Ο χαμένος αστρικός χάρτης του Ίππαρχου αποκαλύπτεται μετά από 2.000 χρόνια. Scientists Reveal The Oldest Map of The Night Sky Ever Made

Νέα στοιχεία για τον χαμένο Κατάλογο Αστεριών του αρχαίου Έλληνα αστρονόμου Ίππαρχου ήρθαν στο φως χάρη στην πολυφασματική απεικόνιση ενός χειρογράφου παλίμψηστου και την επακόλουθη αποκρυπτογράφηση και ερμηνεία. Αυτά τα νέα στοιχεία είναι τα πιο έγκυρα μέχρι σήμερα και επιτρέπουν σημαντική πρόοδο στην ανακατασκευή του Καταλόγου Αστεριών του Ιππάρχου. Συγκεκριμένα, επιβεβαιώνουν ότι ο Κατάλογος Αστεριών αρχικά συντάχθηκε σε ισημερινές συντεταγμένες. Επιβεβαιώνουν επίσης ότι ο Κατάλογος Αστεριών του Πτολεμαίου δεν βασίστηκε αποκλειστικά σε δεδομένα από τον Κατάλογο του Ιππάρχου. Τέλος, τα διαθέσιμα αριθμητικά στοιχεία είναι συνεπή με ακρίβεια εντός 1° των πραγματικών αστρικών συντεταγμένων, γεγονός που θα καθιστούσε τον Κατάλογο του Ιππάρχου σημαντικά πιο ακριβή από αυτόν του διαδόχου του Κλαύδιου Πτολεμαίου. New evidence for ancient Greek astronomer Hipparchus’ lost Star Catalogue has come to light thanks to multispectral imaging of a palimpsest manuscript and subsequent decipherment and interpretation. This new evidence is the most authoritative to date and allows major progress in the reconstruction of Hipparchus’ Star Catalogue. In particular, it confirms that the Star Catalogue was originally composed in equatorial coordinates. It also confirms that Ptolemy’s Star Catalogue was not based solely on data from Hipparchus’ Catalogue. Finally, the available numerical evidence is consistent with an accuracy within 1° of the real stellar coordinates, which would make Hipparchus’ Catalogue significantly more accurate than his successor Claudius Ptolemy’s.

Επιστήμονες αποκάλυψαν πρόσφατα στοιχεία για τον αρχαιότερο γνωστό χάρτη του νυχτερινού ουρανού, ο οποίος πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια από τον διάσημο αρχαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο. Η ανακάλυψη έγινε χάρη σε σύγχρονες τεχνολογίες σάρωσης που αποκάλυψαν κείμενα κρυμμένα μέσα σε ένα μεσαιωνικό χειρόγραφο, το οποίο για αιώνες έκρυβε κάτω από το ορατό κείμενο έναν χαμένο αστρονομικό κατάλογο.

Ο αρχαιότερος χάρτης των άστρων

Αυτή η έγχρωμη εκδοχή μιας γκραβούρας του 19ου αιώνα απεικονίζει τον αρχαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο να χρησιμοποιεί ένα εργαλείο παρατήρησης για να μετρήσει τις θέσεις των αστεριών. Οι ιστορικοί της επιστήμης δεν γνωρίζουν ακριβώς πώς μέτρησε ο Ίππαρχος τα αστέρια τον δεύτερο αιώνα π.Χ., αλλά πρόσφατα ανακαλύφθηκαν θραύσματα από τον αστρικό του κατάλογο που αποκαλύπτουν την αξιοσημείωτη ακρίβεια του έργου του. This colored version of a 19th-century engraving depicts ancient Greek astronomer Hipparchus using a sighting tool to measure the positions of the stars. Science historians don't know exactly how Hipparchus measured the stars in the second century B.C., but recently discovered fragments from his star catalog reveal the remarkable accuracy of his work.  North Wind Picture Archives, Alamy Stock Photo

Ο χάρτης θεωρείται έργο του Ίππαρχου, ενός από τους σημαντικότερους αστρονόμους της αρχαιότητας, που έζησε περίπου μεταξύ 190 και 120 π.Χ.. Ο Ίππαρχος θεωρείται ο πρώτος αστρονόμος στον δυτικό κόσμο που προσπάθησε να δημιουργήσει έναν συστηματικό κατάλογο των άστρων, καταγράφοντας τις θέσεις τους στον ουρανό και μελετώντας τις κινήσεις του Ήλιου και της Σελήνης.

Για πολλούς αιώνες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι το έργο του είχε χαθεί. Μέχρι πρόσφατα, το μόνο σωζόμενο κομμάτι της δουλειάς του ήταν ένα σχόλιο που είχε γράψει πάνω σε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τους αστερισμούς.

Το χειρόγραφο που έκρυβε τον χάρτη

These images of the manuscript that contains “erased” fragments of Hipparchus's star catalog show how multispectral analysis can be used to reconstruct hidden text. The later Syriac text is in black, the Greek text revealed underneath in yellow. Courtesy Museum of the Bible Collection. All rights reserved. © Museum of the Bible, 2021.

Η μεγάλη ανακάλυψη έγινε το 2022, όταν ερευνητές εξέτασαν προσεκτικά ένα χειρόγραφο του 6ου αιώνα. Το χειρόγραφο αποδείχθηκε ότι ήταν ένα παλίμψηστο — ένα έγγραφο δηλαδή στο οποίο το αρχικό κείμενο είχε σβηστεί ώστε η περγαμηνή να χρησιμοποιηθεί ξανά, κάτι συνηθισμένο στον Μεσαίωνα λόγω του υψηλού κόστους των υλικών.

Ο Ίππαρχος πιθανότατα επηρεάστηκε από το προηγούμενο έργο των Βαβυλωνίων αστρονόμων, οι οποίοι μέτρησαν τις αποστάσεις ορισμένων αστερισμών από την εκλειπτική. Παρακολουθώντας τις κινήσεις αυτών των ζωδιακών αστερισμών - των αστερισμών που βρίσκονται σε ένα μέρος του ουρανού από το οποίο κινείται ο ήλιος κατά τη διάρκεια του έτους - οι Βαβυλώνιοι μπορούσαν να μετρήσουν τις εποχές και να προβλέψουν αστρονομικά γεγονότα όπως οι εκλείψεις. Ο συνδυασμός της βαβυλωνιακής πρακτικής της μέτρησης και της πρόβλεψης των κινήσεων των αστεριών με τις ελληνικές έννοιες των μαθηματικών και της γεωμετρίας θεωρείται το θεμελιώδες επίτευγμα του Ίππαρχου. Ben Scott, NG Staff. Source: NASA, International Astronomical Union

Κάτω από το χριστιανικό κείμενο που έγραψαν μοναχοί στα συριακά, οι ερευνητές εντόπισαν ίχνη ενός παλαιότερου ελληνικού αστρονομικού κειμένου. Οι αναφορές που βρέθηκαν συνδέονται με το φαινόμενο της μετάπτωσης της Γης – την αργή ταλάντωση του άξονα περιστροφής του πλανήτη – κάτι που ταιριάζει χρονικά με την εποχή του Ίππαρχου.

Η σύγχρονη τεχνολογία αποκαλύπτει το κρυμμένο κείμενο

A portion of the Codex Climaci rescriptus palimpsest, from the Museum of the Bible in Washington, DC. SLAC researchers used X-ray beams and the particle accelerator to recover the work of an ancient astronomer, who made the earliest known attempt to log the stars.  (Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory)

Για να διαβάσουν το κρυμμένο κείμενο χωρίς να καταστρέψουν το εύθραυστο χειρόγραφο, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ακτίνες Χ που παράγονται από έναν επιταχυντή σωματιδίων (synchrotron) στο SLAC National Accelerator Laboratory στις ΗΠΑ.

The Codex Climaci Rescriptus palimpsest is a centuries old manuscript that hides what may be the oldest-known map of the stars. X-ray beams from our synchrotron at SLAC are helping uncover the long-erased and overwritten star map by scanning for trace metals left behind by the original inks. More: https://stanford.io/4rlEqG7. Footage captured by Olivier Bonin/SLAC

Η τεχνολογία αυτή επιτρέπει στους ερευνητές να διακρίνουν διαφορετικές χημικές συνθέσεις μελανιών. Το κείμενο που έγραψαν οι μοναχοί περιέχει σίδηρο, ενώ το αρχαιότερο ελληνικό κείμενο έχει διαφορετική χημική «υπογραφή» με βάση το ασβέστιο. Έτσι μπορούν να ξεχωρίσουν και να αποκαλύψουν τα κρυμμένα γράμματα.

Τα πρώτα στοιχεία από τον χάρτη

This cross-fade montage shows a detail of the palimpsest under ordinary lighting; under multispectral analysis; and with a reconstruction of the hidden text.Credit: Museum of the Bible. Photo by Early Manuscripts Electronic Library/Lazarus Project, University of Rochester; multispectral processing by Keith T. Knox; tracings by Emanuel Zingg.

Ήδη οι ερευνητές έχουν καταφέρει να ανακτήσουν ορισμένες περιγραφές άστρων και αναφορές σε αστερισμούς, όπως ο Υδροχόος. Ο στόχος των επιστημόνων είναι να ανακτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερες από τις αρχικές αστρονομικές συντεταγμένες των άστρων, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα πώς οι αρχαίοι επιστήμονες χαρτογράφησαν τον ουρανό.

Ο ιστορικός της επιστήμης Βίκτορ Ζισενμπέργκ δήλωσε ότι οι συντεταγμένες που έχουν ήδη βρεθεί είναι εντυπωσιακά ακριβείς, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς ότι υπολογίστηκαν με γυμνό μάτι, αιώνες πριν από την εφεύρεση του τηλεσκοπίου.

Ένα χειρόγραφο με μακρύ ταξίδι

The library of St Catherine Monastery on the Sinai Peninsula in Egypt yielded a palimpsest containing stellar coordinates by Hipparchus. Credit: Amanda Ahn/Alamy

Το χειρόγραφο ονομάζεται Codex Climaci Rescriptus και πιστεύεται ότι προέρχεται από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ένα από τα παλαιότερα συνεχώς λειτουργούντα χριστιανικά μοναστήρια στον κόσμο. Σήμερα φυλάσσεται στο Museum of the Bible στην Ουάσινγκτον, απ’ όπου μεταφέρθηκε ειδικά για τη μελέτη.

Elizabeth Hayslett, a conservator from the Museum of the Bible, demonstrates the custom matting and frames used to keep 11 ancient parchment pages flat during high-speed X-ray scanning at the SLAC National Accelerator Laboratory in Menlo Park. (Ayah Ali-Ahmad/KQED)

Η μεταφορά και η μελέτη του χειρογράφου απαιτούν εξαιρετική προσοχή: οι σελίδες τοποθετήθηκαν σε ειδικά πλαίσια, σε θήκες με ελεγχόμενη υγρασία, ενώ ο φωτισμός στον χώρο σάρωσης ρυθμίζεται ώστε να μην αλλοιωθεί το μελάνι.

Ένα παζλ που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί

From left, conservator Elizabeth Hayslett, scholar Victor Gysembergh and physicist Uwe Bergmann place a manuscript page into a scanning apparatus at the SLAC National Accelerator Laboratory. The interdisciplinary team is collaborating to recover the oldest known numerical catalog of the stars. (Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory)

Μέχρι στιγμής έχουν σαρωθεί μόνο 11 σελίδες από το χειρόγραφο, το οποίο συνολικά αποτελείται από περίπου 200 σελίδες. Επιπλέον, πολλές από αυτές βρίσκονται σε διαφορετικές συλλογές και βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο, κάτι που κάνει την πλήρη αποκατάσταση του χάρτη ιδιαίτερα δύσκολη.

Παρά τις δυσκολίες, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η πιθανότητα ανασύνθεσης του πρώτου γνωστού χάρτη του νυχτερινού ουρανού αποτελεί μια εξαιρετικά σημαντική στιγμή για την ιστορία της επιστήμης. Η έρευνα ίσως αποκαλύψει πώς οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι κατάφεραν, πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, να καταγράψουν με τόσο μεγάλη ακρίβεια τον ουρανό που βλέπουμε μέχρι σήμερα.

Πηγές: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00218286221128289 - https://www.sciencealert.com/scientists-reveal-the-oldest-map-of-the-night-sky-ever-made - https://www.huffingtonpost.gr/diethnes/oi-epistimones-apokalypsan-ton-palaiotero-charti-tou-nychterinou-ouranou-pou-echei-dimiourgithei-pote/ - https://www.thearchaeologist.org/blog/first-known-map-of-night-sky-found-hidden-in-medieval-parchment - https://www.kqed.org/news/12070647/stanford-scientists-reveal-oldest-map-of-the-night-sky-previously-lost-to-time

 

Ο Φελισιέν Ροπς επιστρέφει: Ερωτισμός, σκάνδαλο και συμβολισμός στη Ζυρίχη. Félicien Rops returns: Eroticism, scandal and symbolism in Zurich

Το Kunsthaus Zurich παρουσιάζει από 6 Μαρτίου έως 31 Μαΐου τη μεγάλη έκθεση «Laboratory of Lust» αφιερωμένη στον Βέλγο συμβολιστή Félicien Rops. Με έργα που συνδυάζουν ερωτισμό, σάτιρα και σατανική αλληγορία, ο καλλιτέχνης της belle époque επανεξετάζεται σήμερα μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης συζήτησης για το βλέμμα, την εξουσία και την αναπαράσταση του σώματος. The theme of sexuality and the erotic is omnipresent in the history of art. It is therefore less a question of whether the topic belongs in a museum than of how it is addressed. Today, the search for answers to this question appears more important than ever. The Kunsthaus Zürich has chosen to explore the topic through an especially prominent example: the art of Félicien Rops (1833– 1898). From 6 March to 31 May 2026, it presents one of the most radical, yet most enigmatic artists of the fin de siècle. Rops’s demonically erotic visual universe defied the conventions of his time, and asks questions about social roles, moral conceptions and artistic freedom that are still relevant today. Félicien Rops, L‘Entracte de Minerve, 1878, Aquarell, Gouache und Pastell auf Papier, 22,5 x 15,5 cm, Collection de la Fédération Wallonie-Bruxelles, en dépôt au Musée Félicien Rops, Namur.

Από τις 6 Μαρτίου έως τις 31 Μαΐου, το Kunsthaus Zurich αφιερώνει τη μεγάλη έκθεση Laboratory of Lust στον Βέλγο καλλιτέχνη Félicien Rops (1833–1898), έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους δημιουργούς της ευρωπαϊκής belle époque. Η παρουσίασή του σήμερα — σε ένα από τα σημαντικότερα μουσεία της Ελβετίας — δεν είναι απλώς μια ιστορική αναδρομή. Είναι μια συνειδητή επανεκτίμηση ενός καλλιτέχνη που μετέτρεψε τον ερωτισμό σε πολιτισμική σύγκρουση.

Ο Πορνοκράτης, ή Γυναίκα με Χοίρο από το 1878 είναι το πιο γνωστό έργο του Ροπς. Δείχνει μια σχεδόν γυμνή γυναίκα, της οποίας τα γάντια και οι κάλτσες χρησιμεύουν μόνο για να ερωτικοποιήσουν τη γύμνια της, να την οδηγεί ένα γουρούνι δεμένο με λουρί σαν σκύλος. Φοράει μαντήλι στα μάτια και ένα εκθαμβωτικό μαύρο καπέλο, όλα υποδηλώνοντας ότι είναι εταίρα ή πόρνη. Στον αέρα υπάρχουν τρεις φτερωτοί ερωτιδείς, και από κάτω υπάρχει μια ζωφόρος που περιέχει αλληγορίες γλυπτικής, μουσικής, ποίησης και ζωγραφικής. Έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες για αυτό, οι περισσότερες από τις οποίες υποθέτουν ότι το γουρούνι είναι σύμβολο του άνδρα, αν και ο Ροπς σαφώς δεν το έχει εξοπλίσει ως αγριογούρουνο. Έχει όμως μια χρυσή ουρά, η οποία πιθανώς υποδηλώνει την πολυτέλεια και την κατανάλωση ως κακό. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η θέση του άνω μέρους του πίνακα πάνω από τις αλληγορίες των τεχνών. Παραδόξως, αυτός ο πίνακας δεν εκτέθηκε μέχρι το 1886. Προκάλεσε μεγάλη προσβολή και σκάνδαλο, όπως σίγουρα θα ήταν αναμενόμενο. Η γυμνή, τυφλωμένη γυναίκα που οδηγεί γουρούνι με λουρί έγινε σύμβολο της «κυριαρχίας της επιθυμίας» στη σύγχρονη κοινωνία. Félicien Rops (1833–1898) Pornocrates, or Woman with a Pig (1878), watercolour, pastel and gouache on paper, 75 x 45 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons. 

Ο Rops υπήρξε από τις πιο διχαστικές μορφές του ευρωπαϊκού συμβολισμού. Δημιούργησε έναν ολόκληρο εικαστικό κόσμο όπου ο φαλλός, η σατανική αλληγορία, η κοινωνική σάτιρα και η αστική υποκρισία συνυπήρχαν με προκλητική ειλικρίνεια. Το πιο γνωστό του έργο, Pornocrates (1878), απεικονίζει μια γυμνή γυναίκα με δεμένα μάτια να οδηγεί ένα γουρούνι με λουρί — μια αλληγορία για τη σχέση επιθυμίας και εξουσίας στη νεωτερική κοινωνία.

Το 1878, ο Ροπς ζωγράφισε τη σατιρική και ασεβή εκδοχή του δημοφιλούς θρησκευτικού ευλαβικού μοτίβου του «Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου», το οποίο πρέπει να έκανε μπούκλες στα μαλλιά μερικών κληρικών της εποχής. Δεμένη στον σταυρό στο δελεαστικό όραμα του Αγίου Αντωνίου είναι μια εμφανώς αισθησιακή γυναίκα, με τη λέξη EROS να αντικαθιστά το κανονικό αρχικό του INRI (Iēsūs/Iēsus Nazarēnus, Rēx Iūdaeōrum, που σημαίνει Ιησούς από τη Ναζαρέτ, ο Βασιλιάς των Ιουδαίων) που απεικονίζεται πάνω από το κεφάλι του Χριστού. Ο ίδιος ο Χριστός, με πλήρη στίγματα, έχει χτυπηθεί στο πλάι για να χωρέσει το γυμνό σώμα της γυναίκας. Πίσω από τον σταυρό, ο κερασφόρος διάβολος φοράει κόκκινες ρόμπες και τραβάει πρόσωπα. Πίσω του βρίσκεται ένα γουρούνι, χαρακτηριστικό του Αντωνίου, και πιθανώς μια διασταυρούμενη αναφορά στον Πορνοκράτη. Τα δύο δαιμονικά putti σίγουρα δεν αποτελούν αναφορές στον Μπος. Félicien Rops (1833–1898), The Temptation of Saint Anthony (1878), pastel and gouache on paper, 73.8 × 54.3 cm, Cabinet des estampes, Bibliothèque Royale Albert Ier, Brussels. Wikimedia Commons.

Η σημερινή επανεμφάνισή του αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η συζήτηση γύρω από το #MeToo, τη συναίνεση και την αναπαράσταση του γυναικείου σώματος έχει μετατοπίσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο διαβάζουμε έργα του παρελθόντος. Οι επιμελητές της έκθεσης επιλέγουν να τον παρουσιάσουν «ολόκληρο»: όχι εξαγνισμένο, αλλά ούτε και ακυρωμένο.

Η Σφίγγα από το 1882 περίπου αποτελεί μια λυρική, αν και ιδιόμορφη, εκδοχή αυτού του κλασικού ελληνικού μοτίβου. Πίσω από τη γυναίκα που αγκαλιάζει τη Σφίγγα στέκεται ένας διάβολος με αράχνη και ενδυμασία. Félicien Rops (1833–1898), Sphinx (c 1882), media and dimensions not known, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Κατά καιρούς, ο συμβολισμός του Rops μπορεί να γίνει κρυπτικός, όπως συμβαίνει με το έργο του «Πανηγύρι ή Κλουβί Αγάπης» από το 1878-1881. Η ηλικιωμένη γριά προμηθεύεται για τη νεαρή γυναίκα με το κλουβί της γεμάτο μωρά. Αλλά τι γίνεται με την εξέχουσα χελώνα με τα φτερά πεταλούδας στο προσκήνιο; Οι χελώνες είναι ένα σημάδι αγάπης, αν και σε αυτή την τολμηρή σύνθεση αυτό έχει σκοπό να είναι απολύτως σαρκικό και πιθανώς και εφήμερο. Félicien Rops (1833–1898), La foire aux amours (The Love Fair) (The Cage) (1878-1881), pencil and watercolour on paper, 27 × 20.5 cm (10.6 × 8.1 in), Musée provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, L‘Heure du Sabbat, 1874. Photograph: Royal Library of Belgium (KBR), Brussels. Σατανική εικονογραφία και γυμνό σώμα σε ένα έργο που συνδυάζει τον αποκρυφισμό με τον ερωτισμό.

Το ερώτημα δεν είναι αν τα έργα του παραμένουν σοκαριστικά — σε αρκετές περιπτώσεις παραμένουν. Το ερώτημα είναι τι αποκαλύπτουν για τη σχέση επιθυμίας και εξουσίας. Ο Ροπς απεικόνιζε γυναίκες ως μοιραίες μορφές, σχεδόν δαιμονικές.

Ο Ροπς ασχολήθηκε με το θέμα των όσων συνέβαιναν εκτός σκηνής στο μπαλέτο, στο έργο In the Wings (περίπου το 1878). Ο γαλλικός όρος για τα σκηνικά φτερά, les coullisses, έγινε συνώνυμος με πλούσιους ηλικιωμένους άνδρες που κοίταζαν με αισχρό βλέμμα τα σώματα νέων και συχνά φτωχών χορευτριών μπαλέτου. Ο Ροπς δεν μας αφήνει καμία αμφιβολία ως προς τη φύση αυτών των σχέσεων εδώ, ντύνοντας μάλιστα τον άνδρα ως Μεφιστοφελή, από τον Φάουστ του Γκαίτε. Félicien Rops (1833–1898), In the Wings (c 1878), watercolour, 24.8 x 16.5 cm, Private collection. Wikimedia Commons.

Ο Εντουάρ Μανέ άσκησε ισχυρή επιρροή στην τέχνη του Ροπς στο έργο του «Κυριακή στο Μπουζιβάλ» του 1876, το οποίο απεικονίζει έναν ακόλαστο ηλικιωμένο άνδρα να παρακολουθεί δύο νεαρές γυναίκες να ετοιμάζονται να κάνουν μπάνιο σε αυτό το δημοφιλές θέρετρο, το οποίο απέχει μόλις 15 χλμ. από την καρδιά του Παρισιού, στις όχθες του Σηκουάνα. Το Μπουζιβάλ ήταν δικαιολογημένα δημοφιλές στους ειδικούς τοπίου μεταξύ των Γάλλων ιμπρεσιονιστών, συμπεριλαμβανομένων των Μονέ, Σισλέ και Ρενουάρ. Félicien Rops (1833–1898), Sunday in Bougival (1876), media and dimensions not known, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Image by Paul Hermans, via Wikimedia Commons.

Félicien Rops, σχέδιο από τη σειρά των ερωτικών του συνθέσεων Μια γυμνή γυναίκα — σχεδόν σαν φτερωτή φιγούρα — γέρνει προς έναν καλοντυμένο άνδρα που την παρακολουθεί καθισμένος, με βλέμμα μισό επιθυμίας και μισό εξουσίας.

Όμως ταυτόχρονα στόχευε τους άνδρες της αστικής τάξης: εκείνους που καταρρέουν μπροστά στον πειρασμό, τους ηδονοβλεψίες με ημίψηλα καπέλα, τους φορείς μιας δημόσιας ηθικής που λειτουργούσε επιλεκτικά.

Félicien Rops, La Révolution sociale, 1878, Musée Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, Le Bouge à matelots, 1875, Collection de la Fédération Wallonie-Bruxelles, en dépôt au Musée Félicien Rops, Namur.

Félicien Rops, La Dame au pantin II, 1877, Fondation Roi Baudouin - Fonds Charles Vreeken, en dépôt au musée Félicien Rops, Namur.

Η ένταση ανάμεσα στη σάτιρα και την αναπαραγωγή του ίδιου του βλέμματος παραμένει ανοιχτή. Είναι ο Ροπς ένας κυνικός ανατόμος της ανδρικής υποκρισίας ή ένας καλλιτέχνης που ενισχύει αυτό που σατιρίζει; Η έκθεση στη Ζυρίχη δεν δίνει οριστικές απαντήσεις. Παρουσιάζει ακόμη και τα «μυστικά άλμπουμ» που προορίζονταν για ιδιωτικά γραφεία συλλεκτών, φωτίζοντας το πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής.

Εικονογράφηση για τον Baudelaire που δείχνει τη μετάβασή του από τον ρεαλισμό στον συμβολισμό. Η εικονογράφηση εξωφύλλου του Ροπς για το έργο του Baudelaire, Les Épaves (Αποκόμματα), συνδέει τον σκελετό του θανάτου με τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, τα οποία κατονομάζονται σε λατινικές επιγραφές στο κάτω μισό του σχεδίου του. Η παραγγελία απαιτούσε από τον Rops να βασίσει αυτήν την εικονογράφηση σε μια ξυλογραφία με τίτλο «Αδάμ και Εύα με το Δέντρο της Γνώσης ως Θάνατο», η οποία έχει χαθεί πλέον. Ο καλλιτέχνης εξήγησε ότι ο σκελετός σχηματίζει ένα δέντρο με πόδια και πλευρά για κορμό, ενώ τα απλωμένα χέρια του φυτρώνουν δηλητηριώδη φυτά σαν να ήταν τοποθετημένα σε θερμοκήπιο. Η στρουθοκάμηλος που απεικονίζεται στο κάτω καμέο ή μετάλλιο καταπίνει ένα πέταλο. Félicien Rops (1833–1898), cover illustration for Les Epaves (Scraps) by Charles Baudelaire (1866), further details not known. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, Le Calvaire (Les Sataniques), περ. 1882. Ένα από τα πιο προκλητικά έργα του, όπου το θρησκευτικό σύμβολο μετατρέπεται σε σαρκαστική, σκοτεινή ερωτική αλληγορία.

Στον πυρήνα του έργου του βρίσκεται η πεποίθηση ότι η τέχνη δεν οφείλει να είναι ευγενική. Η πρόκληση ήταν μέθοδος. Σε επιστολές του σημείωνε ότι δημιουργούσε σκόπιμα εικόνες που θα προκαλούσαν αμηχανία ή οργή. Δεν επιδίωκε απλώς αισθητική απόλαυση, αλλά αναστάτωση.

Το 1882, ο Ροπς δημιούργησε δύο σειρές σχεδίων, πινάκων και χαρακτικών με επίκεντρο τις σατανικές λατρείες και τον αποκρυφισμό. Η πρώτη ήταν μια σειρά δικής του δημιουργίας με τίτλο Les Sataniques, ή Οι Σατανικοί, την οποία σκόπευε να εκδώσει ως βιβλίο. Οι περισσότερες από τις εικόνες του παραμένουν αμφιλεγόμενες και θεωρούνται από ορισμένους τόσο πορνογραφικές όσο και προσβλητικές. Μία από τις λιγότερο σοκαριστικές είναι η δεύτερη εκδοχή του "Ο Σατανάς Σπορά Ζάχαρα", η οποία διαδραματίζεται στην πόλη του Παρισιού και μπορεί να αναφέρεται στο ποίημα του Baudelaire "Η Αυγή στα Άνθη του Κακού". Η άλλη σειρά ήταν μια σειρά εικονογραφήσεων για τη δεύτερη έκδοση μιας συλλογής διηγημάτων για εγκλήματα βίαιης εξαχρείωσης, με τίτλο Les Diaboliques ή Οι Διαβολίτσες, την οποία αργότερα αναδιατύπωσε. Έργο-σύνοψη της αισθητικής του: ερωτισμός, αλληγορία και ειρωνεία σε μια σύνθεση καθαρού συμβολισμού. Félicien Rops (1833–1898), Les Sataniques. Satan Sowing Tares (1882), coloured aquatint, 25.7 x 18 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Η παρουσία του σήμερα σε έναν θεσμικό χώρο όπως το Kunsthaus Zurich έχει συμβολική σημασία. Σε μια πόλη ταυτισμένη με την οικονομική σταθερότητα και τη θεσμική σοβαρότητα, μια τόσο ωμή εικαστική γλώσσα λειτουργεί ως δοκιμασία. Πόσο έτοιμο είναι το σύγχρονο κοινό να δει την επιθυμία χωρίς φίλτρο;

Ένας άλλος πιο ευγενικός πίνακας για τον αποκρυφισμό είναι το «The Incantation» (περίπου 1878). Ένας φαουστικός χαρακτήρας κάθεται μπροστά σε ένα ανοιχτό αντίγραφο του Compendium Maleficarum, ενός εγχειριδίου κυνηγού μαγισσών που εκδόθηκε για πρώτη φορά στα λατινικά το 1608. Είναι περιτριγυρισμένος από τα εργαλεία του επαγγέλματός του: άμβυκες, ένα κλαδάκι μανδραγόρα, έναν πελεκάνο, μια κουκουβάγια και μια μαύρη γάτα βρίσκεται πίσω από την καρέκλα του. Μόλις έχει φτιάξει στο νου του τη μορφή μιας γυμνής νεαρής γυναίκας, η οποία ξεπροβάλλει από μια κορνίζα. Όλα φαίνονται πολύ διασκεδαστικά, σαν η μαγεία να ήταν μια ασχολία για κάθε οικογένεια. Félicien Rops (1833–1898), The Incantation (c 1878), tempera, watercolour, pen and ink, 32 x 18 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Το σημαντικότερο ίσως δεν είναι το σοκ, αλλά η υπενθύμιση ότι η συζήτηση για το σώμα, το βλέμμα και την εξουσία δεν είναι νέο φαινόμενο. Οι εικόνες του 19ου αιώνα ήδη κουβαλούσαν αυτές τις εντάσεις. Σήμερα τις διαβάζουμε με διαφορετικούς όρους, όμως εξακολουθούν να μας αφορούν.

«Έχω μόνο μία ιδιότητα: ένα ιδανικό που περιφρονείται από το κοινό, και μερικά από τα έργα μου δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια να φέρω τα οπίσθιά μου στο επίπεδο του προσώπου του κοινού.» -Φελισιέν Ροπς. Félicien Rops, 1860s-70s. Photograph: Heritage Images/Getty Images

Η Laboratory of Lust δεν επιχειρεί να μετατρέψει τον Rops σε ήρωα ούτε σε αποδιοπομπαίο τράγο. Τον παρουσιάζει ως έναν καλλιτέχνη που έσπρωξε τα όρια της εποχής του — και που, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, εξακολουθεί να δοκιμάζει τα δικά μας.

Πηγές: https://www.kunsthaus.ch/en/besuch-planen/ausstellungen/felicien-rops/ - https://www.theguardian.com/artanddesign/2026/mar/04/laboratory-of-lust-exhibition-kunsthaus-zurich-felicien-rops - https://www.lifo.gr/now/entertainment/o-felicien-rops-epistrefei-erotismos-skandalo-kai-symbolismos-sti-zyrihi

 

 

 

Δημοσθένης Βουτυράς, «Οι διηγήσεις του Ατσίγγανου»

Dame Laura Knight, The Gypsy, exhibited 1939. oil on canvas, 610 x 406 mm. The Tate Gallery, London. 

Τι θέλει αυτός εδώ; είπε δυνατά μια φωνή και όλοι στραφήκανε να δούνε.

Στο μεγάλο τραπέζι και δίπλα σ’ έναν φορτωμένον παράσημα, ένας μαυροντυμένος άνθρωπος είχε καθίσει, κίτρινος κίτρινος, που θα φαινότανε δίχως ζωή, αν δυο μάτια, που λάμπανε σα δυνατά φωσάκια, δεν έδειχναν όχι μόνο το ενάντιο, αλλά και κάτι περισσότερο ακόμα.

Ο άνθρωπος έγειρε λίγο το κεφάλι, σαν από το βάρος των τόσων ματιών, που στυλωθήκανε πάνω του.

- Τι θέλεις εδώ εσύ; τον ρώτησε ο οικοδεσπότης, άρχοντας μεγάλος.

Ο άγνωστος τον κοίταξε με τα λαμπερά του μάτια, έπειτα είπε, κατεβάζοντας τα μάτια στο γεμάτο από αχνίζοντα φαγιά τραπέζι.

- Βρήκα την πόρτα ανοιχτή, τους φύλακες να μιλούνε με ωραία κορίτσια, και μπήκα. Πεινούσα!

- Ωραία!

- Αυτός το πήρε για μοναστήρι!

- Έτσι φαίνεται…

Όπως πριν τα μάτια, τώρα τα λόγια φάνηκαν να τον βαραίνουν.

Ο πρίγκιπας πάλι μίλησε:

- Ποιος είσαι; Πώς σε λένε; Τι κάνεις;

- Τραγουδώ και λέγω ιστορίες! απάντησε αυτός με σιγαλή φωνή.

Όλοι γελάσανε.

- Σιωπή!... φώναξε ο άρχοντας, γυρίζοντας το βλέμμα στο τραπέζι.

Έγινε σιωπή. Έξω ακούστηκε η θύελλα να δυναμώνει. Τα παράθυρα ταραχθήκανε σ’ ένα δυνατό χτύπημα του ανέμου και μια αστραπή έλαμψε· Το χαλάζι χτύπησε τα γυαλιά των παραθύρων.

- Ωραία! είπε ο άρχοντας, φέροντας το βλέμμα στον άγνωστο, απ’ τα παράθυρα, που τα χτυπούσε το χαλάζι. Ύστερα, γυρίζοντας στις κυρίες:

- Ορίστε! Σα να τον είχατε παραγγελία για ιστορίες που σας αρέσουν! Όχι τραγούδι. Τώρα όμως, πρώτα πρώτα εμπρός στο φαΐ, γιατί σχεδόν εκρύωσε!

Για λίγη ώρα μέσα στη μεγάλη αίθουσα έγινε ησυχία από φωνές. Μόνον ο κρότος των πιάτων, περουνιών και κάποια ρώτηση ακουγόταν.

Ο άνεμος έξω βογκούσε, η αστραπή έλαμπε και η βροχή και το χαλάζι χτυπούσανε κάθε τόσο τα παράθυρα, σα να κοιτάζανε μέσα.

- Τώρα θα μας κάνεις αρχή απ’ τη δική σου ιστορία! είπε ο άρχοντας άμα τέλειωσαν, σφογγίζοντας τα χείλια του.

Ένα χαμόγελο μικρό με δυσκολία άνοιξε τα χείλια του αγνώστου.

- Την ιστορία μου; είπε. Καλά! Μα όχι, θα σας πω την ιστορία ενός άλλου και μαζί είναι και η δική μου ιστορία.

Ο άρχοντας σήκωσε το ποτήρι.

- Εις υγείαν!

- Εις υγείαν! απάντησαν οι άλλοι και φέρανε τα ποτήρια στα χείλια.

Μια αστραπή έλαμψε, δείχνοντας τη μαύρη κορυφή ενός κυπαρισσιού να σαλεύει τρελά έξω απ’ το παράθυρο.

Ο άγνωστος άρχισε, άμα είδε τα ποτήρια να έρθουνε στο τραπέζι και τα μάτια να στυλώνονται σ’ αυτόν.

Author unrecognized (19th century), The Fiddler and the Gypsy  ("Consolation") according to Louis Gallait (After 1851), oil on canvas,  107 x 89 cm, Collection of Grazyna Kulczyk, Poland.

- Ήτανε ένας ξεπεσμένος άνθρωπος, αλήτης, δυστυχισμένος. Έτσι το νόμιζα! Γύριζε κι έπαιζε στα χωριά βιολί για να ζήσει. Έπαιζε στα πανηγύρια, στους στενούς δρόμους του χωριού, για να χορέψει η μάνα το παιδί της και να πηδήσουνε τρελά τα χωριατόπαιδα… Τον ήξερα, πολλές φορές τον είδα να παίζει βιολί στη μικρή πλατεία του χωριού μου, κάτω απ’ τα μεγάλα πλατάνια.

Μια βραδιά τον απάντησα, καθώς γύριζα έτσι άκοπα. Και μη γνωρίζοντας τι να κάνω, τον ακολούθησα. Αυτός προχωρούσε έξω, προς τις ερημιές, πολύ έξω. Εκεί που η ερημιά τη φωνή του λύκου γνωρίζει μόνο, και η σιωπή έχει στήσει τη σκηνή της.

Εκεί έβγαλε το βιολί του.

Ο ουρανός κείνη τη νύχτα είχε στολιστεί σα να εόρταζε, και ο αέρας ήτανε γεμάτος από μυρουδιές αγρίων λουλουδιών.

Εννόησα ότι ο Ατσίγγανος θα έπαιζε τώρα, για το λαμπροστόλιστο ουρανό, για τη φύση, που εόρταζε. Και άρχισε. Ο σκοπός που έπαιζε δεν ήταν όμοιος με κείνους, που χτυπούσε στα πανηγύρια, στις πόρτες, στις πλατείες. Ήτανε μια μελωδία που δεν είχα ακούσει έως τότε, και που ήτανε όμοια άλλοτε με τραγούδι νεράιδας ερωτευμένης άνθρωπο, και άλλοτε με θρήνο δαίμονος που θυμάται ότι υπήρξε άγγελος!

Σε λίγο άρχισε και η φωνή του να συνοδεύει το βιολί, μια βαθιά βαθιά φωνή και βραχνή, σαν τους στεναγμούς του ανέμου. Και έψελνε τα δάση, τα λαγκάδια, τις πεδιάδες, τη νύχτα με τη μαύρη καλλονή της και τη ζωή, τη ζωή την ελεύτερη του Ατσίγγανου, που δεν έχει κατοικία, παρά όλη τη γη με τον ελεύτερο ουρανό… Και ψάλλει, ψάλλει, και το βιολί του τον συνοδεύει, κι εγώ αισθανόμουνα μέσα μου τα λόγια εκείνα, τα γεμάτα ελευτεριά και μυρουδιά των άγριων δασών να παίρνουν ζωή! Και τότε, χωρίς να μπορώ να σταματήσω κάτι που μ’ έσερνε να πλησιάσω κοντά του, βγήκα απ’ το μέρος που ήμουν κρυμμένος, και τον πλησίασα.

Στο βήμα μου, που τάραξε την ησυχία που μέσα χυνόταν το τραγούδι της ελεύτερης ζωής, ο Ατσίγγανος έπαψε και στράφηκε.

Είδα τότε το πρόσωπό του.

Ήτανε όμοιο, ομοιότατο με το δικό μου πρόσωπο!

Και πριν προφτάσω να σκεφθώ, μεμιάς, μ’ αυτό που είδα, παρουσιάσθηκα εγώ στη θέση του! Ο Ατσίγγανος που έπαιζε, ήμουν εγώ ο περαστικός, που τον είχα ακολουθήσει! Και απ’ εκείνη τη νύχτα δεν είμαι πια εγώ εκείνος που ήμουν, είμαι ο Ατσίγγανος που δεν έχω ούτε σπίτι, ούτε πατρίδα! Αυτή είναι η ιστορία μου!

- Η ιστορία σου;

- Είσαι βαγαπόντης!

- Κανένας κατεργάρης θα ’ναι!

Lovis Corinth (1858–1925), Storm off Cape Ampelio (1912), oil on canvas, 49 × 61 cm, Staatliche Kunstsammlungen, Gemäldegalerie Neue Meister, Dresden. Wikimedia Commons.

- Όχι! είπε σιγά σιγά και με μελαγχολία ο άγνωστος, σα να μιλούσε μόνος του, είμαι παιδί της τρικυμίας, και αυτή μ’ έριξε δω.

- Σ’ έριξε η τρικυμία! φώναξε κάποιος που τον άκουσε.

- Ναυαγός θα ’ναι!... Μια φωνή γυναικεία συμπαθητική ακούστηκε μέσα στο θόρυβο του γέλιου.

- Όχι, όχι! Είναι, λέει, παιδί της!

- Για πες μου πώς ήρθες; διέταξε ο άρχοντας.

- Πώς ήρθα; Να, σ’ ένα πλοιάρι μπήκα, φτιαγμένο από δέντρο που το είχε χτυπήσει κεραυνός, και το ρεύμα του ποταμού με έφερε δω!

- Μα τούτος είναι τρελός!

- Άστε τον! φώναξε πάλι ο άρχοντας. Κι έπειτα είπε στον άγνωστο:

- Για πες μας τώρα καμιά ιστορία…Για τις κυρίες.

Ο άγνωστος άρχισε:

Jean-Louis Forain (1852–1931), Trial Scene (1904), oil on canvas, 61 x 81.2 cm, Private collection. The Athenaeum.

- Χθες είδα έναν άνθρωπο, που δικάζανε σ’ ένα δικαστήριο για κάποιο λάθος που είχε κάνει. Στο σπίτι τον περίμεναν γυναίκα, παιδιά για να πάει, και προσευχότανε όλοι μαζί στον Πλάστη για να βοηθήσει τον προστάτη τους και να τον σώσει απ’ το στόμα του Νόμου. Απ’ τα χέρια του ζούσαν! Έχετε δει, κυρίες, δικαστές; Έχετε δει; Να, κάθονται σε έδρες ξαπλωμένοι και δικάζουνε. Κάποτε είναι σοβαροί, συχνά όμως γελούνε και ο πονεμένος, που κάθεται κάτω, βλέπει το γέλιο τους και γελιέται! Αλίμονο! Αλίμονο σε κείνον που δεν έχει στον κόσμο τούτον Θεό! Λοιπόν. Οι δικαστές κείνη την ημέρα γελούσαν περισσότερο και δικάσανε πιο αυστηρά τον δυστυχή, που καθότανε κάτω, και που για μια στιγμή, βλέποντας τα γελαστά πρόσωπα των δικαστών, έγινε κι αυτός γελαστός! Τι θα γίνει τώρα η οικογένεια του φτωχού εκείνου;

- Ουφ!

- Μωρέ ιστορία!

- Πού τη βρήκες;

- Δε σας αρέσει; Δε σας ενδιαφέρει για τον φτωχό εκείνον, καλοί μου άρχοντες; Καλά! Άλλη…

- Όχι σαν κι αυτή!

Ο άγνωστος φάνηκε να ακροάζεται τη θύελλα. που πάλευε έξω, κι έπειτα είπε:

Antonino Gandolfo (1841–1910), Compensation (1880-85), oil on canvas, 84 x 51 cm, location not known. Image by Luigi Gandolfo, via Wikimedia Commons.

- Χθες, καθώς περνούσα από ένα δρόμο παλιό, γεμάτο ερείπια άκουσα μια γριά να μιλά με μια νέα που καθισμένη στο κατώφλι της μικρής πόρτας του σπιτιού της, έκλαιε, σφογγίζοντας τα μάτια της με την ποδιά της τη μαύρη.

- Κλαις εσύ; με τα τόσα νιάτα και κάλλη! Αχ, να τα ’χα!

- Και τι θες να τα κάνω; Δεν υπάρχει μέσα ούτε ψωμί, κι η μάνα άρρωστη, κοντεύει να πάει απ’ την πείνα! της είπε η κόρη.

- Καλέ, της λέγει η γριά πάλι, έτσι να την κάνεις εσύ, και θα παρουσιασθούνε χιλιάδες να σου δώσουν ό,τι θέλεις!

- Φεύγα! της έκανε η κόρη και σηκώθηκε, καλύτερα το ποτάμι!..

- Τι κουτή! έλεγε η γριά φεύγοντας. Αχ, να ’μουν νέα!

Και όμως, όταν ήτανε νέα η γριά, ήτανε τίμια!

- Τι θες να πεις;

- Θα μας πεις τίποτα καλύτερο;

Ο άγνωστος περίμενε να πάψει ο θόρυβος, χτυπώντας σιγά το τραπέζι με το δάχτυλο κι έπειτα άρχισε πάλι:

Rembrandt Harmensz. van Rijn (1606-1669), Daniel and Cyrus before the Idol Bel (1633), oil on panel, 23.5 x 30.2 cm, The J. Paul Getty Museum, Los Angeles, CA. Courtesy of the Getty Center, via Wikimedia Commons.

- Σ’ ένα χωρίο αγρίων… έχει ιδεί, κυρίες, αγρίους; Είναι παντού. Φτάνει να προσέξει λίγο κανείς! Λοιπόν! Σ’ ένα χωριό αγρίων είχανε ένα θεό μέσα σ’ ένα μεγάλο ναό! Τον είχανε σκεπασμένο μ’ ένα χρυσό πανί και κανείς δεν τον έβλεπε, εκτός απ’ τους παπάδες και τους μεγάλους!

Μια μέρα ένα περίεργος, γιατί υπάρχουνε περίεργοι και μέσα στους αγρίους, μπήκε κρυφά μέσα στο ναό και πήγε να δει το θεό. Αυτός ο θεός, καθώς φαίνεται, κοιμότανε, γιατί τον άφησε να πλησιάσει! Μη νομίζετε ότι δεν κοιμούνται και οι θεοί. Να, απόδειξη κι ο δικός μας, ο αληθινός, που κοιμάται απ’ τον καιρό που έκανε τον κόσμο! Λοιπόν… Πήγε σιγά σιγά, ο περίεργος, και πιο σιγά σήκωσε το χρυσό πανί, που σκέπαζε το θεό, και είδε. Μα και τι νομίζετε είδε; Ο θεός που προσκυνούσαν όλοι, ήτανε ένα χονδρό χονδρό κούτσουρο!

Φωνές άγριες διέκοψαν τον άγνωστο.

- Πάψε!

- Βλαστημάς!

- Θεός ψεύτικος ή αληθινός, σεβαστός είναι! φώναξε ο άρχοντας.

Ο άγνωστος, μόλις έπαψε ο θόρυβος, άρχισε πάλι, χωρίς να του πει κανείς:

Jean-Joseph Weerts (1846–1927). The Death of Barra (1880), oil on canvas, 350 x 250 cm, Musée d’Orsay, Paris. Wikimedia Commons.

- Σε μια ερημιά, κάτω από ψηλά δέντρα, στη σκιά τους, κοιμόντανε πολλοί δυστυχισμένοι. Ζητούσαν στον ύπνο να βρούνε την ευτυχία. Από πάνω τους, στα δέντρα, τα πουλιά ψέλνανε την ελεύτερη ζωή. Αυτοί κοιμόντανε και δεν άκουγαν τίποτα! Κάποιος περαστικός τους είδε, τους ξύπνησε και τους έβαλε στο χέρι ένα μαχαίρι.

- Στον ύπνο μη ζητάτε την ευτυχία, μ’ αυτό θα τη βρείτε! τους είπε.

- Τι θες να πεις; φώναξε ο άρχοντας άγριος και σηκώθηκε.

Μαζί του όλοι σηκωθήκανε και αρχίσανε να φωνάζουνε. Κι ο άγνωστος είχε σηκωθεί.

- Φωνάξετε τους φύλακες! είπε ο άρχοντας.

- Φύλακες! φωνάξανε πολλές φωνές. Αλλ’ ο άγνωστος όρμησε ξαφνικά γρήγορος έξω, ρίχνοντας κάτω ένα φύλακα, που κείνη τη στιγμή έτρεχε να δει τι συνέβηκε.

Τον ακολούθησαν, ενώ ο φύλακας φώναζε και άλλους να τρέξουν.

Έξω είδαν τη νύχτα τη μαύρη, την αστραπή να σχίζει γρήγορη το σκοτάδι, τον άνεμο, τη βροχή, το βόγκο του πελάγους άκουσαν.

Ο άνθρωπος είχε χαθεί! Έψαξαν. Τίποτα.

Ίσως, είπε κάποιος, θα ήτανε κανένα στοιχειό της τρικυμίας, της θύελλας, κι ενώθηκε μ’ αυτή!

Gustav Klimt (1862–1918), Approaching Thunderstorm (The Large Poplar II) (1903), oil on canvas, 100.8 x 100.7 cm, Leopold Museum (Die Sammlung Leopold), Vienna, Austria. Wikimedia Commons.

Από τη συλλογή «Τριανταδύο διηγήματα» (1921)

Ο Δημοσθένης Βουτυράς, γιος του συμβολαιογράφου Νικολάου Βουτυρά και της Θεώνης, το γένος Παπαδή, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1872, όπου πέρασε τα πρώτα παιδικά του χρόνια και ο πατέρας του εργαζόταν ως δάσκαλος. Μετά από μερικά χρόνια εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στον Πειραιά, όπου ο πατέρας του διορίστηκε ως συμβολαιογράφος. Εκεί τέλειωσε το Δημοτικό και ξεκίνησε τη φοίτησή του στο Γυμνάσιο, την οποία όμως διέκοψε, καθώς παρουσίασε κρίσεις επιληψίας. Η ιδιαιτερότητά του προκάλεσε την υπερπροστατευτικότητα των γονιών του και έτσι πέρασε τα εφηβικά χρόνια χωρίς στερήσεις. Παρακολούθησε μαθήματα μουσικής, ξιφασκίας, γράφτηκε στη Σχολή Μαχαιριάδη, τα διέκοψε όλα όμως λόγω της ιδιοσυγκρασίας του. Το 1900 πραγματοποίησε την πρώτη του εμφάνιση στον χώρο των γραμμάτων δημοσιεύοντας ένα άρθρο στην καθαρεύουσα στο περιοδικό του Πειραιά Χρονογράφος και ένα στο Περιοδικόν μας του Γεράσιμου Βώκου (με τον οποίο ακολούθησε σταθερή συνεργασία). Γύρω στο 1902 ο πατέρας του εγκατέλειψε την εργασία του και ασχολήθηκε με οικοδομικές επιχειρήσεις. Στο εργοστάσιο σιδηρουργίας που έχτισε εργάστηκε αρχικά και ο Δημοσθένης. Στην περίοδο αυτή τοποθετείται η δημοσίευση του διηγήματος Ο Λαγκάς που έγινε δεκτό με επαινετικά σχόλια από τον Παλαμά και τον Ξενόπουλο (1903). Ακολούθησαν νέες δημοσιεύσεις έργων του σε λογοτεχνικά περιοδικά, μεταξύ άλλων και στα Παναθήναια. Γύρω στο 1904 παντρεύτηκε τη Μπετίνα Φέξη, με την οποία απέκτησε μερικά χρόνια αργότερα δυο κόρες. Η ζωή του άλλαξε δραματικά μετά την οικονομική καταστροφή και την αυτοκτονία του πατέρα του το 1905. Προσπάθησε να αναλάβει τη συνέχιση της επιχείρησης, απέτυχε όμως και την οδήγησε στην ολοκληρωτική πτώχευση. Δυο χρόνια αργότερα μετακόμισε με τη σύζυγό του στο Κουκάκι και στράφηκε στην επαγγελματική πεζογραφία, πουλώντας διηγήματα σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής. Η καταξίωσή του ως πεζογράφου προήλθε αρχικά από τον ελληνισμό της Διασποράς, συγκεκριμένα από την Αλεξάνδρεια. Μετά το 1920 άρχισε να γίνεται γνωστός και στην Αθήνα. Η πορεία του ήταν ανοδική και μέχρι το 1923, οπότε τιμήθηκε με το Αριστείο των γραμμάτων και των Τεχνών, είχαν τυπωθεί ήδη δέκα βιβλία του. Λόγω της συνεχιζόμενης οικονομικής του ανέχειας ασχολήθηκε επίσης με τη συγγραφή σχολικών συγγραμμάτων σε συνεργασία με τον Μ. Παπαμιχαήλ, η προσπάθεια όμως ναυάγησε καθώς το αναγνωστικό της τρίτης δημοτικού που ολοκλήρωσαν καταργήθηκε από τη δικτατορία του Παγκάλου. Συνέχισε να ζει από τη συγγραφή και το 1931 τιμήθηκε με το Αριστείο του Δήμου Πειραιώς. Λίγους μήνες πριν την κήρυξη του πολέμου από την Ιταλία πρόλαβε να γιορτάσει τα σαράντα χρόνια της λογοτεχνικής του δράσης στην ταβέρνα Μπογράκου στην Κυψέλη, όπου σύχναζε. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής τάχθηκε υπέρ της Αντίστασης. Μετά το τέλος του Εμφυλίου, σε ηλικία 80 χρόνων δημοσίευσε το Αργό Ξημέρωμα. Ως τον θάνατό του έζησε κατάκοιτος, φτωχός και παραγνωρισμένος από την κρατική εξουσία (η Ακαδημία Αθηνών αρνήθηκε την πρόταση για υποψηφιότητά του σε δυο συνεχείς εκλογές). Πέθανε το 1954.

Το πεζογραφικό έργο του Βουτυρά, σχεδόν αποκλειστικά διηγηματικό, εντάσσεται στο πλαίσιο του κοινωνικού ρεαλισμού και οριοθετεί το πέρασμα από την ηθογραφία στην αστική πεζογραφία. Ως μόνιμο θέμα του κυριαρχεί η ζωή των περιθωριακών (λούμπεν) ομάδων της Αθήνας και του Πειραιά. Έχοντας ζήσει κοντά τους ο Βουτυράς περιέγραψε τη ζωή και την ψυχοσύνθεσή τους με έντονα ζοφερά χρώματα και καταθλιπτικό ύφος, παρουσιάζοντας ωστόσο και μια τάση προς την ουτοπία. Παράλληλα απεικόνισε την άρνηση των ομάδων αυτών να ενταχτούν στην οργανωμένη κοινωνία, άρνηση η οποία αποτυπώθηκε και στην άναρχη δομή των έργων του, σε κάποια από τα οποία συναντούμε επίσης στοιχεία μεταφυσικής και επιστημονικής φαντασίας, τα οποία λειτουργούν συμβολικά.

Πηγή: Ε.ΚΕ.ΒΙ - https://users.sch.gr/ipap/log-keimena/boutiras_diigimata2.htm