Παρασκευή, 15 Φεβρουαρίου 2019

SPHEREx: Νέα αποστολή από τη NASA. NASA Selects New Mission to Explore Origins of Universe

NASA's Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer (SPHEREx) mission is targeted to launch in 2023. SPHEREx will help astronomers understand both how our universe evolved and how common are the ingredients for life in our galaxy’s planetary systems. Credits: Caltech

Η NASA επέλεξε μια νέα διαστημική αποστολή, που θα βοηθήσει τους αστρονόμους να κατανοήσουν τόσο το πώς το σύμπαν μας εξελίχθηκε, όσο και το πόσο συχνά είναι τα «συστατικά» της ζωής στα πλανητικά συστήματα του γαλαξία μας.

Η αποστολή Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer (SPHEREx) προορίζεται να διαρκέσει για δύο χρόνια, έχει χρηματοδότηση 242 εκατ. δολαρίων (χωρίς να περιλαμβάνονται τα έξοδα εκτόξευσης) και ο στόχος είναι να εκτοξευτεί το 2023.

Η συγκεκριμένη αποστολή «δεν επεκτείνει μόνο τον ισχυρό στόλο των διαστημικών αποστολών των ΗΠΑ για την αποκάλυψη των μυστηρίων του σύμπαντος, μα αποτελεί και κρίσιμο σημείο ενός ισορροπημένου επιστημονικού προγράμματος που περιλαμβάνει αποστολές διαφόρων ειδών» είπε ο διευθυντής της NASA, Τζιμ Μπράιντενσταϊν.

Το SPHEREx θα μελετήσει τον ουρανό σε οπτικό φάσμα, καθώς και σε σχεδόν υπέρυθρο φως, το οποίο, αν και δεν είναι ορατό στο ανθρώπινο μάτι, αποτελεί ισχυρό εργαλείο στην έρευνα πάνω σε κοσμικά ερωτήματα. Οι αστρονόμοι θα χρησιμοποιήσουν την αποστολή για να συλλέξουν δεδομένα σχετικά με πάνω από 300 εκατομμύρια γαλαξίες, καθώς και πάνω από 100 εκατομμύρια άστρα στον δικό μας.

Η εν λόγω αποστολή «θα παρέχει έναν άνευ προηγουμένου γαλαξιακό χάρτη, με “δακτυλικά αποτυπώματα” από τις πρώτες στιγμές της ιστορίας του σύμπαντος. Και θα έχουμε νέα στοιχεία για ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της επιστήμης: Τι έκανε το σύμπαν να διασταλεί τόσο γρήγορα, λιγότερο από ένα νανοδευτερόλεπτο μετά το Μπιγκ Μπανγκ;» λέει ο Τόμας Ζούρμπουχεν, υποδιευθυντής για το Διευθυντήριο Επιστημονικών Αποστολών της NASA.

Το SPHEREx θα μελετήσει εκατοντάδες εκατομμύρια γαλαξίες κοντά και μακριά- κάποιους τόσο μακρινούς που το φως τους έχει χρειατεί 10 δισεκατομμύρια χρόνια για να φτάσει στη Γη. Στον γαλαξία μας, η αποστολή θα ψάξει για νερό και οργανικά μόρια- απαραίτητα για τη ζωή, όπως τη γνωρίζουμε- σε αστρικά «φυτώρια», περιοχές όπου «γεννιούνται» άστρα από αέρια και σκόνη, καθώς και δίσκους γύρω από άστρα όπου θα μπορούσαν να σχηματίζονται νέοι πλανήτες.

Κάθε έξι μήνες, το SPHEREx θα μελετά ολόκληρο τον ουρανό, χρησιμοποιώντας τεχνολογίες που έχουν προσαρμοστεί από δορυφόρους στη Γη και διαστημόπλοια για τον Άρη. Η αποστολή θα δημιουργήσει έναν χάρτη ολόκληρου του ουρανού, σε 96 διαφορετικές χρωματικές μπάντες, ξεπερνώντας κατά πολύ την ανάλυση χρώματος όλων των προηγούμενων χαρτών ολόκληρου του ουρανού. Επίσης, θα υποδείξει στόχους για περαιτέρω μελέτη από μελλοντικές αποστολές, όπως του διαστημικού τηλεσκοπίου James Webb και του Wide Field Infrared Survey Telescope.




Πέμπτη, 14 Φεβρουαρίου 2019

Στο φως απολίθωμα τιτανόσαυρου στην Τανζανία. Prehistoric valentine: Ohio University researchers discover dinosaur with heart-shaped tail bones

Επιστήμονες ανακάλυψαν στη νοτιοδυτική Τανζανία το απολίθωμα ενός φυτοφάγου δεινόσαυρου, ο οποίος υπήρξε ένα πρώιμο και σχετικά μικρόσωμο μέλος της οικογένειας των Τιτανόσαυρων. A new dinosaur that wears its 'heart' on its tail provides new clues to how ecosystems evolved on the African continent during the Cretaceous period. An illustration of Mnyamawamtuka moyowamkia. Credit: Ohio University

Επιστήμονες ανακάλυψαν στη νοτιοδυτική Τανζανία το απολίθωμα ενός φυτοφάγου δεινόσαυρου με μακρύ λαιμό και μακριά ουρά, ο οποίος υπήρξε ένα πρώιμο και σχετικά μικρόσωμο μέλος της οικογένειας των Τιτανόσαυρων.

Είχε μήκος περίπου οκτώ μέτρων, βάρος ενός τόνου, έζησε πριν από 100 έως 110 εκατομμύρια χρόνια και ονομάστηκε Mnyamawamtuka moyowamkia από τους ερευνητές με επικεφαλής τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Οχάιο Πάτρικ Ο’Κόνορ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό PLoS One.

Οι Τιτανόσαυροι, που περπατούσαν σε τέσσερα πόδια, ήσαν η πιο εξαπλωμένη ομάδα σαυρόποδων δεινοσαύρων. Εμφανίστηκαν πριν περίπου 125 εκατ. χρόνια και ορισμένοι από αυτούς εξελίχτηκαν σε εντυπωσιακό μέγεθος, όπως ο Παταγωτιτάν της Αργεντινής που είχε μήκος 37 μέτρων και βάρος 70 τόνων.

The fossililsed remains were found in Africa. Credit: Ohio University

Μέχρι σήμερα έχουν ανακαλυφθεί περίπου 60 είδη της οικογένειας των Τιτανόσαυρων. Το νέο τανζανικό απολίθωμα, που ανακαλύφθηκε σε μια απόκρημνη πλαγιά πάνω από την όχθη του ποταμού Μτούκα, είναι καλά διατηρημένο για τα δεδομένα των δεινοσαύρων, αφού περιλαμβάνει περίπου το 45% του σκελετού.

The dinosaur has a heart-shaped tail bone. Credit: Ohio University

Το όνομα του δεινόσαυρου στη γλώσσα σουαχίλι σημαίνει «ζώο του Μτούκα με ουρά σε σχήμα καρδιάς», επειδή τα οστά της ουράς του έχουν ένα ασυνήθιστο σχήμα καρδιάς.

Πηγές: Eric Gorscak, Patrick M. O’Connor. A new African Titanosaurian Sauropod Dinosaur from the middle Cretaceous Galula Formation (Mtuka Member), Rukwa Rift Basin, Southwestern TanzaniaPLOS ONE, 2019; 14 (2): e0211412 DOI: 10.1371/journal.pone.0211412 - https://www.tovima.gr/2019/02/14/science/sto-fos-apolithoma-titanosayrou-stin-tanzania/




Τετάρτη, 13 Φεβρουαρίου 2019

Έκλαμψη-ρεκόρ ενός άστρου. A stellar flare 10 billion times more powerful than those on the Sun

Αριστερά, το νεφέλωμα του Ωρίωνα. Δεξιά, οι δυο φωτογραφίες λήφθηκαν με διαφορά 6 ημερών, 20 και 26 Νοεμβρίου 2016. Στην δεύτερη φαίνεται η έκλαμψη στην μέγιστη λαμπρότητά της. Left: The Orion Nebula as seen by SCUBA-2 at 850 microns. Right: Two images of the field surrounded by the green square taken 6 days apart. Small rectangles/triangles show the positions of known young stars found by other telescopes. On November 20th, 2016, there was no signal. On November 26th, 2016, the flare was observed while it was already dimming from its (unseen) maximum brightness.

Αστρονόμοι στις ΗΠΑ ανακάλυψαν μια αστρική έκλαμψη που ήταν δέκα δισεκατομμύρια φορές πιο ισχυρή από τις αντίστοιχες εκλάμψεις του δικού μας άστρου, του Ήλιου. Πρόκειται για ιστορικό ρεκόρ όσον αφορά την ισχύ τέτοιων εκλάμψεων σαν τις ηλιακές.

The James Clerk Maxwell Telescope. Photo by WILLIAM MONTGOMERIE

Οι επιστήμονες, με επικεφαλής τον αστρονόμο δρα Στιβ Μέαρς, που έκαναν την ανακάλυψη με το Τηλεσκόπιο Τζέημς Κλαρκ Μάξγουελ (JCMT) της Χαβάης, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό αστροφυσικής Astrophysical Journal.

Η έκλαμψη, της οποίας το φως έφθασε στη Γη περίπου 1.500 χρόνια αφότου αυτή συνέβη, εκτιμάται ότι προκλήθηκε από κάποια διαταραχή στο ισχυρό μαγνητικό πεδίο ενός νεαρού άστρου. Το συμβάν, που έλαβε χώρα σε ένα από τα «μαιευτήρια» άστρων στο Νεφέλωμα του Ωρίωνα, συγκεκριμένα στο διπλό αστρικό σύστημα JW 566 τύπου T Ταύρου, διήρκεσε μόνο λίγες ώρες.

An artists rendering of a disk of dusty, gaseous material that forms around young stars. Credit: Jet Propulsion Laboratory/NASA

Οι ηλιακές -και γενικότερα οι αστρικές- εκλάμψεις είναι εκρήξεις κατά την διάρκεια των οποίων εκλύονται τεράστια ποσά ενέργειας, όταν η έντονη δραστηριότητα του Ήλιου ή άλλου άστρου, προκαλεί αιφνίδιες αναδιατάξεις των δυναμικών γραμμών του μαγνητικού πεδίου, γεγονός που εξαναγκάζει φορτισμένα σωματίδια να εκπέμπουν ακτινοβολία σύγχροτρον.








Τρίτη, 12 Φεβρουαρίου 2019

Ενδείξεις για ύπαρξη ζωής στη γη πριν 2,1 δισ. χρόνια. Life Was Already Moving 2.1 Billion Years Ago

Διεθνής επιστημονική ομάδα ανακοίνωσε ότι ανακάλυψε απολιθώματα με τα αρχαιότερα ίχνη κινητικότητας στη Γη, ηλικίας 2,1 δισεκατομμυρίων ετών. Scientists have uncovered the oldest fossilized traces of motility. Whereas previous remnants were dated to 570 million years ago, this new evidence is 2.1 billion years old. They were discovered in a fossil deposit in Gabon, where the oldest multicellular organisms have already been found. Previously, the oldest traces of this kind found dated to approximately 600 million years ago: the Ediacaran period, also characterized by a peak in dioxygen and a proliferation in biodiversity. Scale bar: 1 cm. Credit: A. El Albani / IC2MP / CNRS - Université de Poitiers

Μια διεθνής επιστημονική ομάδα ανακοίνωσε ότι ανακάλυψε απολιθώματα με τα αρχαιότερα ίχνη κινητικότητας στη Γη, ηλικίας 2,1 δισεκατομμυρίων ετών, πολύ παλαιότερα από ό,τι είχαν έως τώρα βρεθεί (570 εκατομμυρίων ετών).

At this fossil site near Franceville, Gabon, fossil remains of an impressive variety of complex colonial organisms have been found in 2.1-billion-year-old sediments. © Frantz OSSA OSSA/CNRS Photothèque

Η ανακάλυψη έγινε στην αφρικανική Γκαμπόν, εκεί όπου είχαν στο παρελθόν ανακαλυφθεί -από την ίδια ερευνητική ομάδα- οι αρχαιότεροι πολυκύτταροι οργανισμοί στον πλανήτη. Τώρα αποκαλύπτεται ότι στην ίδια περιοχή η ζωή έπαψε να είναι στατική. Η ζωή εμφανίστηκε στις θάλασσες της Γης με τη μορφή μονοκύτταρων οργανισμών, πριν περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια, αλλά για πολύ καιρό δεν είχε την ικανότητα της κινητικότητας από μέρος σε μέρος με τις δικές της δυνάμεις.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον γεωλόγο Αμπντεραζάκ Ελ Αλμπανί του Ινστιτούτου Χημείας του Πανεπιστημίου του Πουατιέ και του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) της Γαλλίας, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (PNAS).

The tubes are filled with pyrite crystals (generated by the transformation by bacteria of biological tissue) found in layers of clay minerals. Parallel horizontal layers are fossilized microbial mats. Credit: © A. El Albani & A. Mazurier / IC2MP / CNRS - Université de Poitiers

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι μερικοί μικροοργανισμοί, οι οποίοι ζούσαν σε ένα ρηχό και ήρεμο θαλάσσιο οικοσύστημα, απέκτησαν κάποια στιγμή την ικανότητα να κινούνται μόνοι τους στη λάσπη του βυθού, που είναι πλούσια σε οργανική ύλη, άρα κατάλληλη για την αναζήτηση τροφής.

The white arrow indicates the subsinuous trajectory that macroscopic organisms could have followed, a sign of mobility. The yellow arrows indicate the presence of bacterial mats. (Scale bar = 1 cm). © A. El Albani

Τα ίχνη που ανακαλύφθηκαν πάνω σε ιζηματογενή πετρώματα, είναι ελικοειδή και σωληνοειδή, με διάμετρο έως έξι χιλιοστών και μήκος έως 170 χιλιοστών. Η χημική ανάλυσή τους έδειξε ότι έχουν βιολογική και όχι γεωλογική προέλευση, ενώ δημιουργήθηκαν την ίδια εποχή με την εναπόθεση του ιζήματος στο βυθό.

Another evidence of mobility of macroscopic organisms, according to the researchers: a trajectory braided through the rock (white arrow). The yellow arrows indicate the presence of bacterial mats. (Scale bar = 1cm). © A. El Albani

Τα ίχνη βρίσκονται δίπλα σε απολιθωμένα μικροβιακά βιοφίλμ. Είναι πιθανό ότι οι άγνωστοι μικροοργανισμοί κινούνταν σε αναζήτηση θρεπτικών συστατικών και οξυγόνου, που και τα δύο παράγονταν από κυανοβακτήρια.

The appearance of mobility in multicellular beings could be much older than we thought. This at least, is what the small fossilized tunnels found in 2.1 billion-year-old rocks in Gabon suggest. © A. El Albani

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, οι πρώτοι κινητικοί μικροοργανισμοί ήσαν είτε ευκαρυωτικοί πολυκύτταροι οργανισμοί, είτε αποτελούνταν από τη συνένωση πολλών μονοκύτταρων οργανισμών όπως οι αμοιβάδες, οι οποίες, όταν δεν βρίσκουν τροφή, συνενώνονται σε μια αποικία με τη μορφή γυμνοσάλιαγκα και παίρνουν το δρόμο για την αναζήτηση ενός πιο ευνοϊκού περιβάλλοντος.



3D animation of traces of mobility of eukaryotic organisms dated 2.1 billion years ago in Gabon. Credit: © A. El Albani & A. Mazurier / IC2MP / CNRS - Université de Poitiers

Η ανακάλυψη κινητικών ιχνών ζωής πριν 2,1 δισ. χρόνια – εφόσον επιβεβαιωθεί- εγείρει νέα ερωτήματα για την ιστορία της ζωής στη Γη. Επρόκειτο άραγε για μια βιολογική καινοτομία που αποτέλεσε το «πρελούδιο» για τις κατοπινές πιο εξελιγμένες μορφές ζωής ή απλώς για ένα μεμονωμένο πείραμα που αναγκαστικά σταμάτησε πρόωρα, όταν μειώθηκε δραστικά το οξυγόνο της ατμόσφαιρας πριν περίπου 2,08 δισεκατομμύρια χρόνια, οπότε η ζωή έπρεπε να περιμένει άλλο ενάμισι δισεκατομμύριο χρόνια περίπου για να αναπτυχθεί ξανά;

Η ανάδυση των πιο πολύπλοκων μορφών ζωής έγινε πριν περίπου 540 εκατομμύρια χρόνια. Τα πρώτα σπονδυλωτά ζώα εμφανίσθηκαν πριν περίπου 525 εκατομμύρια χρόνια, οι δεινόσαυροι πριν 230 εκατ. χρόνια και ο «έμφρων» άνθρωπος (Homo sapiens) ίσως πριν 300.000 χρόνια.

Ορισμένοι άλλοι επιστήμονες πάντως, όπως ο καθηγητής Γκρέιαμ Σιλντς και ο ειδικός στη γεωχημεία δρ Ντομινίκ Παπινό του Πανεπιστημιακού Κολλεγίου του Λονδίνου (UCL), καθώς και ο Νίκολας Μπάτερφιλντ του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, εξέφρασαν επιφυλάξεις κατά πόσο όντως τα εν λόγω ίχνη αποτελούν ενδείξεις τόσο πρώιμης κινητικότητας.

Πηγές: Abderrazak El Albani el al., "Organism motility in an oxygenated shallow-marine environment 2.1 billion years ago," PNAS (2019). www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1815721116 https://news.cnrs.fr/articles/life-was-already-moving-21-billion-years-ago https://www.tovima.gr/2019/02/12/science/endeikseis-gia-yparksi-zois-sti-gi-prin-21-dis-xronia/

Δευτέρα, 11 Φεβρουαρίου 2019

Έσχατη Θούλη: Ο «Χιονάνθρωπος» είναι τελικά… πλακουτσωτή τηγανίτα! Nasa's New Horizons: 'Space snowman' appears squashed.

Η περίεργη μορφή της Έσχατης Θούλης: Εικόνες που λήφθηκαν την 1η Ιανουαρίου 2019 από το διαστημικό σκάφος New Horizons, όταν αυτό απείχε 8862 χιλιόμετρα από την Έσχατη Θούλη και 6,6 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα από τη Γη! New Horizons took this image of the Kuiper Belt object 2014 MU69 (nicknamed Ultima Thule) on Jan. 1, 2019, when the NASA spacecraft was 5,494 miles (8,862 kilometers) beyond it. The image to the left is an "average" of ten images taken by the Long Range Reconnaissance Imager (LORRI); the crescent is blurred in the raw frames because a relatively long exposure time was used during this rapid scan to boost the camera’s si'gnal level. Mission scientists have been able to process the image, removing the motion blur to produce a sharper, brighter view of Ultima Thule's thin crescent. Credit: NASA/Johns Hopkins Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute/National Optical Astronomy Observatory

Οι νέες φωτογραφίες που έστειλε το σκάφος New Horizons (Νέοι Ορίζοντες) της Αμερικανικής Διαστημικής Υπηρεσίας (NASA) από τη μακρινή Έσχατη Θούλη, δείχνουν ότι το ουράνιο σώμα, που αρχικά είχε φανεί να έχει σχήμα χιονάνθρωπου, είναι τελικά αρκετά πλακουτσωτό και όχι δύο ανισομεγέθεις σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους, όπως νόμιζαν έως τώρα οι επιστήμονες.

The scientists have revised their models for the shape of Ultima Thule. NASA/JHU-APL/SWRI

Οι επιστήμονες της αποστολής δήλωσαν ότι ο μεγαλύτερος λοβός (η Έσχατη) μοιάζει περισσότερο με μια γιγάντια τηγανίτα, ενώ ο μικρότερος (η Θούλη) με βαθουλωμένο καρύδι.

«Είχαμε μία εντύπωση για την Έσχατη Θούλη βασισμένη στον περιορισμένο αριθμό εικόνων που είχαμε πάρει έως τώρα, αλλά βλέποντας πια περισσότερα στοιχεία, έχουμε αλλάξει σημαντικά τη γνώμη μας», δήλωσε ο επικεφαλής ερευνητής δρ 'Αλαν Στερν του Νοτιοδυτικού Ινστιτούτου Ερευνών (SRI).


Η παραπάνω σύντομη ταινία κατέχει ένα μοναδικό ρεκόρ. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη διαστημική ιστορία μια κάμερα καταγράφει εικόνες σε τόσο μεγάλη απόσταση από τη Γη.

«Θα ήταν πιο κοντά στην πραγματικότητα να πούμε ότι το σχήμα της είναι πιο επίπεδο, σαν τηγανίτα. Αλλά ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι οι νέες εικόνες γεννάνε επιστημονικά αινίγματα για το πώς μπορεί να σχηματίστηκε ένα τέτοιο αντικείμενο. Δεν έχουμε ποτέ δει κάτι παρόμοιο σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο», προσέθεσε.

Το «ραντεβού» του σκάφους με την Έσχατη Θούλη -το πιο μακρινό στη διαστημική ιστορία- είχε γίνει στις αρχές του έτους σε απόσταση περίπου 6,6 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων από τη Γη, στην παγωμένη Ζώνη Κάιπερ.


Η μορφή της Έσχατης Θούλης σύμφωνα με τα νέα δεδομένα: Η κινούμενη εικόνα που ακολουθεί δείχνει το σχήμα της Έσχατης Θούλης σύμφωνα με τις μέχρι τώρα φωτογραφίες που έχουν φτάσει στη Γη.

Οι νέες φωτογραφίες είχαν τραβηχτεί σε απόσταση 8.000 χιλιομέτρων από την Έσχατη Θούλη (επισήμως γνωστή ως «2014 MU69»), περίπου δέκα λεπτά αφότου το σκάφος είχε κάνει την κοντινότερη διέλευση από αυτήν. Νέες εικόνες θα συνεχίσουν να φθάνουν σταδιακά στη Γη, καθώς το σκάφος συνεχώς απομακρύνεται με ταχύτητα 50.000 χιλιομέτρων την ώρα. Συνολικά θα χρειαστούν περίπου 20 μήνες μέχρι το New Horizons να στείλει όλα τα δεδομένα που έχει συλλέξει.




Κυριακή, 10 Φεβρουαρίου 2019

«Αλέξανδρος Ιόλας: Η κληρονομιά». “Alexander Iolas: The Legacy”

He has been characterised as one of the most influential people of the visual arts from 1950 onwards; however, he has not been duly recognised in Greece, in contrast to the recognition he receives abroad. His significant contribution to international art can be briefly summarised by the number of galleries he founded, his promotion of artists all over the world, the unstoppable momentum of his activities, his crucial role in the establishment of the European Surrealists in America, as well as that of many other young artists. A close friend of his until the very end, Andy Warhol, was discovered by Iolas. Thirty years after his death, the exhibition-tribute to Alexander Iolas, the largest that has been organised to date in honour of this patron of the arts, is being held at the ideal time and in the ideal place: in Thessaloniki. This is where traces of his benefaction survive through his contribution to the foundation of the first centre for contemporary art in Greece, which then evolved into the first museum of contemporary art, the Macedonian Museum of Contemporary Art. © Stefanos Tsakiris

Αλέξανδρος Ιόλας: έχει χαρακτηριστεί ως ένας από τους πιο επιδραστικούς ανθρώπους της τέχνης από το 1950 και ως τα τέλη της δεκαετίας 1970, ο οποίος όμως δεν έχει τιμηθεί δεόντως στην Ελλάδα, σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει ολοένα και περισσότερο στο εξωτερικό. Η παραδοξολογία αυτή σχετίζεται με την άτυχη καταγραφή του Ιόλα στη μνήμη ειδικά του ελληνικού κοινού, καθώς η πρόθεση της δωρεάς συλλογών του στο ελληνικό κράτος δεν ευοδώθηκε τελικώς και ελάχιστα αρχεία έχουν σωθεί εντός ελληνικού εδάφους.

Ο Ιόλας χορευτής στο Βερολίνο. Iolas the dancer, Berlin. © O.K. Vogelsang

Αλέξανδρος Ιόλας: αντισυμβατικός, κοσμοπολίτης άνδρας της ελληνικής διασποράς, αντιφατικός, παθιασμένος, λάτρης των πολιτισμών του κόσμου από την Αρχαιότητα και την Αναγέννηση μέχρι τη σύγχρονη τέχνη, από την Κίνα μέχρι την Αμερική, από τη βυζαντινή τέχνη μέχρι την νεωτερικότητα, λάτρης των εκκεντρικών ρούχων και των ξεχωριστών αντικειμένων.

Αλέξανδρος Ιόλας: ο άνθρωπος ο οποίος ένωσε το χορό με τις εικαστικές τέχνες, τη ζωγραφική με τις παραστατικές τέχνες, έζησε μεγάλες στιγμές των μητροπολιτικών καλλιτεχνικών κέντρων, ήρθε αντιμέτωπος με την ελληνική «κοινωνία του θεάματος» και μέρος του κίτρινου τύπου, στην προσπάθειά του να μεταστρέψει τις αισθητικές αξίες της ελληνικής κοινωνίας.

Ο Ιόλας χορευτής φωτογραφημένος από τον Herbert List. Iolas dancing. Photograph from Herbert List. © Macedonian Museum of Contemporary Art Collection

Αλέξανδρος Ιόλας: ίσως ο μοναδικός σημαντικός κρίκος που συνδέει την ελληνική συμμετοχή στα παγκόσμια γεγονότα των εικαστικών τεχνών του 20ού αιώνα, ο οποίος περιβλήθηκε με την αχλύ και το κύρος του μύθου και του οποίου την σημερινή υπόσταση συγκροτούν περισσότερο δευτερογενείς ατομικές αφηγήσεις παρά πρωτογενή τεκμήρια. 

Ο γεννημένος στην Αίγυπτο Κωνσταντίνος Κουτσούδης, όπως ήταν το αρχικό του όνομα, σπούδασε χορό και μάλιστα εμφανίστηκε ως χορευτής σε περιοδείες στην Ευρώπη και την Αμερική. Σε ένα από αυτά τα ταξίδια του πρωτομπήκε το «μικρόβιο» της τέχνης, η οποία έμελλε να γίνει και η μεγάλη αγάπη της ζωής του.

Giorgio de Chirico, Hebdomeros (from the Travels of Odysseus), 1967 Charcoal, 50 x 60 cm. Donated by Alexandros Iolas

«Μια μέρα στάθηκα μπροστά σε μια γκαλερί στο Παρίσι. Ένας παράξενος πίνακας είχε τραβήξει την προσοχή μου. Ήταν ένα έργο του Τζιόρτζιο Ντε Κίρικο, το πρώτο μοντέρνο ζωγραφιστό έργο που έβλεπα στη ζωή μου. Παρίστανε μια πλατεία άδεια, στη μέση είχε ένα άγαλμα, στο βάθος ένα τρένο με το φουγάρο του που περνούσε. Τίτλος του πίνακα ?Μελαγχολία?. Μπήκα στην γκαλερί και ρώτησα τι είναι αυτό. Μού απάντησαν πως είναι ένα αριστούργημα του Ντε Κίρικο και πως μπορούσα να το αγοράσω με 2.000 δολάρια. Περνούσα, λοιπόν, από την γκαλερί δίνοντας λίγα λίγα χρήματα. Τελικά, ύστερα από πέντε ολόκληρα χρόνια, ο πίνακας έγινε δικός μου. Από τότε μου μπήκε η ιδέα να ανοίξω τη δική μου γκαλερί», είχε εξομολογηθεί ο ίδιος. There he got his first glimpse of a painting by Giorgio de Chirico. In an interview he gave in 1971 he described that moment: “The first time the desire to own a painting came over me was […] around 1933. One day, I stopped short in front of a gallery on rue Marignan in Paris. A strange painting had attracted my attention. It was a tableau by de Chirico, the first modern painting I’d ever seen. It showed a wide square with a statue in the middle, and a train with smoke pouring out of its chimney crossing in the background. The title of the painting was Melancholy. I went into the gallery and asked, ‘What is that?’ and they answered, ‘It’s a masterpiece by de Chirico, you can buy it for $2,000.’  I kept visiting the gallery whenever I could, giving them small sums. After five years, it was finally mine. Those frequent visits to the gallery on rue Marignan were also what planted the seed for me to open my own gallery one day.”

Amedeo Modigliani

Τζίορτζιο ντε Κίρικο, «Οι αρχαιολόγοι», 1960. Δωρεά Αλέξανδρου Ιόλα. Η διευθύντρια του ΜΜΣΤ, Θούλη Μισιρλόγλου, γράφει για τον Αλέξανδρο Ιόλα με αφορμή τη σπουδαία έκθεση του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης: «Ο Ιόλας εκτιμώ ότι δεν εντυπωσιάζεται από τον de Chirico ως Έλληνας της Ελλάδας, αλλά ως Έλληνας του κόσμου. Ο Ιόλας στον de Chirico αναγνωρίζει την ανασύνθεση της παράδοσης και την παράδοξη αναβίωση των διαφόρων πολιτισμικών περιόδων της Δύσης (αρχαιότητα, Μεσαίωνας, Αναγέννηση) μέσα σ’ ένα χώρο διαχρονικό και κατάσπαρτο από τα σύμβολα του παρόντος και του νέου τεχνοκρατικού πολιτισμού. Αναγνωρίζει και τη δύναμη του ερωτισμού, και του ανορθολογισμού, όσο και της εσχατολογικής σάτιρας και παρωδίας».

Ρενέ Μαγκρίτ, Ο Θεραπευτής (Le Therapeute), 1967 Μπρούντζος, 145 x 128 x 90 εκ. Δωρεά Αλέξανδρου Ιόλα.

Victor Brauner. «Και για όλους εκείνους που κινήθηκαν στη μεγαλύτερη ή μικρότερη περιφέρεια του σουρεαλισμού, η μεγάλη ανάγκη ήταν να ξαναφτιάξουν μετά τους πολέμους νέες εικόνες και νέα όνειρα. Ο Ιόλας με τις επιλογές και τις αντιφάσεις του, θα έλεγε κανείς, καταχρηστικά ίσως, ότι έγινε ο ίδιος η πολεμική μηχανή που φιλοδοξούσε να γίνει η «σουρεαλιστική μηχανή, ακόμη και μετά το σουρεαλισμό. Για να το φτιάξω σε εικόνα, οι απρόοπτες συναντήσεις μιας ραπτομηχανής και μιας ομπρέλας πάνω σ’ ένα χειρουργικό τραπέζι, όπως λέει ο Lautreamont, θα λέγαμε ότι μεταφορικά είναι και η απρόοπτη συνάντηση που μας επιτρέπει ο Ιόλας με το χάος που άφησε. Τα όνειρα βεβαίως μεγάλωναν και άλλαζαν. Από τον de Chirico στον Man Ray, από τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα στον Victor Brauner και τον Τάκι, από τον Calder στον Jean Tinguely, από τον Magritte στον Pino Pascali και τον Martial Raysse, από τον Modigliani στον Warhol, η διαδρομή που διένυσε ο Ιόλας μέσα στον καλλιτεχνικό χώρο, δεν αποτυπώνει μόνο υποκειμενικές προτιμήσεις, αλλά και ένα οξύ βλέμμα, διαρκώς ανοιχτό στην καλλιτεχνική έκφραση».

Victor Brauner

Πρώτο του «ορμητήριο» ήταν η Γκαλερί Hugo της Νέας Υόρκης, την οποία διηύθυνε για μία δεκαετία, από το 1945 έως το 1955. Εκεί είχε την ευκαιρία να ξεδιπλώσει το ταλέντο, το γούστο και τη διορατικότητά του δίνοντας την ευκαιρία σε πρωτοποριακούς καλλιτέχνες να παρουσιάσουν τη δουλειά τους. Ακολούθησε μια λαμπρή καριέρα, η οποία, δικαίως, του χάρισε μία θέση ανάμεσα στις σημαντικότερες προσωπικότητες της τέχνης παγκοσμίως.

The Repentant Minotaur, 1969. High-relief silver patinated bronze, height 38.5 cm, base 14.5 x 32 cm. This work, the only high-relief sculpture executed by de Chirico, has a scenographic set-up: the bull-headed, human-bodied Cretan monster is standing in front of a small Doric temple, his right hand resting on his heart in an apologetic gesture. For a number of dechirican scholars (G. dalla Chiesa 1988, p. 60; J. de Sanna 1998, p. 262), this constitutes the first appearance of the Minotaur in a work by de Chirico, who, with regard to this Mediterranean myth had always favoured Ariadne, both in painting and in sculpture. In fact, as Franco Ragazzi pointed out (Il grande Metafisico. Giorgio de Chirico scultore, 2004), the subject actually appeared for the first time in the artist’s theatre work, where interesting elaborations on this mythological character are found. In 1937, de Chirico executed a number of sketches for the ballet Le Minotaure by Louis Gauthier-Vignal, as part of a trilogy to be staged in Athens’ Teatro di Bacco, with chorography by Iolas Coutsoudis (Alexander Iolas, future art dealer of de Chirico), but which was never actually produced. The drawings were exhibited a number of times between 1939 and 1946. In the sketch Messaniscena per Le Minotaure we find this disturbing creature wearing the same mask, the same draped tunic, and in the same pose with hand on chest. As for the temple, as early as the 1930s this architectural element was often seen in de Chirico’s scenographic elaborations. The sculpture’s high-relief temple however, can be identified in a painting of the 1960s entitled Temple in a Room, in the collection of Rome’s Galleria Nazionale d’Arte Moderna e Contemporanea. In the catalogue of the exhibition held in New York in 1972, de Chirico chose a quote from his 1929 novel Hebdomeros to illustrate the sculpture: “It was one of his principal weaknesses always to have a certain nostalgia for the past, even for such a gloomy past”. The human-like facial features and the adjective ‘repentant’ in the work’s title seem to dissolve the figure of its cruel and animal aspect, affording it the look and attitude of a guardian, a caretaker of the truth held within the temple. (B. D’A.)

Τριάντα χρόνια μετά το θάνατό του, το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης διοργανώνει την έκθεση-αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Ιόλα με τίτλο «Αλέξανδρος Ιόλας: Η κληρονομιά». Η έκθεση θα αναδείξει τη δικτύωση του Αλέξανδρου Ιόλα σε καλλιτεχνικό και κοινωνικό επίπεδο, τη δραστηριότητα και την προσωπικότητά του, μέσα από πλούσιο οπτικό, ερευνητικό και αρχειακό υλικό, μέρος του οποίου παρουσιάζεται για πρώτη φορά. Κυρίως όμως εστιάζει στην ενασχόλησή του με τη σύγχρονη τέχνη και ειδικά στην αποκαλυπτική σχέση του με μια πληθώρα καλλιτεχνών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Από τον de Chirico στον Man Ray, από τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα στον Victor Brauner και τον Τάκι, από τον Calder στον Jean Tinguely, από τον Magritte στον Pino Pascali και τον Martial Raysse, από τον Modigliani στον Warhol, η διαδρομή που διένυσε ο Ιόλας μέσα στον καλλιτεχνικό χώρο, δεν αποτυπώνει μόνο υποκειμενικές προτιμήσεις, αλλά και ένα οξύ βλέμμα, διαρκώς ανοιχτό στην καλλιτεχνική έκφραση. Με σταθερή αγάπη προς το έργο τέχνης ως αντικείμενο, ο Ιόλας διατήρησε αμείωτα τα ανακλαστικά του απέναντι στις καλλιτεχνικές αναζητήσεις μετά τον πόλεμο, όταν συνολικό ζητούμενο ήταν η δημιουργία μιας νέας οπτικής και πολιτισμικής πραγματικότητας, προκειμένου να μεταστραφεί το κλίμα απογοήτευσης από την εξέλιξη της ζωής. Ειδικά στις δεκαετίες 1960 και 1970, οι αναρίθμητες εκθέσεις που παρουσίασε αποδεικνύουν την καθοριστική δράση του στο διεθνές καλλιτεχνικό περιβάλλον, αλλά και την υποστήριξη από μέρους του της νέας καλλιτεχνικής έκφρασης.







Η έκθεση παρουσιάζει και την πλούσια εκδοτική δραστηριότητα του Αλέξανδρου Ιόλα μέσα από ένα πλούσιο αρχείο καταλόγων που συνόδευσαν τις εκθέσεις του, ο ειδικός σχεδιασμός των οποίων τεκμηριώνει μέρος της τυπογραφικής ιστορίας, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει το ειδικό ενδιαφέρον του για τα συγκεκριμένα έντυπα ως αυτόνομα έργα τέχνης.

Τάκις

Τάκις

Τάκις

Τάκις







Robert Rauschenberg

Όπως σημειώνει η διευθύντρια του ΜΜΣΤ, Θούλη Μισιρλόγλου, «ο άνθρωπος που έδειξε μοναδικό ενδιαφέρον για όλες τις όψεις του πολιτισμού, αρχαίου, κυρίως όμως σύγχρονου, ο άνθρωπος που δεν γνώριζε όρια, όχι μόνο καλλιτεχνικά, αλλά και εθνικά, ένας άνθρωπος πολύγλωσσος, με αναρίθμητες ταυτότητες, θα είναι το τιμώμενο πρόσωπο της νέας έκθεσης του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και της Θεσσαλονίκης για το φθινόπωρο του 2018. Ειδικά μάλιστα, όταν το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και η Θεσσαλονίκη του οφείλουν πολλά: η δωρεά έργων της συλλογής του είναι εκείνη που επέτρεψε την ίδρυση του Μακεδονικού Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο μετεξελίχθηκε στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η δωρεά του Ιόλα αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο που επέτρεψε να ‘χτιστεί’ το πρώτο μουσείο σύγχρονης τέχνης της Ελλάδας και μαζί η πρώτη συλλογική ανανεωτική προσπάθεια και συμβολή στην αναθεώρηση της πολιτισμικής και καλλιτεχνικής σύγχρονης ιστορίας».

Έτσι, κληρονομιά του Ιόλα σαφώς δεν είναι μόνο το υλικό μέρος των δωρεών του, αλλά και η κοσμοπολίτικη κουλτούρα του, η ανανέωση των εμπειριών της περιπέτειας, της τόλμης, του απρόβλεπτου, αλλά και της συγκίνησης μέσα από τη σύγχρονη τέχνη.

Γιώργος Λαζόγκας

Γιώργος Λαζόγκας

 Αλέξης Ακριθάκης

Φωτογραφίες: © Κωνσταντίνος Βακουφτσής

Στην έκθεση παρουσιάζονται σχεδόν 100 έργα των:

Αλέξης Ακριθάκης (GR, 1939-1994) / Δημήτρης Αληθεινός (GR, 1945) / Ανδρέας Βούσουρας (GR, 1957) / Victor Brauner (FR/RO, 1903 –1966) / Alexander Calder (US, 1898-1976) / Giorgio de Chirico (IT, 1888-1978) / Robertο Crippa (IT, 1921-1972) / DAS (Επαμεινώνδας Δασκαλόπουλος) (GR, 1952) / Nίκος Ζουμπούλης_Τίτσα Γραικού (GR, 1953_1951) / Όπυ Ζούνη (GR, 1941-2008) / Novello Finnotti (IT, 1939) / Lucio Fontana (IT, 1899-1968) / Μαρίνα Καρέλλα (GR, 1940) / Μάρα Καρέτσου [Mara Karetsos] (GR, 1944) / Tom Keogh (USA, 1922-1980) / Γιώργος Λαζόγκας (GR, 1945) / Herbert List (GE, 1903-1975) / René Magritte (FR, 1898 - 1967) / Κατερίνα Μαρούδα (GR, 1958) / Eliseo Mattiacci (IT, 1940) / Richard de Menocal (USA, 1919-1995) / Amedeo Modigliani (IT, 1884-1920) / Γιάννης Μπουτέας (GR, 1941) / Dennis Oppenheim (US, 1938-2011) / Κώστας Πανιάρας (GR, 1934-2014) / Pino Pascali (IT, 1935-1968) / Παύλος (GR, 1930) / Petros (GR, 1928) / Robert Rauschenberg (USA, 1925-2008) / Jean-Pierre Raynaud (FR, 1939) / Man Ray (US, 1890-1976) / Martial Raysse (FR, 1936) / Niki de Saint Phalle (FR, 1930-2002) / Lisa Sotilis (GR/IT) / Harold Stevenson (US, 1929) / Τάκις (GR, 1925) / Jean Tinguely (SE, 1925-1991) / Χρήστος Τζίβελος (GR, 1949-1995) / Στέργιος Τσιούμας (GR, 1954) / Κώστας Τσόκλης (GR, 1930) / Andy Warhol (US 1928-1987) / Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (GR, 1906-1994)