Λαρς φον Τριέρ· επί της ουσίας αναφέρομαι σε όλους αυτούς που αναζητούνε ταυτότητα  π λ α γ ι ά ζ ο ν τ α ς  δίπλα σε πτώματα (ας πούμε: σ’ ένα πτώμα μιανής Ναστάσιας) και τους βρήκαν μέρες αργότερα απ’ τη μυρουδιά. Συμβαίνει συχνά – ιδίως όταν διαβάζεις με τα ρουθούνια: κατεβαίνεις διαφορετικές (στενές, σκοτεινές) σκάλες και φτάνεις πάντοτε στο ίδιο φριχτό υπόγειο της Ιουστίνης.

Hans Bellmer, Les crimes de l’amour, 1961.

Ο Μπόρχες, σε ένα σχεδόν δοκίμιο του 1939 περί της απόλυτης βιβλιοθήκης, επισημαίνει πως ο νους του ανθρώπου φαντασιοκοπεί φρικωδίες, τέρατα και πνευματικούς τόπους όπου συγκεντρώνονται τέρατα: Ανάμεσα σ’ αυτά αναφέρει την Κόλαση, τις πλατωνικές ιδέες, τους μη ακέραιους βαθμούς ισχύος, την Αγία Τριάδα (όπου τρεις διαφορετικές πνευματικές δυνάμεις συναρθρώνονται στην ίδια οντότητα). Ένα αντίστοιχο (καλο-επινοημένο άρα ζωντανό) τέρας είναι και το σαντικό τέρας, όπου δυο αντιθετικές ορμές συναρθρώνονται στην ίδια οντότητα: ο άνθρωπος που βρίσκει τη φυσική ηδονή στον φυσικό αφανισμό. Δεν ξέρω αν ο ντε Σαντ αποκάλυψε ή περιέγραψε ή επινόησε ή μορφοποίησε ή αφηγήθηκε ή διακήρυξε: ο καθένας διαλέγει αυτό που διαβάζει. Το βέβαιο είναι πως ήσαν εκείνος που αποτύπωσε σε κείμενο μιαν εξαρχής απροσπέλαστη φρικωδία, αλλάζοντας μια και καλή τον συνειδησιακό ορίζοντα προσδοκίας μας απ’ αυτόν που λογαριάζουμε ως ηθικό εαυτό μας. Χαρτογράφησε με λέξεις τη διά του κακού ηδονή (ενδεχομένως: την ηδονική κακία) φαντασιοκοπώντας – με μιαν όχι ίδια μα αντίστοιχη διαδρομή ο Ντοστογιέφσκι χαρτογράφησε το φόνο. Ο ντε Σαντ μίλησε για τη χριστιανογενή βία ελευθερώνοντας το νου του – τούτη την ορμή είχε αφηνιασμένη μέσα του. Κι όπως συνέβη με όλες τις φρικωδίες (και μ’ αυτές που περιέγραψε ο Μπόρχες και μ’ όλες οι άλλες), το τρομερό φαντασιοκόπημά του έγινε (: το έκανε ο ίδιος; το έκαναν οι άλλοι;) κήρυγμα, οδηγίες για τη ζωή. Μα ένα παραμύθι (το κάθε παραμύθι), εάν διδαχτεί (: εάν κηρυχτεί), γίνεται εγχειρίδιο σκλαβιάς.

Κι εμείς; Εμείς ψάχνουμε τους εαυτούς μας μέσα στα παραμύθια των άλλων.


***
[4. Η διδαχή]

Erwin Blumenfeld, Marquis de Sade, 1921, collage sur papier, 25 x 25,4 cm, Jerusalem, Israël Museum, The Vera and Arturo Scwarz Collection.

Π ο ύ  σ τ έ κ ε τ α ι  ο  ν τ ε  Σ α ν τ; Αυτό είναι το (περίπου προγραμματικά) αναπάντητο ερώτημα που διατρέχει το σαντικό κείμενο – και εντέλει περιστρέφει γύρω του κάθε αναγνωστική εμπλοκή. Πού στέκεται, λοιπόν, ο ντε Σαντ;  Ό ρ θ ι ο ς  στον άμβωνα ή  κ υ λ ι σ μ έ ν ο ς  στο πάτωμα; Με άλλα λόγια: κατά πόσο πίστευε ο ίδιος ο ντε Σαντ στο ηθικο-ανθρωποδιορθωτικό κήρυγμα που εγκιβώτιζε μέσα στην αφήγησή του και κατά πόσο το λογάριαζε κομμάτι του μπαρόκ σκηνικού που είχε επιλέξει για τη φαντασιοκοπία του; Θαρρώ πως από ένα σημείο και πέρα αυτά τα δύο μπλέχτηκαν, δημιουργώντας το εκρηκτικό μείγμα φαντασιοκοπίας-αφήγησης-διακήρυξης που υπονομεύει κάθε προσπάθεια ερμηνείας. Το βέβαιο είναι πως όλες αυτές οι αναρίθμητες κειμενικές αποστροφές, επιστολές και όλα τα (επίσης αναρίθμητα) παρακειμενικά και βιογραφικά στοιχεία που συνηγορούν ως προς την απόλυτη ταύτισή του με τις περιγραφόμενες πράξεις τον ηρώων του μπορούν κάλλιστα να εκληφθούν όχι ως διακήρυξη ιδεών αλλά ως μέρος της μεγάλης παράστασης (φαντασμαγορίας) που έστησε γύρω  από τον εαυτό του (και, αυτό κυρίως,  γ ύ ρ ω  από τη συνείδησή του). Θα μου άρεζε μια τέτοια ερμηνεία – και προφανώς επιλέγω μια τέτοιαν ανάγνωση. Μα και αυτή είναι μια ερμηνεία (μια ανάγνωση) που παραμένει εξίσου υποκειμενική μ’ εκείνην που διαβάζει τις προστακτικές ως προστακτικές και όχι σαν ουρλιαχτά και προσλαμβάνει το έργο του ως διδαχή και τον ίδιο ως ιεροκήρυκα/πολιτικό φιλόσοφο ή ό,τι ανάλογο.

Frontispice de l'édition de 1799 des Crimes de l'amour, du marquis de Sade. (Bibliothèque nationale de France, Paris.)

Μιλάω, λοιπόν, όσο πιο απερίφραστα μπορώ για τον ιεροκήρυκα ντε Σαντ (στο όποιο βαθμό ο ίδιος θέλησε να είναι τέτοιος – ή στον όποιο βαθμό τον κατανόησαν ως τέτοιο όσοι τον ενσωμάτωσαν στο πολιτικό πρόταγμά τους): ήσαν ένας από τους μεγαλύτερους φασίστες της ιστορίας, ένας από τους μεγαλύτερους μαντατοφόρους της βίας επί του σώματος, του τελετουργικού φόνου και της «φυσικής» απανθρωπιάς. Ντελάλισε με πρωτοφανή ελευθεροστομία την κυρίαρχη εξουσιαστική φαντασίωση (που την τράβηξε από την καρδιά του φεουδαρχικού Μεσαίωνα – όπως άλλωστε και τα όργανα των βασανιστηρίων του): οτιδήποτε υπάρχει στη φύση ως δυνατότητα πρέπει να επιβληθεί από τον ισχυρό προς τον αδύναμο. Ο ιεροκήρυκας ντε Σαντ (ο ίδιος άνθρωπος που γύρευε από τα νοσοκομεία να μην έχουν περισσότερους από έναν ασθενή σε κάθε κρεβάτι) δίδαξε το έγκλημα, το βιασμό, το φόνο, την ταπείνωση, ως προβλεπόμενο στο σχέδιο της «φύσης» – άρα ως πολιτικο-κοινωνικό ανθρώπινο καθήκον. Μέσα στη γοητεία του χριστιανικού κακού που σκηνογράφησε στο υπόγειο του Κάστρου, ο ντε Σαντ έβαλε στο στόμα όλων εκείνων των βουλιμικών φονιάδων του την διακήρυξη μιας παιδαριώδους «ελευθερίας» (που προσδιορίζεται ως νόμος του ισχυροτέρου – δηλαδή ακριβώς όπως την προσδιορίζει η εξουσιαστική θεολογία όπου ένας Παντοδύναμος αποφασίζει στο όνομα ετούτης της παντοδυναμίας του και τιμωρεί κάποιους αδύναμους που τον παρακούνε). Όσοι λογαριάζουν αυτές τις διακηρύξεις πέρα από φαντασιοκοπία και ως κάλεσμα ελευθερίας παρακάμπτουν συνειδητά την βασικότερη προϋπόθεση της ελευθερίας: π ω ς  ε π ι τ ρ έ π ο ν τ α ι  ό λ ε ς  ο ι  ε π ι θ υ μ ί ε ς  –  ά ρ α  κ α ι  ο ι  ε π ι θ υ μ ί ε ς  ό σ ω ν  έ β α λ ε  σ τα η  θ έ σ η  τ ω ν  θ υ μ ά τ ω ν. Και πως σε κάθε ελευθεριακή θεώρηση του κόσμου ο καθένας μας αποφασίζει για το σώμα του (habeo corpus) άρα  η  ε π ι θ υ μ ί α  κ ά π ο ι ο υ  ν α  μ η ν  ε ί ν α ι  θ ύ μ α  υ π ε ρ έ χ ε ι  τ η ς  ε π ι θ υ μ ί α ς  τ ο υ  θ ύ τ η  ν α  τ ο ν  κ α τ ά σ τ ή σ ε ι  θ ύ μ α. Αυτοί που ονομάζουν τον ντε Σαντ «ελευθεριακό» φιλόσοφο/ιεροκήρυκα προσπαθούν να δικαιώσουν την αβάσταχτη (για τους ίδιους) γοητεία στην οποία τούς εγκλώβισε το κείμενό του – οι υπερρεαλιστές τον ύμνησαν με τον ίδιο ανόητο τρόπο που ύμνησαν τον μεγαλοφονιά Λένιν ή τον μεγαλοφονιά Στάλιν. Η εκπληκτική δύναμη της σαντικής φαντασιοκοπίας δεν μπορεί να θαμπώνει μια προφανή πραγματικότητα (την οποία ο Παζολίνι περιέγραψε καθαρά στο Σαλό): πως ο ιεροκήρυκας (αν είναι τέτοιος) ντε Σαντ ευαγγελίζεται έναν στρατοπεδικό κόσμο, ένα Lager.

Représentation imaginaire du marquis de Sade prisonnier (xixe siècle). The Marquis Sade (1740-1814) in prison.

Υπό την έννοια αυτή, το διάσημο ερώτημα του Μπλανσό («Πώς μπορεί να είναι κανείς ντε Σαντ; Πώς μπορεί να είναι ο απόλυτος αρνητής του Θεού, ο εκ θεμελίων άθεος, χωρίς ταυτόχρονα, εξ αντιδιαστολής, να καταφάσκει σε μιαν απολυτότητα ακόμη πιο σαθρή;») απομένει (στα μάτια μου) μια κούφια μεγαλοστομία που ιερουργεί το παράλογο. Τίποτε στον ντε Σαντ δεν υπάρχει δίχως τη χριστιανική αμαρτία – σ’ έναν προχριστιανικό κόσμο θα γοήτευε μονάχα τους αλεξανδρινούς αιτιολόγους και συλλέκτες. Ο ντε Σαντ κάνει γκελ με το απαγορευμένο όπως το δίδαξαν χίλια χρόνια εξουσιαστικού χριστιανικού μυστικισμού. Ο Χριστιανισμός, με τον ίδιο τρόπο που προϋπέθεσε τη ζωή ως στέρηση της ελευθέριας, προϋποθέτει πως ο θάνατος (ο χαμός) είναι ποινή – και γι’ αυτό ντελαλεί την αιώνια ζωή. Με τη σειρά του, ο ντε Σαντ προϋπέθεσε το φοβερό Κάστρο του Χριστιανισμού: δίχως αυτό το μεγαλειώδες οικοδόμημα, το σκοτεινό υπόγειο δε θα του ασκούσε την παραμικρή γοητεία. Επί της ουσίας, με τη διακήρυξη του σαντισμού ως «δρόμου προς την ελευθερία» πιπίλισε την προπαγάνδα τους: πως, τάχα, η απουσία του Θεού φέρνει τα τέρατα της Κόλασης – παρόλο που ακόμη και τα μικρά παιδιά ξέρουν πώς τα τέρατα της Κόλασης τα φέρνει ο Θεός, και μόνο αυτός.

A la Bastille, Sade est enfermé, au 2e puis au 6e étage de la tour Liberté (B sur le plan).

Ο ντε Σαντ οικοδομεί τον κόσμο του με τα υλικά του χριστιανισμού: με τη βία, με τον πόνο, με την ταπείνωση, με την ηθική επιβολή. Κυρίως τον οικοδομεί με την τιμωρία. Ουσιαστικά είναι ένας παρα-χριστιανισμός που πετάει φούμο στο φαντασικόπημα του παπά για να δοξάσουμε το φαντασιοκόπημα του αφέντη. Αν η αντιπρόταση στο Χριστιανισμό βρίσκεται στην άρνηση της Ουράνιας (και κάθε άλλης) Αρχής (ούτε Θεός ούτε αφέντης), ο ντε Σαντ αναγορεύει τον ηδονιζόμενο άντρα ως Αφέντη, αποδεχόμενος τη θεοκρατική εκδοχή της ηδονής. Ο ιεροκήρυκας ντε Σαντ (που όντως κάνει τη σκληρότερη κριτική που μπορεί να επιφυλάξει κανείς στο Χριστιανισμό – και σε κάθε θρησκεία των «απατεώνων προφητών») θρησκειοποιεί μια φαντασιοκοπία του και εκδίδει διάγγελμα χριστιανικής φρίκης; Στον κόσμο του η ηδονή προϋποθέτει προϊσταμένους (αφέντες) και υφισταμένους (δούλους): ο σταδιακός ηθικός και σωματικός αφανισμός του δούλου αποτελεί σταδιακή κορύφωση της ηδονής του Αφέντη.

 La Philosophie dans le boudoir, 1795 : BNF, réserve des livres rares.

Έτσι ο φιλόσοφος Ντολμανσέ (ο γεμάτος «διανοητική υγεία» πρωταγωνιστής-σολίστας της Φιλοσοφίας στο Μπουντουάρ – ένας ακόμη στη σειρά των Κλεμάν, μοναχού Σιλβέστρου, μοναχού Ιερεμία, κόμη ντε Ζερμάντ, Ιουλίας Εωσφόρου, Αγίου Ερέβου και τόσων άλλων) δεν είναι ελευθερωτής – για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει ελευθερωτής με μαστίγιο. Ο Ντολμανσέ (που δεν παρουσιάζεται ως αλυχτισμένος σκύλος όπως η Ιουλιέτα ή ο Άγιος Έρεβος αλλά ως σφύζων από πνευματική υγεία) είναι ένας θιασώτης της απώτατης εξουσιαστικής βίας, του νόμου των ισχυροτέρου, της ηθικής ευγονικής. Εξάλλου το λέει όσο πιο καθαρά γίνεται να το πει κανείς: «Υπάρχει άνθρωπος που όταν γκαβλώσει δε θέλει να γίνει αφέντης;». Και ακόμη: «Υπάρχει άντρας με εύρωστα γεννητικά όργανα που δε θέλει να κακοποιήσει τη γυναίκα;» Στον κόσμο του (έτσι όπως τον οραματίζεται στη μπροσούρα του Άλλη μια προσπάθεια, Γάλλοι, για να γίνεται δημοκράτες) επιτρέπεται οτιδήποτε: ο βιασμός, η ταπείνωση, ο χαλασμός, ο φόνος. Οι ανήμποροι λογαριάζονται για ανθρώπινα σκουπίδια που πρέπει να αφανιστούν – οι δυνατοί οφείλουν να πραγματοποιούν οποιαδήποτε επιθυμία επειδή περιλαμβάνεται στο φυσικό σχέδιο. Στον κοσμοσύστημα του Ντολμανσέ, το Άουσβιτς, η Χιροσίμα, η Ρουάντα, οι ντούμπες με τα πτώματα της ιστορίας, όχι απλά επιτρέπονται, αλλά επιβάλλονται εφόσον αποτελέσουν μια φαντασίωση έστω και ενός ανθρώπου… Ο Ντολμανσέ φυσικά δεν είναι ανηθικιστής: στο όνομα μιας ανύπαρκτης ανηθικολογίας είναι ένας ιεροεξεταστής της δύναμης, της δυνατότητας για βία, της δυνατότητας να αλυσοδένουνε τους ανθρώπους. Ο Ντολμανσέ είναι ένας καλός, καλότατος Χριστιανός: αποδίδει στην ελευθερία όλη την κτηνωδία που της δίνει ο Χριστιανισμός – ουσιαστικά βλέπει την ελευθερία μέσα στο view master του Χριστιανισμού. Εκεί (εδώ) οι γυναίκες είναι «γεννημένες σκλάβες» – και η Φύση δεν είναι τίποτε άλλο από «την επιθυμία της κυριαρχίας». Αν ήξερε πολωνικά, θα το φώναζε: W s t a v a ć.

Anne-Prospère de Launey. « Je jure à M. le marquis de Sade, mon amant, de n’être jamais qu’à luiN 14… ». Chanoinesse séculière chez les bénédictines, jeune belle-sœur de dix-neuf ans du marquis de Sade avec lequel elle aura une liaison violente et passionnée.

Όλ’ αυτά εφαρμόζονται και στην πράξη στον έβδομο και τελευταίο διάλογο του ίδιου βιβλίου (που, γραμμένο στο πρότυπο του πλατωνικού Συμποσίου, είναι μεν πολύ πιο ήπιο ως προς τις περιγραφές τρόμου, βασανιστηρίων και φόνου από την Νέα Ιουστίνη και, βέβαια, την Ιουλιέτα, αλλά είναι και το πλέον αυτοπροσδιορισμένο ως πολιτική διδαχή από τον ίδιο ντε Σαντ – και υπ’ αυτήν την έννοια ίσως το πλέον τρομακτικό). Στις σελίδες αυτές διαβάζουμε τον τελετουργικό σεξουαλικό βασανισμό και φόνο της κυρίας ντε Μιστιβάλ από τον Ντολμανσέ και τους υπολοίπους (την κυρία Σαιντ Ανζ, τον Ιππότη, τον Αυγουστίνο και, φυσικά, την ίδια την κόρη του θύματος, την Ευγενία). Ο μονόλογος του Ντολμανσέ ουσιαστικά είναι το μανιφέστο ετούτου του τελετουργικού φόνου – που τον πρωτοκήρυξαν οι θρησκείες: «Αυτό που οι ανόητοι ονομάζουν “ανθρωπισμό” είναι απλώς μια αδυναμία γεννημένη από το φόβο και τον εγωισμό. Εκείνοι που σφυρηλατούν το χαρακτήρα τους με την τόλμη, το στωικισμό και τη φιλοσοφία, αγνοούν αυτήν την ανύπαρκτη αρχή που υποδουλώνει μονάχα τους αδύνατους. […] Ακόμη κι αν αφανίζαμε τούτη την πουτάνα, δε θα εγκληματούσαμε στο ελάχιστο: η διάπραξη του εγκλήματος είναι αδύνατη για τον άνθρωπο. Εφόσον η Φύση τού εμφύτευσε την ασυγκράτητη επιθυμία να εγκληματήσει, κανόνισε πολύ σοφά να του κάνει αδύνατες τις πράξεις εκείνες που θα μπορούσαν να παρενοχλήσουν τις λειτουργίες της ή να έρθουν σε σύγκρουση με τη βούλησή της. Το μόνο έγκλημα θα ήταν να αντιταχτούμε στις εμπνεύσεις της φύσης».

René Magritte, La philosophie dans le boudoir, Philosophy in the boudoir, 1947.

Αμέσως μετά ο Ντολμανσέ εφαρμόζει πάνω στο σώμα της κυρίας ντε Μιστιβάλ ότι λογαριάζει ως φυσικό καθήκον: παρά τις ικεσίες της, παρά τις οιμωγές της, τη βασανίζει, τη μαστιγώνει, τη βιάζει και, αφού διασκέπτεται τον τρόπο του φόνου της (προτάσεις που πέφτουν στο τραπέζι: τεμαχισμός, τσάκισμα των οστών, φιτίλια με θειάφι που θα μπουν στο μουνί της και στον κώλο της και θ’ ανάψουν), στο τέλος επιλέγει τον πλέον ευφάνταστο φόνο: το βιασμό από έναν συφιλιδικό άντρα, ενώ η κυρία Σαιντ Ανζ προτείνει το ράψιμο όλων των οπών του κορμιού της με βελόνα «για να μην ξεφύγει το δηλητήριο που κυκλοφορεί στις φλέβες της κυρίας». Η Ευγενία αναλαμβάνει το ράψιμο, βρίζοντας την ημιλιπόθυμη μητέρα της που ουρλιάζει με φριχτούς πόνους. Ο διάλογος (και το βιβλίο) τελειώνει όταν ο Ντολμανσέ διατάζει ν’ αρχίσει το φαγητό: «Πάντοτε τρώω με περισσότερη όρεξη και κοιμάμαι ειρηνικότερα όταν έχω βουτήξει ικανοποιητικά σε αυτό που οι ηλίθιοι ονομάζουν έγκλημα».

Εάν όλο αυτό είναι αφήγηση, συνιστά μιαν από τις αγριότερες (και γι’ αυτό ερεθιστικότερες διανοητικά) παραβολές τρόμου των αιώνων της Δύσης (ας πούμε, η απείρως φριχτότερη περιγραφικά Ιουλιέτα με τρομάζει λιγότερο διότι με την απύθμενη βία της και το γκροτέσκο-γοτθικό σκηνικό της δεν μπορεί να σταθεί, στα μάτια μου τουλάχιστον, παρά μόνο ως αλληγορία ή, έστω, ως σπλάτερ παρωδία ενός «νέου ηθικού κώδικα»). Αν πάλι ετούτος ο τελετουργικός φόνος της κυρίας ντε Μιστιβάλ λογαριαστεί ως κήρυγμα, τότε αποτελεί μιαν ακόμη απαίσια διδαχή τιμωρίας – όπου εδώ το (προηγούμενο της τιμωρίας) έγκλημα είναι η ίδια η (συν)ύπαρξη. Ο ιεροκήρυκας ντε Σαντ είναι ένας χριστιανός που κατέβηκε την στενή σκοτεινή σκάλα. Μα στην ουσία αλλάζει τα ονόματα των λέξεων επιμένοντας στον ίδιο τρόμο από τον ίδιο άμβωνα.

Εμείς διαβάζουμε.

***
[5. Οι επίγονοι και οι υπο-διάκονοι]

Article de Paul Éluard dans le numéro 8 du 1er décembre 1926 de La Révolution surréaliste: « D.A.F. de Sade, écrivain fantastique et révolutionnaire ».

Εδώ και διακόσια χρόνια πάμπολλοι επίγονοι θέλησαν να γυρέψουν την κορδέλα της σαντικής φαντασιοκοπίας, οι περισσότεροι στα κρυφά, κάποιοι φανερά και φωναχτά. Η συντριπτική πλειονότητα όλων αυτών φυσικά κατέληξε σε αναμασήματα – ούτε καν σε μιαν αξιοπρεπή μίμηση: ακόμη και η μίμηση της σαντικής φαντασιοκοπίας, πέραν της τόλμης, πέραν της αφηνιασμένης ενοχής, θέλει και αφηγηματικό ταλέντο που έχει φτάσει στο κόκκινο – δεν είναι εύκολο να συμπέσουν αυτά μαζί. Φυσικά υπήρξαν και τουλάχιστον δέκα περιπτώσεις ανεπανάληπτων φαντασιοκόπων της ιστορίας που κατάφεραν να κρατήσουν στα χέρια τους τη ματωμένη κορδέλα του ντε Σαντ ή έστω ένα κουρέλι της (και φυσικά κανένας απ’ αυτούς δεν τον μιμήθηκε): ο Πόου, ο Μποντλέρ, ο Βερλέν, ο Απολινέρ, ο Μπατάιγ, οι γάλλοι Υπερρεαλιστές, καθώς και άλλοι ακόμη – ας πούμε, ο Μπλέικ κι ο Μπάιρον κι ο Φλομπέρ κι ο Ουάιλντ. Φυσικά (κι αυτό κάτι λέει), κανείς τους δεν στήνει τη σαντική πλεκτάνη, μήτε επιλέγει (καταφέρνει;) να παίξει το τρομερό συνειδησιακό παιχνίδι που ανοίγει ο ντε Σαντ με τον αναγνώστη του. Μ’ άλλα λόγια: όλοι οι σαντικοί επίγονοι (ακόμη κι αυτός ο τρομερός Πόου) του λένε ξεκάθαρα: «Εγώ  θα  σε  τρομάξω  μ’  αυτό  που  διαβάζεις, θα σε κάνω ν’ αλυχτήσεις, ν’ ανατριχιάσεις…» Ωστόσο κανένας δεν του λέει αυτό που, είτε παίζοντας είτε σοβαρολογώντας, του πετάει στα μούτρα ο τρόφιμος του Σαραντόν: «Εγώ  θα  σε  ισιάξω  μ’  αυτό  που  τρομάζεις, θα σε κάνω καλύτερο άνθρωπο με την ανατριχίλα σου, διά του φόνου και του αφανισμού θα σου μάθω να ζεις…»

Ανδρέας Εμπειρίκος: ο φλογερός προφήτης του σουρρεαλισμού.

Όλοι εκτός από έναν. Από τους πολλούς επιγόνους που τράβηξαν την κορδέλα του ντε Σαντ, ο Εμπειρίκος ήσαν ο μόνος που επιχείρησε να τον φορέσει ανάποδα – ουσιαστικά θέλησε να κάνει στον ντε Σαντ ό,τι έκανε ο ίδιος ο ντε Σαντ στο Χριστιανισμό (κι αυτό ήταν ενδεικτικό του συγγραφικού του ορίζοντα). Στον Μεγάλο Ανατολικό ο Εμπειρίκος πήρε την κοσμοδιορθωτική φαντασιοκοπία του ντε Σαντ αλλά και το συνειδησιακό παιχνίδι του με ταν αναγνώστη και όλα αυτά τα μετακένωσε στην εξωχριστιανική οπτική της παραδείσιας σεξουαλικής πληρότητας (: πλησμονής). Έτσι έφτιαξε μια πανηδονιστική ευτοπία απαλλαγμένη από τα βασανιστήρια, την ενοχή την τιμωρία, τη βία, τον τρόμο, το φόνο, το βιασμό, τα βασανιστήρια, την εκμηδένιση του άλλου, την αναμονή της τιμωρίας ως ηδονής. Ο Εμπειρίκος έφτιαξε μια παραδείσια ευτοπία, έναν μη χριστιανικό Παράδεισο της γκάβλας (ενώ ο ντε Σαντ έφτιαξε μιαν αθεϊστική χριστιανική Κόλαση), από όπου απουσιάζει κάθε κακία γιατί τα πάντα αυτοεκπληρώνονται Στον χριστιανικό κόσμο πάντοτε κάτι λείπει – όπως άλλωστε και στον ντε Σαντ. Στον Μεγάλο Ανατολικό δεν λείπει τίποτε – μήτε και υπάρχει ο τρόμος μιας αναμονής. Ενδεχομένως γι’ αυτό κάποιοι να το λογάριασαν για βαρετή λογοτεχνία – μα αυτό δεν είναι κάτι καινούριο: Οι δυστοπίες (φρικωδίες κατά τον Μπόρχες) έλκουν μοναδικά τους ανθρώπους, καλουπώνουν (σ)τις ανάγκες τους – προφανής απόδειξη το ότι όλες οι θρησκείες του τρόμου κυριαρχούν.

Και κάτι ακόμη: αν ο Μέγας Ανατολικός είναι ο ντε Σαντ γυρισμένος ανάποδα, απαλλαγμένος από τα χριστιανογενή του ζεύγματα (που είναι), κι εφόσον υιοθετεί το σαντικό συνειδησιακό παιχνίδι με τον αναγνώστη (που τουλάχιστον ώς ένα βαθμό το υιοθετεί), μοιράζεται και την κοσμοδιορθωτική οπτική του προτύπου του (κι αυτό σε ό,τι αφορά τον Εμπειρίκο στρέχει σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό με άλλα πρότυπα και στην Οκτάνα). Ωστόσο ο Εμπειρίκος διασώζεται από τη ρητορεία του κοσμοδιορθωτικού οίστρου του γιατί στον πυρήνα του λόγου του (και σε αντίθεση με τον ντε Σαντ) δε λογαριάζει τίποτε άλλο τον εαυτό του από ποιητή-προφήτη (δεν είναι τυχαίο που ο ίδιος ο Εμπειρίκος μιλώντας για τον άθεο μαρκήσιο τον εναποθέτει στον… Θεό, χαρακτηρίζοντάς τον χρησμό για τη ζωή και για μας – χρησμό, όχι οδηγό). Ουσιαστικά μιμείται (με τέχνη περισσότερη απ’ όσην αρχικά νομίζουμε) έναν μεταπροφητικό λόγο (που τον τραβάει από τον Γουόλτ Γουίτμαν) και όλα τα σημεία της κοσμοδιόρθωσής του φαντάζουν (και γι’ αυτό είναι) ένα κειμενικό παιχνίδι μίμησης. Η γκάβλα στον ντε Σαντ είναι ταπείνωση, ο θάνατος στον ντε Σαντ είναι τιμωρία. Οι αυτοσυστάσεις του ντε Σαντ είναι ιεροκηρυχτικές και κατηχητικές – δηλαδή  μ α ς  σ ώ ζ ε ι– οι αυτοσυστάσεις του Εμπειρίκου είναι ποιητικές-προφητικές (κάτι ανάμεσα στον Γουίτμαν και στον Σικελιανό) – δηλαδή  χ ρ η σ μ ο δ ο τ ε ί. Όσοι έχουμε διαβάσει τον Εμπειρίκο πέρα από τον Μεγάλο Ανατολικό μπορούμε να αντιληθούμε πως η γκάβλα στον κόσμο είναι απαλλαγή από την ενοχή και όχι μετάθεση της ενοχής στη βία. Στον Εμπειρίκο (κυρίως των Χαϊμαλιών του Έρωτα και των Αρμάτων) ο θάνατος δεν είναι τιμωρία – είναι κορύφωση.

Ο Πιερ Κλοσοφσκί (Pierre Klossowski) γεννήθηκε στο Παρίσι στις 9 Αυγούστου 1905. Μικρότερος αδελφός του είναι ο ζωγράφος Balthus. Δύο μεγάλες φιλίες σηματοδοτούν τα νεανικά του χρόνια, του Rilke και του Gide. Ήδη από πολύ νέος γίνεται δεκτός στη λογοτεχνική και καλλιτεχνική κοινότητα του Παρισιού. Στη δεκαετία του 1920 συνδέεται με τον Paulhan και τον Groethuysen, τον Cassou και τον Jouve, με τον οποίο μεταφράζει τα Ποιήματα της τρέλας του Hölderlin. Παράλληλα συνεργάζεται με τον R. Laforgue και την Μαρία Βοναπάρτη και δημοσιεύει, με την ενθάρρυνση του Jean Wahl, τις πρώτες μελέτες του για τον Σαντ (Sade) στο Recherches Philosophiques. Το 1934 γνωρίζεται και συνδέεται στενά με τον Ζορζ Μπατάιγ (Georges Bataille), συμμετέχει στην ομάδα Contre-Attaque και αργότερα στο περιοδικό Acéphale. Για ένα διάστημα -ως το 1945- αποσύρεται από τα εγκόσμια: δόκιμος στους Δομινικανούς, μαθητεύει στις ιερατικές σχολές της Λυών και της Γκρενόμπλ. Το 1947 παντρεύεται. Την ίδια χρονιά δημοσιεύει το Sade, mon prochain, θεμελιώδες έργο που τον καθιερώνει. Δυο χρόνια αργότερα εκδίδεται η Vocation suspendue. Την ίδια εποχή ζωγραφίζει τα πρώτα έργα του. Το 1954 κυκλοφορεί η Roberte ce soir, το 1959 η La Révocation de l’édit de Nantes, το 1960 το Le Souffleur ou le théâtre de société (θα αποτελέσουν αργότερα την τριλογία Les Lois de l’hospitalité, 1965). Ακολουθούν τα Un si funeste désir (1963), Nietzsche et le cercle vicieux (1969), La monnaie vivante (1970), κ.ά. Έκτοτε ασχολήθηκε αποκλειστικά με την ζωγραφική, μέχρι το 2001 που απεβίωσε. Ο Πιερ Κλοσοφσκί έχει μεταφράσει Βιργίλιο, Σουητώνιο, Αυγουστίνο, Nietzsche, Kafka, Benjamin, Wittgenstein, Kierkegaard, Klee και πολλούς άλλους.

Φυσικά, μαζί με τους πάμπολλους επιγόνους της φαντασιοκοπίας, υπήρξαν (και πάντοτε θα υπάρχουν) οι υπο-διάκονοι της διδαχής – κι ίσως αυτοί να είναι ακόμη περισσότεροι. Η ακαταμάχητη κειμενική γοητεία του ντε Σαντ και η αίσθηση μετάβασης που δημιουργεί έκανε πολλούς από τους θαυμαστές της αφήγησής του να γίνουν (ψυχωμένοι) οπαδοί του κηρύγματός του. Ετούτοι οι οπαδοί του ντε Σαντ-ιεροκήρυκα (ή, αν έτσι ακούγεται καθαρότερα: του πολιτικού προτάγματος του ντε Σαντ) μπορούν, ανάλογα με την οπτική τους, να χωριστούν σε τρεις γενικές κατηγορίες (κάποιοι μάλιστα τις υποστήριξαν και τις τρεις ταυτόχρονα, κάποιοι διαδοχικά – η περίπτωση του Κλοσόφσκι είναι χαρακτηριστική): στους υπέρμαχους μιας (ας την πούμε έτσι) πολιτικής οπτικής, στους υπέρμαχους μιας ιστορικής οπτικής και, τέλος, στους υπέρμαχους μιας συνειδητά απάνθρωπης ή βερμπαλιστικής οπτικής ντυμένης με έναν οντολογικό μανδύα (χρησιμοποιώ τη φράση βερμπαλιστική οπτική περιγραφικά – ίσως γιατί είναι η μόνη που δεν προδίδει ολότελα την απαξία που δίνω σ’ αυτή την οπτική).

Η πρώτη κατηγορία των σαντικών οπαδών (υπέρμαχων μιας πολιτικής οπτικής) περιλαμβάνει (την πλέον πολυάριθμη) ομάδα εκείνων που καταφέρνουν να ζέψουν τη σκέψη τους στο σχήμα της πολιτικής συμμαχίας και του συμμάχου στη δράση για την εκπλήρωση ενός στόχου. Σύμφωνα μ’ αυτήν την ευρέως διαδεδομένη όσο και παιδαριώδη (μα στην πυρήνα της πολιτική) ανάλυση, ο εχθρός του εχθρού σου είναι φίλος σου. Για τους πολλούς θιασώτες της αρκεί το γεγονός πως ο ντε Σαντ ήσαν το κόκκινο πανί αστών, παπάδων, δικαστών και λοιπών κοινωνικών ταγών, για να τον καταστήσει στα μάτια τους «μέγιστο ανατροπέα και ελευθερωτή» που πλήρωσε το κήρυγμά του με το αργοσάπισμα σε φυλακές και άσυλα φρενοβλαβών – και τούτο το σχήμα τούς συγκινεί τόσο πολύ, που λησμονούν να σκεφτούνε τι λογής απελευθερωτικό κήρυγμα μπορεί να γίνει με το μαστίγιο και τον πόνο. Κατά τη μανιχαϊστική (: θεοκρατική) λογική τους, το πολιτικο-κοσμοδιορθωτικό κήρυγμα του ντε Σαντ προσδιορίζεται όχι από το περιεχόμενό του αλλά από όσους το κυνήγησαν και το απαγόρευσαν τα τελευταία διακόσια χρόνια. Έτσι, αφού όλοι οι εξουσιαστικοί θεσμοί (κράτος, Εκκλησία, δικαιοσύνη, ακαδημαϊκή κουλτούρα, εκπαίδευση) τον πολεμούν λυσσαλέα, το έργο του δεν μπορεί παρά να είναι ένα «κάλεσμα ελευθερίας». Φυσικά όλη αυτή η επιχειρηματολογία στηρίζεται σε ένα προφανές (και ανάξιο περισσότερης ανάλυσης) ξεχείλωμα της λογικής: στο ίδιο ξεχείλωμα στηρίζονται οι Χριστιανοί επικαλούμενοι φόνους που γίνονται από «σατανιστικές» οργανώσεις για ν’ αποδείξουν την ύπαρξη του Θεού τους (λησμονώντας πως ο ίδιος ο «σατανάς» είναι δικιά τους εφεύρεση). Κι είναι γνωστό πως τούτο το δόγμα («ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου»), παρά τη λογική στρέβλωση πάνω στην οποία στηρίζεται, πείθει ευρέως: αρκεί να σκεφτούμε πόσοι ορμώμενοι από την κεντρική αντικαπιταλιστική τους θέση (Χάμσουν, Πάουντ, Σέλιν) στήριξαν ασμένως το φασισμό και το ναζισμό – μαζί και όλα τα τέρατά τους.

 Man Ray's "Imaginary Portrait of the Marquis de Sade".

Η δεύτερη κατηγορία όσων συνηγορούν υπέρ του ντε Σαντ-ιεροκήρυκα τη συνιστούν αυτοί που προτάσσουν μιαν ιστορική οπτική. Ο ντε Σαντ, λένε, έζησε στον καιρό του Διαφωτισμού και της (Γαλλικής) Επανάστασης και ουσιαστικά στήριξε την κοσμοδιόρθωσή του στο όραμα της εκ θεμελίων ανοικοδόμησης του κόσμου και του πολιτισμού. Συμφωνώ πως αυτό ενδέχεται να είναι μια ερμηνεία της σαντικής κοσμοδιόρθωσης – μα από πού προκύπτει πως αυτή η ερμηνεία τη δικαιώνει; Ούτε μπορώ να καταλάβω το πώς συνιστά «ελευθερία» από τη θρησκευτική σκλαβιά ο ευαγγελισμός της δύναμης που εκμηδενίζει, ως «φυσικό καθήκον», όποιον υπόκειται σ’ αυτήν. Πολλοί διαβάζουν στο σαντικό κήρυγμα μια μπαρόκ παραβολή (ή ένα πλέγμα παραβολών) που έχει προφανή στόχο να αποσαθρώσει το υφιστάμενο ηθικό σύστημα (του καιρού του ή του κάθε καιρού). Σαφώς και αυτό ισχύει – μα εδώ (και αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο) έχουμε να μιλήσουμε για κειμενικά είδη: η παραβολή είναι λογοτεχνικό είδος, είναι αφήγηση – όταν γίνει πολιτικό πρόταγμα, ακυρώνεται. Και βέβαια, ένα πολιτικό κήρυγμα δεν γίνεται να δικαιωθεί επειδή ήταν γέννημα των ιστορικών αναγκών του καιρού του (και ο αντισημιτισμός ήταν γέννημα των ιστορικών αναγκών πολλών κοινωνιών και πολλών καιρών: άρα δικαιώνεται το Mein Kampf;). Όπως όλες οι θεωρίες που βάζουν την Ιστορία ως επιχείρημα για τη διακήρυξη (ή την πράξη) της απανθρωπιάς, η οπτική αυτή παραπέμπει στην απαρχή του φασισμού – ή αποτελεί το κεντρικό επιχείρημα της απολογίας κάθε φασισμού.

«Ο τρόπος σκέψης μου είναι το αποτέλεσμα των στοχασμών μου. Είναι κομμάτι της εσώτερης ύπαρξής μου, του τρόπου που είμαι φτιαγμένος. Για το σύστημά μου, το οποίο αποδοκιμάζετε, είναι επίσης η μέγιστη παρηγοριά στη ζωή μου, η πηγή της ευτυχίας μου. Σημαίνει περισσότερα για μένα απ’ ότι η ίδια μου η ζωή». Αυτή η ρήση που βρέθηκε γραμμένη στον τοίχο του άσυλου όπου ήταν κλεισμένος για είκοσι εννέα χρόνια αντιπροσωπεύει απόλυτα τις πεποιθήσεις και τις σκέψεις του Γάλλου φιλόσοφου και συγγραφέα Μαρκήσιου Ντε Σαντ.

Αντιθέτως, η τρίτη κατηγορία οπαδών του ντε Σαντ-ιεροκήρυκα αφήνει στην άκρη το πολιτικό και το ιστορικό άλλοθι και ντελαλίζει τον αφανισμό του άλλου ως ανθρώπινο μονόδρομο – δηλαδή δεν απολογείται για το φασισμό αλλά τον κηρύσσει ευθέως. Η οπτική αυτή συνήθως βάζει μπροστά τον ασυνάρτητο βερμπαλισμό που παρουσιάζεται ως «φιλοσοφικός λόγος» και είναι προϋπόθεση του ανορθολογισμού. Έτσι, πλέοντας στη θάλασσα της ασυναρτησίας, οι θιασώτες αυτής της οπτικής λένε, με αφορμή τον ντε Σαντ, πως «ο φόνος του άλλου είναι το Απώτατο Σημείο ανάδειξης του Είναι του» (συνήθως στα κείμενα αυτά πολλές λέξεις αρχίζουν με κεφαλαίο) – άρα «κάθε θεωρία φόνου είναι ανθρωπιστική». Σύμφωνα μ’ αυτή την οπτική, το Άουσβιτς είναι πράξη ανθρωπιστική… Διαβάζοντας ανάλογα κείμενα τυφλού ανορθολογισμού και πεπιεσμένης βλακείας (κάποια απ’ αυτά μάλιστα πλέον θεωρούνται «κλασικά» και απέκτησαν νέους οπαδούς που τα περιφέρουν ως ιερά σκεύη), σκέφτεται κανείς πως μαζί με τα όρια της ανθρώπινης σκέψης θα επεκτείνονται στο άπειρο και τα όρια της ανθρώπινης ηλιθιότητας: η ευήθεια αυτού του είδους (πέρα για πέρα άδικη για τον ντε Σαντ που, αν μη τι άλλο, δεν κενολογούσε εκ του ασφαλούς αλλά σπαράσσονταν στη φαντασιοκοπία του) είναι συχνά διασκεδαστική – όπως διασκεδαστικό είναι ένα μεγάλο κομμάτι τής (ώρες-ώρες εντυπωσιακά ευφάνταστης) ασυναρτησιολογίας που αυτοχαρακτηρίζεται με λογής (μεθοδικά ακατάληπτους) «φιλοσοφικούς» -ισμούς.

Ο Βοναπάρτης ρίχνει στην φωτιά τα βιβλία του ντε Σαντ (εικόνα του 1885). Bonaparte jetant Justine au feu (attribué à P. Cousturier): « le livre le plus abominable qu’ait enfanté l’imagination la plus dépravée ». (Mémorial de Sainte-Hélène, t. II, Gallimard, Pléiade, 1948, p. 540).

Συνοψίζω (που συχνά σημαίνει: επιμένω): όλοι (μα όλοι) οι ιεροκήρυκες κηρύττουν το θάνατο· κι όσοι κάνουν τον ντε Σαντ πρόταγμα αφενός τον βάζουν στη μακριά λίστα του διακηρυγμένου κοσμοδιορθωτικού μίσους (κάπου ανάμεσα στο Malleus Maleficarum και το Mein Kampf) και αφετέρου παλεύουν να ακυρώσουν την κειμενική ένταση του φαντασιοκοπήματός του. Όποιος φοβάται τα μαστίγια δεν έχει να φοβηθεί από το κείμενο του ντε Σαντ (κι από κανέναν συγγραφέα) – έχει να φοβηθεί από το ντελάλισμα του ντε Σαντ (κι από όλους τους ντελάληδες). Έχει να σκιαχτεί από κάθε ντελάλισμα αυτών που θέλουν να τον οδηγήσουν, να τον ισιάξουν, να τον αναβαθμίσουν, να τον ελευθερώσουν. Στα χέρια μας, στα χέρια του καθενός μας, απομένουν τα βιβλία.

Το παιχνίδι ονομάζεται: Ο καθένας μόνος του – σε μια γωνιά μ’ ένα βιβλίο.

***
[6. Αλίμονο, είμαστε χριστιανοί]

Pierre Klossowski, Le balcon, 1974.

Τα βιβλία δεν είναι ευαγγέλια. Οποιοδήποτε βιβλίο κι αν γίνει ευαγγέλιο σκοτώνει. Τα βιβλία είναι συναισθηματικές ανθοδέσμες – συχνά και συναισθηματικά κομφούζια. Τα βιβλία περιγράφουν αυτό που ποθούμε ή αυτό που φοβόμαστε – άρα κι αυτό που είμαστε. Τα βιβλία δεν είναι πρωτόκολλα θεραπείας – δεν εφαρμόζονται επί ανθρώπων. Ποτέ δε σκότωσαν οι λέξεις – σκοτώνουν τα παραγγέλματα. Επιμένω: κάθε παράγγελμα είναι το ίδιο παράγγελμα μιας έγερσης σε μιαν αυγή που πίνουμε μαύρο γάλα.

Hans Bellmer, Tête de mort, 1961.

Μπορεί κανείς να μου πει (να μου φωνάξει): Μας λες τον πολιτικό φιλόσοφο/ιεροκήρυκα ντε Σαντ ντελαλισμένο αντιανθρωπιστή και οργανικά Χριστιανό, έναν ευαγγελιστή ενός στρατοπεδικού κόσμου – μα τελικά μήπως δεν κατέγραψε μια δική μας, κατάδική μας, φαντασίωση; Σκέψου πόσο μας γοητεύει (έστω σταδιοποιημένη) η βία με την οποία ο ντε Σαντ έντυσε τη γκάβλα – πόσο σπουδαιότεροι νιώθουμε όταν κρατάμε μαστίγιο... Απαντάω: Και ποιος σάς είπε πως ο στρατοπεδικός κόσμος δεν είναι μια δική μας, κατάδική μας, φαντασίωση; Για σκεφτείτε πώς αλαλάζουμε στις παρελάσεις των όπλων, πόσο μας γοητεύει η απαίσια Μάρσια της Αΐντας, πόσο μaς θέλγει ο τρόμος με τον οποίο ντύνει το θάνατο ο Πόου (και ο Λάβκραφτ και τόσοι άλλοι μετά απ’ αυτόν). Δεν είμαστε απαραίτητα συνειδητοί ναζί, μήτε και απαραίτητα θανατότρομοι. Δεν είμαστε απαραίτητα σαδιστές. Είμαστε (κρυφο) χ ρ ι σ τ ι α ν ο ί.

Pierre Klossowski, Étude pour Lesbos, 1957.

Το προχωράω: Είμαστε χριστιανοί, θεόπληκτοι, δηλαδή άνθρωποι που λογαριάζονται (ακόμη κι από τους ίδιους τούς εαυτούς τους) ως κείμενοι υπό επιδιόρθωση (υπό βελτίωση), βαθύτατα εξαρτημένοι από μια εξουσιαστική οπτική του θανάτου. Πειστήκαμε πως οι άνθρωποι φτιάχτηκαν για να τυραννούνε τους ανθρώπους. Λογαριάζουμε το θάνατο ως τρόμο, ως τιμωρία, ω ς  π τ ώ σ η – λογαριάζουμε τη γκάβλα ως κυριαρχία. Η σκοτεινή ρίζα του ολέθρου μας βρίσκεται στο παραμύθι της Γένεσης: κάποιος Πλάστης-Νταβατζής γυαλίστηκε να σηκώσει μαστίγιο και να δώσει εντολές – όποιος τον παράκουγε θα τιμωρούνταν... Αν σκεφτόμασταν πως η γκάβλα είναι απελπισία, ακριβώς γιατί δε χρειάζεται ελπίδες και υποσχέσεις, αν σκεφτόμασταν πως ο θάνατος δεν είναι πτώση αλλά προϋπόθεση για να γκαβλώνουμε, άρα πως είναι κομμάτι του ανθρώπινου σπαρταρίσματός μας, στην τελική σημαντικό κομμάτι ζωής, ίσως (να τονιστεί: ίσως) να ήταν μπορετό ν’ αφήσουμε στην άκρη το μαστίγιο, ίσως να ήταν βολετό να νιώσουμε (ή να περιγράψουμε) τη γκάβλα ως κάτι που δε διδάσκεται και δεν έχει τη ρίζα του στην ενοχή. Επιμένω: η γκάβλα δεν μπορεί να γίνει διδαχή. Είναι προφανές πως μιλάω μόνο με τον εαυτό μου (δηλαδή: όποιος με πιστέψει θα με καταστρέψει) και, ναι, μιλάω για τα μελένια λεμόνια (που τα ονειρεύεται ο καθένας μοναχός του). Άρα ας το πω κάπως σωστότερα: μιλάω μόνο για τον εαυτό μου και μιλάω και για τα μελένια λεμόνια μου.

Hans Bellmer, Incendie à Marseilles, 1939. Drypoint on Brick Red Paper, 40.5 x 28.5 cm.

Κάποτε οι άνθρωποι επινόησαν το τραγικό (ή: κατέφυγαν στο τραγικό) για να ισορροπήσουν τη ματαιότητα τους. Εντέλει αυτό είναι (: αυτό παραμένει) το πρόβλημα του έρωτά μας: ο διαρκώς επερχόμενος θάνατός μας. Αν τον πασπαλίσουμε με την ψευτιά της σωτηρίας, ίσως να γίνει κάπως γλυκότερος – κι εμείς θα έχουμε τελειώσει τα προβλήματά μας βάζοντας στο στόμα το κουφέτο: ένα κουφέτο αποδοχής πως κάτι μάς λείπει. Αν πάλι εννοήσουμε το θάνατο ως χαμό, τότε έχουμε να διαλέξουμε: ο χαμός μπορεί να είναι πτώση, μπορεί να είναι και έλξη. Μα τούτο το δεύτερο θα προϋπέθετε να φ α ν τ α σ τ ο ύ μ ε τι δάγκωσε η Εύα σ’ εκείνο το παραμύθι της Γένεσης: τη γεύση του κόκκινου μήλου, την αίσθηση της δαγκωμασιάς, το γαίμα στο στόμα, την αφή του σμιξίματος με το φίδι. Και το ερώτημα κόβει σαν το ξυράφι: Πόσοι διαλέγουν να ζούνε δίχως να κρατούνε μαστίγιο; Απαντάμε κουνώντας το κεφάλι, σηκώνοντας τους ώμους, θαρρείς να λέμε πως δεν προλαβαίνουμε – ουσιαστικά παραδεχόμαστε πως είμαστε άνθρωποι «πλασμένοι για να πυροβολούν μες το μουνί των γυναικών». Κι όσο ο φόβος παιδαγωγεί, όσο η ματαιότητα είναι κατάρα, όσο ο θάνατός μας είναι μια τιμωρία, όσο η ηδονή είναι αμαρτία, κι όσο το τρεμάμενο σώμα μας παραμένει ζυγισμένο παρεπόμενο μιας διανοητικής παλάντζας, τέτοιοι θα είμαστε, χριστιανοί, φανεροί ή κρυφοί, με το μαστίγιο στο χέρι για να (επι)ζήσουμε, με το μαστίγιο στο χέρι για να αγαπήσουμε.

Θανάσης Τριαρίδης - Ιανουάριος του 2008. Το πρωτότυπο δραματικό έργο «Μένγκελε» του σημαντικού Σαλονικού συγγραφέα Θανάση Τριαρίδη ανέβηκε στις 12 Ιανουαρίου στο «Φάουστ». Σκηνοθεσία Κώστας Φιλίππογλου, ηθοποιοί Λάζαρος Γεωργακόπουλος και Μυρτώ Αλικάκη. Το ομώνυμο βιβλίο κυκλοφορεί σε φυσική μορφή από τις εκδόσεις "Ευρασία", ενώ σε ηλεκτρονική βρίσκεται ελεύθερο στο διαδίκτυο (όπως άλλωστε και όλο το έργο του Τριαρίδη), εδώ: www.triaridis.gr/mengele/.

To Cassini βλέπει το τελευταίο φεγγάρι του Κρόνου να γεννιέται. A Moon Is Born: Say Hello to 'Peggy' at Saturn

Μια διαταραχή μήκους 1200 km και πλάτους 10 km στον εξωτερικό δακτύλιο του Κρόνου κατέγραψε το διαστημικό σκάφος Cassini στις 15 Απριλίου 2013. Scientists suspect that the disturbance visible at the outer edge of Saturn's A ring in this image from NASA's Cassini spacecraft could be caused by an object replaying the birth process of icy moons. The image was captured by Cassini's narrow-angle camera on April 15, 2013. Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI

Μια διαταραχή που εντόπισε η αποστολή Cassini στον εξώτερο μεγάλο δακτύλιο του Κρόνου δημιουργείται από ένα παγωμένο σώμα που ίσως τελικά εξελιχθεί στο τελευταίο φεγγάρι του πλανήτη.

Από τους 62 δορυφόρους που έχουν ανακαλυφθεί στο σύστημα του Κρόνου, πολλοί αποτελούνται από πάγο και πιστεύεται ότι σχηματίστηκαν από τη συσσωμάτωση παγοκρυστάλλων στους δακτυλίους του πλανήτη.

Σήμερα οι δακτύλιοι πιστεύεται ότι είναι πια εξαντλημένοι και δεν περιέχουν αρκετό υλικό για το σχηματισμό νέων μεγάλων φεγγαριών.

Οι τελευταίες παρατηρήσεις του Cassini ίσως βοηθήσουν τους πλανητολόγους να κατανοήσουν τη διαδικασία σχηματισμού των δορυφόρων του Κρόνου, μια διαδικασία που δεν αποκλείεται να ήταν παρόμοια με τον μηχανισμό σχηματισμού των πλανητών στο Ηλιακό Σύστημα.

Οι δορυφόροι του Κρόνου ποικίλλουν σε μέγεθος ανάλογα με την απόστασή τους από τον πλανήτη -όσο πιο μακριά, τόσο μεγαλύτεροι. Σύμφωνα με μια σχετικά πρόσφατη θεωρία, τα μεγάλα φεγγάρια, όπως ο νεφελώδης Τιτάνας και ο Εγκέλαδος με τον υπόγειο ωκεανό του, σχηματίστηκαν στην πραγματικότητα κοντά στον Κρόνο και μετανάστευσαν αργότερα προς τα έξω, παρασύροντας μαζί τους όλο και περισσότερο υλικό από τους δακτυλίους.

Πράξη της γέννησης του σώματος 

Cassini image of 179-km-wide Janus from April 2010. Janus’ gravity may have helped spur the formation of Peggy. Credit: NASA/JPL-Caltech/SSI

«Δεν έχουμε ξαναδεί κάτι τέτοιο» λέει ο Καρλ Μάρεϊ του Πανεπιστημίου Queen Mary στο Λονδίνο, πρώτος συγγραφέας της δημοσίευσης στην έγκριτη επιθεώρηση Icarus. «Αυτό που βλέπουμε ίσως είναι η πράξη της γέννησης του σώματος, το οποίο απομακρύνεται από τους δακτύλιους και κινείται προς τα έξω για να γίνει φεγγάρι».

Το νέο αντικείμενο, με το ανεπίσημο όνομα «Πέγκυ», είναι υπερβολικά μικρό για να γίνει ορατό στις εικόνες του σκάφους. Η διαταραχή που καταγράφηκε στον εξωτερικό δακτύλιο Α έχει μήκος 1.200 χιλιόμετρα και πλάτος 10, διαστάσεις που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το νεογέννητο φεγγάρι έχει διάμετρο γύρω στο ένα χιλιόμετρο.

Νέα στοιχεία για το παγωμένο σώμα αναμένονται το 2016, οπότε το Cassini θα βρεθεί σε καλύτερη θέση για παρατηρήσεις στον δακτύλιο Α. Δεδομένου ότι οι δακτύλιοι του Κρόνου έχουν πια εξαντληθεί, οι επιστήμονες ίσως δεν θα έχουν ποτέ ξανά την ευκαιρία να δουν ένα φεγγάρι να γεννιέται.

Τρίτη 15 Απριλίου 2014

Δήμητρα Μήττα, "Σαμοθράκη". Dimitra Mitta, "Samothrace"

«Eεεε .... φυγέτε απόκει.» Πήρε πέτρες και τις πέταξε σε εκείνα τα αλητόπαιδα που της χαλούσαν τον πύργο. Tα σκόρπισε στους πέντε αέρηδες που απορρόφησαν την ιαχή τους.

Σ’ αυτόν τον πύργο μεγάλωσε. Σ’ αυτόν οργάνωνε τα ταξίδια που δεν έκανε ποτέ. Από αυτόν παρακολουθούσε το μπες - βγες των καραβιών στα Στενά. Άλλοτε τα ’βλεπε να πηγαίνουν κάλμα κι άλλοτε να χάνονται ανάμεσα στις μύτες που σχημάτιζαν δυο διαδοχικά κύματα.

Τα μάτια της γέμιζαν από το μπλε της θάλασσας σε όλες τις αποχρώσεις που έπαιρνε από τον καιρό.

Τον πύργο των ματιών της κατέστρεφαν εδώ και καιρό τουρίστες που ανακάλυπταν το νησί και τα παιδιά του τόπου με όλη τη σκληρότητα που έδειχναν σε εμμονές που δεν καταλαβαίνουν. Τα κυνηγούσε, κι ύστερα έφτιαχνε τις ζημιές: ξανατοποθετούσε τις πέτρες στη θέση τους, κυρίως σε εκείνο το τραύμα του τοίχου που είχε και τις μεγαλύτερες απώλειες. Άπλωνε τα χέρια της, τον αγκάλιαζε με όλα τα κύτταρα του κορμιού της και μάζευε τη ζεστασιά που είχε απλωθεί στο κορμί του από τον ήλιο. Έβαζε το αυτί της στις πέτρες και αφουγκραζόταν τους ήχους του, μαζεμένους από τόσους αιώνες. Ήχοι μπερδεμένοι, όχι τόσο από πανοπλίες και ρόδες κάρων όσο από αέρηδες και κύματα. Φωνές της φύσης μαζεμένες από αιώνες, συμπυκνωμένες και πιεσμένες μέσα στα κύτταρα των οικοδομικών υλικών του πύργου. Μέσα σ’ αυτόν τον πύργο και γύρω από αυτόν είχε γίνει παιδί του Καιρού, όχι πριγκηπέσα μιας συγκεκριμένης εποχής, που κατοικεί στον πύργο, αλλά πλάσμα φυσικό. Κάποιες στιγμές την έπιανε η φροντίδα για το συγκεκριμένο, πότε και πώς έγιναν όλα αυτά που τώρα ήταν ερείπια στο νησί της.

Τότε άνοιγε βιβλία ή τριγυρνούσε στους μυστικούς τόπους, εκεί που οι τωρινοί άνθρωποι έβρισκαν ερείπια και προσπαθούσαν από αυτά και για αυτά να δέσουν ένα νόημα.

Χανόταν στις αίθουσες του μικρού μουσείου. Όποτε στεναχωριόταν στον κλειστό χώρο έβγαινε, ανέπνεε θαλασσινούς αέρηδες και ξαναέμπαινε. Στεκόταν με τις ώρες μπροστά στο γυναικείο άγαλμα με τις ανοιγμένες φτερούγες. Το πόδι της ακέφαλης φιγούρας ήταν μπροστά, πατώντας στέρεα, σαν να ήθελε να κρατήσει αντίσταση, και το ρούχο, διάφανο και χωρίς αντιστάσεις, έφευγε προς τα πίσω. Μερικές φορές της φαινόταν ότι το άγαλμα πνιγόταν στον κλειστό χώρο και βαριανάσαινε όπως και αυτή. Τότε ήταν που της ερχόταν να κουβαλήσει το άγαλμα έξω και να το στήσει στην αυλή του μουσείου προς το πέλαγος, να ανοίξει το στήθος της γυναίκας και να αφήσει τον αέρα να γεμίσει το σώμα. Δεν της ταίριαζε για το άγαλμα ο κλειστός χώρος.

Τριγυρνούσε στους χώρους που άκουσε κάποιους να τους λένε ιερούς. Έστηνε το αυτί της σε συνομιλίες ανθρώπων που της φαίνονταν να ξέρουν τι γινόταν εκεί παλιά, και, κρυφακούγοντας, της φάνηκε ότι βρήκε την πραγματική θέση του αγάλματος μέσα στον ιερό χώρο.

Winged Victory of Samothrace, circa 220-185 BC, Samothrace. Parian marble for the statue and gray Rhodian marble for the boat and base, total H. 5.57 m. Champoiseau expeditions of 1863, 1879 and 1891. Paris, Musée du Louvre.

Μα βέβαια, να ’το. Εδώ είναι. Ακριβώς στο τέλος του μεγάλου δρόμου με τις κιονοστοιχίες ήταν ο τόπος που τον είχαν κάνει να μοιάζει με λιμάνι, με κρουνούς που έτρεχαν συνέχεια και γέμιζαν τον χώρο με νερό, τεχνητή λίμνη σε αναπαράσταση λιμανιού. Μέσα εκεί, με τους κυματισμούς που δημιουργούσαν οι κρουνοί, κουνιόταν η πλώρη ενός πλοίου διακοσμημένη με τη γυναικεία φιγούρα με τα ανοιχτά φτερά, όμοια πουλί που πετάει μπροστά από το πλοίο.

O. Benndorf and K. von Zumbusch, A model of the Winged Victory of Samothrace. Plaster Lost, Berlin University.

Το πρόσωπο όμως. Πώς ήταν το πρόσωπό της. Αυτό ακόμη δεν μπορούσε να το φανταστεί, γι’ αυτό και το πλοίο της φαινότανε ακίνητο, δεμένο στο λιμάνι, ανέτοιμο ακόμη για τα ταξίδια που το προόριζαν. Η μικρή αυτή λεπτομέρεια της κατέστρεφε όλο το σκηνικό, όλη την αίσθηση που της δημιουργούσε η εικόνα.

Εξακολουθούσε να τριγυρνά στους τόπους της. Την είχανε μάθει και την άφηναν να μπαίνει ελεύθερα, ακόμη και τη νύχτα. Ο φύλακας της έλεγε: «Πάλι εδώ είσαι;» και της άνοιγε τις πόρτες. Τον είδε λοιπόν τον χώρο με όλους τους καιρούς και σε όλες τις ώρες της μέρας και της νύχτας. Τον είδε βράδυ, ενώ ήταν πρωί, με τη σελήνη ολόγιομη να ρίχνει το φως της ανάμεσα στις ψηλόλιγνες φιγούρες των κιόνων, να δημιουργεί σκιές που ρίχνονταν ανάμεσά τους, όμοιες με φιγούρες που κρύβονταν πίσω τους, έτοιμες για τις μεγάλες τελετές.

Κάτι τέτοιες ώρες είχε την αίσθηση ότι ένα βράδυ μιας άλλης εποχής θα μπορούσε χωρίς αναστολές να συμμετάσχει στις φρικιαστικές θυσίες που άκουσε ότι γίνονταν εκεί, σαν θύτης που σηκώνει το μαχαίρι ή θύμα που το δέχεται μέσα της, ψυχρή λεπίδα που ζεσταίνεται από τη θερμότητα των υγρών του κορμιού που έτρεχαν από την πληγή. Το ’βαζε στα πόδια όταν αισθανότανε τα χέρια της να σηκώνονται ψηλά και να κατεβαίνουν με ορμή στο ανοιγμένο κορμί της, θύτης και θύμα συγχρόνως.

Αναγκάστηκε να ταξιδέψει μέχρι την απέναντι όχθη. Φορούσε φαρδιά φούστα και ένα φουλάρι δεμένο στο λαιμό. Τριγυρνούσε στο καράβι παρακολουθώντας τους γλάρους που κάθονταν στον αφρό που άφηνε το πλοίο, και που σηκώνονταν για να κυνηγήσουν το πλοίο, μόλις αυτό έφευγε λιγάκι. Κινήθηκε προς την πλώρη. Εκεί ο αέρας, ελεύθερος από κάθε αντίσταση από λαμαρίνες του καραβιού, ορμούσε και σάρωνε τα κορμιά. Η φούστα της κινήθηκε βίαια προς τα πίσω. Τα πνευμόνια γέμιζαν από τον αέρα που ορμούσε στην ψυχή της ελευθερώνοντάς την από κάθε προκαθορισμένο σχήμα. Γινόταν μπαλόνι που φούσκωνε παίρνοντας τη μορφή της γυναίκας του μουσείου. Αυτό ήταν. Ναι αυτό ήταν. Η εικόνα ολοκληρωνόταν και η αίσθηση την κυρίευε.

Το έβλεπε πια μπροστά της, με το κεφάλι τοποθετημένο στη θέση του, το άγαλμα που ήταν πρώτα τοποθετημένο στην πλώρη ενός καραβιού μέσα σε μια τεχνητή λίμνη, ομοίωμα λιμανιού. Το έβλεπε, γιατί ο αέρας την ανάγκασε να πατήσει, για να μπορέσει να σταθεροποιηθεί, όπως ακριβώς και το άγαλμα. Το έβλεπε, γιατί ο αέρας κόλλησε το μπλουζάκι πάνω της και τράβηξε τη φούστα πίσω με ορμή, γλύφοντας το κορμί της και αφήνοντας να διαγράφονται οι καμπύλες των ποδιών και του στήθους, ακόμη και η τρύπα του αφαλού. Το έβλεπε να στέκεται με ανοιχτά φτερά κόντρα στον άνεμο. Άπλωσε τα χέρια και ο αέρας της τα τράβηξε προς τα πίσω αφήνοντάς τα πάλι λίγο πιο χαλαρά κάθε φορά που άλλαζε την ορμή του, δημιουργώντας μια κίνηση. Το έβλεπε πια το άγαλμα και με το κεφάλι του, καθώς τα δικά της χαρακτηριστικά τραβιόταν προς τα πίσω δημιουργώντας ένα έντονο γωνιώδες σχήμα με πλευρές της γωνίας τα μάγουλα, τα μάτια στα πλάγια, τα χείλη έντονα μοιρασμένα στα δύο και με κορυφή του τριγώνου τη γραμμή που ξεκινούσε από τη μέση του μετώπου, εκεί που τελείωνε η χωρίστρα των μαλλιών, κατέβαινε στη μύτη, προχωρούσε στην καμπύλη των χειλιών και τελείωνε στο ανεπαίσθητο βαθούλωμα που είχε το πηγούνι. Και ξαφνικά, το φουλάρι που είχε δεμένο στο λαιμό της σηκώθηκε και σκέπασε το κεφάλι τραβώντας ακόμη περισσότερο προς τα πίσω τα χαρακτηριστικά αλλά συγκρατώντας τα μαλλιά σταθερά. Αυτό λοιπόν ήταν το πρόσωπο της νίκης του νησιού της. Ένα πρόσωπο με τραβηγμένα προς τα πίσω από τον αέρα χαρακτηριστικά και καλυμμένα με ένα από τα πέπλα του ρούχου.

Τον χειμώνα έγινε κάτι περίεργο. Τη βρήκαν παγωμένη και δεμένη πάνω σε ένα καμπύλο ξύλο με το αριστερό πόδι να πατά μπροστά και τα χέρια σηκωμένα ψηλά να έχει βρει τη στάση της Νίκης της Σαμοθράκης στο ταξίδι με το καράβι. Τη βρήκαν μπροστά από τον βενετσιάνικο πύργο των ματιών της με το πόδι να πατά στην άκρη του βράχου έτοιμη να πετάξει πάνω στις θάλασσες, βέβαιη ότι ο αέρας θα σηκώσει τα φουστάνια της και θα την κρατήσει εκεί ψηλά, όμοια πουλί, να συνοδεύει τα καράβια στα ταξίδια τους και να ρίχνει κάποιο από τα πέπλα της στους ναυαγούς για να τους σώσει.

Votive stele dedicated to the Great Gods, 2nd century BC, Larissa. Marble, H. 63.5 cm. Heuzey and Daumet expedition. Paris, Musée du Louvre.

Χρόνια αργότερα και τελείως ξαφνικά ακούστηκε πως την είχε δέσει εκεί κάποιος, φορώντας τα ρούχα παλιού ιερέα, αφού τη μύησε στα μυστήρια.

Δήμητρα Μήττα, από τις "Μυθιστορίες του εφήμερου", Αθήνα: Γαβριηλίδης, 2006.

Σπάνιες φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης από έκθεση στη Bologna. Impronte della Salonicco antica in mostra al museo Medievale

1.Εκκλησία της Αγίας Σοφίας, διαμήκεις τμήμα από το βόρειο διάδρομο (σχέδιο RW Schultz, SH Barnsley 1888-1890, και WS George, 1907-1909 ). Salonicco, Chiesa di Santa Sofia, sezione longitudinale attraverso il corridoio nord (disegno di R.W. Schultz, S.H. Barnsley 1888-1890, e W.S. George, 1907-1909). I mosaici della basilica di San Demetrio, edificata nel V secolo, il lungo colonnato della navata centrale della basilica Acheiropoietos, l’Arco di Galerio con i rilievi che mostrano le vittorie contro i Persiani dell’imperatore romano. È questa la Salonicco antica da riscoprire grazie alla mostra documentaria «Impressioni bizantine. Salonicco attraverso le immagini fotografiche e i disegni della British School at Athens» allestita al Museo Medievale (via Manzoni 4) da venerdì 11 aprile (ore 17.30) al 28 settembre. Una serie di pannelli riproducono una quarantina di fotografie scattate tra la fine dell’800 e gli inizi del ‘900 dagli architetti inglesi Robert Weir Schultz e Sidney Howard Barnsley che visitarono la città per motivi di studio, influenzati dal movimento artistico “Arts and Crafts” e cercando ispirazione proprio nell’estetica antica. Monumenti storici che furono in gran parte distrutti in un incendio del 1917 ma che oggi si possono di nuovo ammirare. Accanto alle fotografie, confluite poi nella prestigiosa scuola archeologica inglese, sono esposti alcuni oggetti provenienti dalle collezioni dei Musei medievale e archeologico di Bologna. L’esposizione è realizzata in collaborazione, tra gli altri, con l’Università bolognese ed è affiancata da un ricco calendario di visite guidate e conferenze.

Τα ψηφιδωτά της Βασιλικής του Αγίου Δημητρίου, που χτίστηκε τον πέμπτο αιώνα, η μεγάλη κιονοστοιχία του μεσαίου κλίτους της βασιλικής Αχειροποιήτου, η Αψίδα του Γαλέριου με τα ανάγλυφα που δείχνουν τις νίκες του Ρωμαίου αυτοκράτορα εναντίον των Περσών.

Museo Civico Medievale.

Αυτή είναι η παλιά Θεσσαλονίκη που μπορούμε να ανακαλύψουμε, χάρη στην έκθεση ντοκιμαντέρ: «Βυζαντινές Εντυπώσεις. Η Θεσσαλονίκη δια μέσω της φωτογραφίας και των σχεδίων της Βρετανικής Σχολής στην Αθήνα», που στήθηκε στο Μεσαιωνικό Μουσείο (Via Manzoni 4) από την Παρασκευή 11η Απριλίου έως τις 28 Σεπτεμβρίου 2014.

2.Αψίδα του Γαλερίου (φωτογραφία του P. Zepdji). Salonicco, Arco di Galerio (foto di P. Zepdji).

Μια σειρά από πίνακες, αναπαράγουν σαράντα φωτογραφίες, από τα τέλη του 800 και τις αρχές του 900, από τους Βρετανούς αρχιτέκτονες Robert Weir Schultz και Sidney Howard Barnsley, οι οποίοι επισκέφθηκαν την πόλη για εκπαιδευτικούς σκοπούς, επηρρεασμένοι από την καλλιτεχνική κίνηση "Αrts and Crafts", ψάχνοντας για εμπνεύσεις στην αρχαία αισθητική.

3.Εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, το εσωτερικό μετά την πυρκαγιά του 1917 (φωτογραφία Asluck MH, 1922). Salonicco, Chiesa di San Demetrio, interno dopo l'incendio del 1917 (foto M.H. Asluck, 1922).

Ιστορικά μνημεία, που σε μεγάλο βαθμό καταστράφηκαν από την πυρκαγιά του 1917, αλλά που σήμερα μπορεί να τα θαυμάσει κανείς και πάλι.

4.Παναγιάριο ζωγραφισμένο ξύλο με Filossenia του Αβραάμ, Μεσαιωνικό δημοτικό μουσείο, Bologna. Panagiario in legno dipinto con la Filossonia di Abramo, Museo Civico Medievale, Bologna.

5.Εκκλησία της Παναγίας της Αχειροποιήτου, λεπτομέρεια από το ψηφιδωτό της οροφής (σχέδιο WS George, 1907-1909). Salonicco, Chiesa di Panagia Acheiropoietos, particolare del mosaico del soffitto (disegno di W. S. George, 1907-1909).

Τις φωτογραφίες, που στη συνέχεια συνέρρευσαν στην αναγνωρισμένου κύρους Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή, συνοδεύουν μερικά αντικείμενα που προέρχονται από τις συλλογές των αρχαιολογικών και μεσαιωνικών μουσείων της Bologna.

6.Αγίας Σοφίας, θέα από τα βορειοανατολικά (φωτογραφία RW Schultz, SH Barnsley 1888-1890). Salonicco, Chiesa di Santa Sofia, vista da nord-est (foto di R.W. Schultz, S.H. Barnsley 1888-1890).

Η έκθεση πραγματοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, με τη συνεργασία του Πανεπιστημίου της Bologna και πλαισιώνεται από ξεναγήσεις και διαλέξεις.

Φιλόδοξη αποστολή σε μια από τις βαθύτερες τάφρους της Γης, Into the Deep: Expedition Seeks Life in Ocean Trench

Το πρόγραμμα ξεκινά με ρομποτικές καταδύσεις στην Τάφρο του Κέρμαντεκ, στην οποία έχουν ανακαλυφθεί αλλόκοτα πλάσματα. The oceanic zone begins in the area off shore where the water measures 200 metres (656 feet) deep or deeper.

Ένα φιλόδοξο, διεθνές πρόγραμμα για τη μελέτη των βαθύτερων σημείων των ωκεανών ξεκινά με ρομποτικές καταδύσεις στην Τάφρο του Κέρμαντεκ, ένα από τα βαθύτερα και ψυχρότερα υποβρύχια φαράγγια στον πλανήτη, στο οποίο έχουν ήδη ανακαλυφθεί αλλόκοτα πλάσματα.

Μια από τις ψυχρότερες περιοχές του ωκεανού

These cusk eels (Ophidiidae) are Bassozetus aff. robsustus from 6400m in the Kermadec Trench. (Dr. Alan Jamieson, Oceanlab, University of Aberdeen)

Η Τάφρος του Κέρμαντεκ κατεβαίνει απότομα σε βάθος 10.047 μέτρων έξω από τη Νέα Ζηλανδία στον Ειρηνικό. Παγωμένο νερό που εισρέει από την Ανταρκτική κάνει την τάφρο μια από τις ψυχρότερες περιοχές του ωκεανού σε όλο τον πλανήτη.

Συνολικά 14 καταδύσεις στο αβυσσαλέο φαράγγι θα πραγματοποιηθούν έως τις 30 Μαΐου στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος Hades (Άδης), το οποίο χρηματοδοτεί το αμερικανικό Εθνικό Ίδρυμα Επιστήμης.

A dip test of Nereus in Auckland Harbor enabled the team to perform an initial check of vehicle systems the night before leaving port. (Photo by Ken Kostel, Woods Hole Oceanographic Institution)

Στην αποστολή θα χρησιμοποιηθεί το τηλεχειριζόμενο βαθυσκάφος Nereus του Ωκεανογραφικού Ινστιτούτου του Γουντς Χολ στη Μασαχουσέτη, ενός από τους ερευνητικούς φορείς που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Το ρομπότ θα προσπαθήσει να προσελκύσει τα ζώα της τάφρου με δολώματα και θα συλλέξει δείγματα DNA για την αναγνώριση νέων ειδών.

Στο Κέρμαντεκ το μεγαλύτερο αμφίποδο του κόσμου

Γιγάντιο αμφίποδο Eurythenes gryllus από προηγούμενη κατάδυση στην Τάφρο Κέρμαντεκ. Οι συγγενείς του στην ξηρά είναι συγκριτικά μικροσκοπικοί. The big amphipod is Eurythenes gryllus from 6400m in the Kermadec Trench. (Dr. Alan Jamieson, Oceanlab, University of Aberdeen)

Τηλεχειριζόμενα υποβρύχια που είχαν καταδυθεί παλαιότερα στο Κέρμαντεκ είχαν εντοπίσει μεταξύ άλλων το Alicella gigantea, το μεγαλύτερο αμφίποδο του κόσμου με μήκος 34 εκατοστά. 

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε τα αμφίποδα που ζουν στο χώμα και κουλουριάζονται αν κανείς τα αγγίξει. Το μήκος τους δεν είναι μεγαλύτερο από μερικά εκατοστά.

Coryphaenoides armatus, approaching one of Oceanlab's baited cameras at 4800m in the Porcupine Abyssal Plain. (NE Atlantic) (August 2011, RRS James Cook Cruise 62)

«Η πρόκληση για εμάς είναι να εξακριβώσουμε το εάν η ζωή στις ωκεάνιες τάφρους ακολούθησε διαφορετικά εξελικτικά μονοπάτια από ό,τι σε άλλες περιοχές των ωκεανών» εξήγησε ο Τιμ Σανκ, βιολόγος του Ινστιτούτου.

Collage of miscellaneous fauna from the Peru-Chile Trench (4600 to 8065m) featuring Macrouridae, ophidiidae, Liparidae and zoarcidae (all fish) plus some amphipods, ophuiroids and decapods. (Dr. Alan Jamieson, Oceanlab, University of Aberdeen)

Διασκορπισμένες κυρίως στην περιοχή του Ειρηνικού, οι ωκεάνιες τάφροι σημειώνουν τις λεγόμενες ζώνες υποβύθισης, στις οποίες μια τεκτονική πλάκα βυθίζεται κάτω από μια άλλη και παρασύρει μαζί της τον βυθό.

Snailfish snapped at nearly 23,000 feet (7,000 meters) depth in the northern Kermadec Trench. Credit: Dr. Alan Jamieson, Oceanlab, University of Aberdeen

H Τάφρος του Κέρμαντεκ, μήκους περίπου 1.000 χιλιομέτρων, σχηματίστηκε από την υποβύθιση της πλάκας του Ειρηνικού κάτω από την Ινδο-αυστραλιανή πλάκα.

Το βαθύτερο σημείο της Γης είναι η Τάφρος Μαριάνα στον Ειρηνικό με βάθος περίπου 11,03 χιλιομέτρων. Έχει δεχθεί μόνο δύο επισκέψεις από ανθρώπους, μία με το βαθυσκάφος Trieste το 1960 και μια δεύτερη με το Deepsea Challenger που μετέφερε τον σκηνοθέτη Τζέιμς Κάμερον το 2012.

Χελώνα του γλυκού νερού «διασχίζει το Αιγαίο», Surprising Genetic Similarity of Balkan Turtles Suggests They are Very Good Swimmers

Η γραμμωτή νεροχελώνα φαίνεται ότι μπορεί να επιβιώσει στη θάλασσα και να περάσει τα αιγαιοπελαγίτικα νερά διανύοντας μεγάλες αποστάσεις. Wide geographical barriers would, seemingly, prevent a small animal like the Balkan pond turtle from becoming a widely distributed animal. But new research into the freshwater turtles, formally known as Mauremys rivulata, reveals that despite geophysical barriers, the turtles are remarkably genetically similar throughout their distribution range. (Photo : M. Vamberger)

Η γραμμωτή νεροχελώνα, είδος του γλυκού νερού που απαντάται και στην Ελλάδα, φαίνεται ότι επιζεί στη θάλασσα και περιστασιακά διασχίζει το Αιγαίο, δείχνει ελληνογερμανική μελέτη που βασίστηκε σε γενετικές αναλύσεις.

Γενετική ομοιομορφία

Adult, Lesvos, Greece, June 2010, © Tommi Sandberg

Η νεροχελώνα Mauremys rivulata έχει μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση, από την Κασπία μέχρι τα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο, ακόμα και σε νησιά όπως η Κρήτη και η Κύπρος.

Young, Rhodes, July 2004, © Lasse Bergendorf

«Λόγω των πολλών γεωγραφικών εμποδίων, κυρίως του Αιγαίου, υποθέταμε ότι θα υπήρχαν επιμέρους πληθυσμοί με γενετικές διαφοροποιήσεις» λέει ο Ούβε Φριτς του Μουσείου Ζωολογίας της Δρέσδης, επικεφαλής της μελέτης.

Για να επιβεβαιώσει αυτή την υπόθεση, η ομάδα του Φριτς εξέτασε 13 σημεία του γονιδιώματος σε 340 δείγματα χελωνών από 63 περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, από την Ελλάδα και την Τουρκία μέχρι το Λίβανο και το Ισραήλ.

Τα αποτελέσματα όμως ήταν μη αναμενόμενα, καθώς όλα τα δείγματα παρουσίαζαν σχεδόν πανομοιότυπο γενετικό προφίλ. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχει συνεχής ροή γονιδίων μεταξύ των επιμέρους πληθυσμών της χελώνας, η οποία «ομογενοποιεί» τη γονιδιακή δεξαμενή του είδους σε όλο το γεωγραφικό εύρος του.

Δεινές κολυμβήτριες ή «αποσκευές» του ανθρώπου;

Adults, Kourna, Crete, April 2006, © Lasse Bergendorf

Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι οι χελώνες μεταφέρθηκαν μαζικά από τον άνθρωπο. Οι ερευνητές, όμως, θεωρούν ότι αυτό είναι απίθανο: «Σε αντίθεση με άλλες χελώνες, η Mauremys rivulata δεν ήταν ποτέ δημοφιλής ως τροφή καθώς το κρέας της βρομάει. Δεν υπάρχει επομένως προφανής λόγος να μεταφέρθηκαν αυτές οι χελώνες σε τόσο μεγάλους αριθμούς» εξηγεί η Μελίτα Βάμπεργκερ, πρώτη συγγραφέας της δημοσίευσης.

Το συμπέρασμα είναι ότι οι χελώνες επιβιώνουν όταν τύχει να παρασυρθούν στη θάλασσα και διανύουν μεγάλες αποστάσεις κολυμπώντας. Εκτός βέβαια αν η γραμμωτή νεροχελώνα μεταφέρθηκε από ανθρώπους όχι για το κρέας της αλλά για το διακοσμητικό της ρόλο σε λιμνούλες και ποτάμια.

Η γραμμωτή νεροχελώνα ζει από την Κασπία μέχρι την Κύπρο. Σήμερα εκτρέφεται ως κατοικίδιο.

Σήμερα, εξάλλου, η Mauremys rivulata εκτρέφεται ως κατοικίδιο. Η έρευνα δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Zoologica Scripta.