Ο Φελισιέν Ροπς επιστρέφει: Ερωτισμός, σκάνδαλο και συμβολισμός στη Ζυρίχη. Félicien Rops returns: Eroticism, scandal and symbolism in Zurich

Το Kunsthaus Zurich παρουσιάζει από 6 Μαρτίου έως 31 Μαΐου τη μεγάλη έκθεση «Laboratory of Lust» αφιερωμένη στον Βέλγο συμβολιστή Félicien Rops. Με έργα που συνδυάζουν ερωτισμό, σάτιρα και σατανική αλληγορία, ο καλλιτέχνης της belle époque επανεξετάζεται σήμερα μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης συζήτησης για το βλέμμα, την εξουσία και την αναπαράσταση του σώματος. The theme of sexuality and the erotic is omnipresent in the history of art. It is therefore less a question of whether the topic belongs in a museum than of how it is addressed. Today, the search for answers to this question appears more important than ever. The Kunsthaus Zürich has chosen to explore the topic through an especially prominent example: the art of Félicien Rops (1833– 1898). From 6 March to 31 May 2026, it presents one of the most radical, yet most enigmatic artists of the fin de siècle. Rops’s demonically erotic visual universe defied the conventions of his time, and asks questions about social roles, moral conceptions and artistic freedom that are still relevant today. Félicien Rops, L‘Entracte de Minerve, 1878, Aquarell, Gouache und Pastell auf Papier, 22,5 x 15,5 cm, Collection de la Fédération Wallonie-Bruxelles, en dépôt au Musée Félicien Rops, Namur.

Από τις 6 Μαρτίου έως τις 31 Μαΐου, το Kunsthaus Zurich αφιερώνει τη μεγάλη έκθεση Laboratory of Lust στον Βέλγο καλλιτέχνη Félicien Rops (1833–1898), έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους δημιουργούς της ευρωπαϊκής belle époque. Η παρουσίασή του σήμερα — σε ένα από τα σημαντικότερα μουσεία της Ελβετίας — δεν είναι απλώς μια ιστορική αναδρομή. Είναι μια συνειδητή επανεκτίμηση ενός καλλιτέχνη που μετέτρεψε τον ερωτισμό σε πολιτισμική σύγκρουση.

Ο Πορνοκράτης, ή Γυναίκα με Χοίρο από το 1878 είναι το πιο γνωστό έργο του Ροπς. Δείχνει μια σχεδόν γυμνή γυναίκα, της οποίας τα γάντια και οι κάλτσες χρησιμεύουν μόνο για να ερωτικοποιήσουν τη γύμνια της, να την οδηγεί ένα γουρούνι δεμένο με λουρί σαν σκύλος. Φοράει μαντήλι στα μάτια και ένα εκθαμβωτικό μαύρο καπέλο, όλα υποδηλώνοντας ότι είναι εταίρα ή πόρνη. Στον αέρα υπάρχουν τρεις φτερωτοί ερωτιδείς, και από κάτω υπάρχει μια ζωφόρος που περιέχει αλληγορίες γλυπτικής, μουσικής, ποίησης και ζωγραφικής. Έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες για αυτό, οι περισσότερες από τις οποίες υποθέτουν ότι το γουρούνι είναι σύμβολο του άνδρα, αν και ο Ροπς σαφώς δεν το έχει εξοπλίσει ως αγριογούρουνο. Έχει όμως μια χρυσή ουρά, η οποία πιθανώς υποδηλώνει την πολυτέλεια και την κατανάλωση ως κακό. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η θέση του άνω μέρους του πίνακα πάνω από τις αλληγορίες των τεχνών. Παραδόξως, αυτός ο πίνακας δεν εκτέθηκε μέχρι το 1886. Προκάλεσε μεγάλη προσβολή και σκάνδαλο, όπως σίγουρα θα ήταν αναμενόμενο. Η γυμνή, τυφλωμένη γυναίκα που οδηγεί γουρούνι με λουρί έγινε σύμβολο της «κυριαρχίας της επιθυμίας» στη σύγχρονη κοινωνία. Félicien Rops (1833–1898) Pornocrates, or Woman with a Pig (1878), watercolour, pastel and gouache on paper, 75 x 45 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons. 

Ο Rops υπήρξε από τις πιο διχαστικές μορφές του ευρωπαϊκού συμβολισμού. Δημιούργησε έναν ολόκληρο εικαστικό κόσμο όπου ο φαλλός, η σατανική αλληγορία, η κοινωνική σάτιρα και η αστική υποκρισία συνυπήρχαν με προκλητική ειλικρίνεια. Το πιο γνωστό του έργο, Pornocrates (1878), απεικονίζει μια γυμνή γυναίκα με δεμένα μάτια να οδηγεί ένα γουρούνι με λουρί — μια αλληγορία για τη σχέση επιθυμίας και εξουσίας στη νεωτερική κοινωνία.

Το 1878, ο Ροπς ζωγράφισε τη σατιρική και ασεβή εκδοχή του δημοφιλούς θρησκευτικού ευλαβικού μοτίβου του «Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου», το οποίο πρέπει να έκανε μπούκλες στα μαλλιά μερικών κληρικών της εποχής. Δεμένη στον σταυρό στο δελεαστικό όραμα του Αγίου Αντωνίου είναι μια εμφανώς αισθησιακή γυναίκα, με τη λέξη EROS να αντικαθιστά το κανονικό αρχικό του INRI (Iēsūs/Iēsus Nazarēnus, Rēx Iūdaeōrum, που σημαίνει Ιησούς από τη Ναζαρέτ, ο Βασιλιάς των Ιουδαίων) που απεικονίζεται πάνω από το κεφάλι του Χριστού. Ο ίδιος ο Χριστός, με πλήρη στίγματα, έχει χτυπηθεί στο πλάι για να χωρέσει το γυμνό σώμα της γυναίκας. Πίσω από τον σταυρό, ο κερασφόρος διάβολος φοράει κόκκινες ρόμπες και τραβάει πρόσωπα. Πίσω του βρίσκεται ένα γουρούνι, χαρακτηριστικό του Αντωνίου, και πιθανώς μια διασταυρούμενη αναφορά στον Πορνοκράτη. Τα δύο δαιμονικά putti σίγουρα δεν αποτελούν αναφορές στον Μπος. Félicien Rops (1833–1898), The Temptation of Saint Anthony (1878), pastel and gouache on paper, 73.8 × 54.3 cm, Cabinet des estampes, Bibliothèque Royale Albert Ier, Brussels. Wikimedia Commons.

Η σημερινή επανεμφάνισή του αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η συζήτηση γύρω από το #MeToo, τη συναίνεση και την αναπαράσταση του γυναικείου σώματος έχει μετατοπίσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο διαβάζουμε έργα του παρελθόντος. Οι επιμελητές της έκθεσης επιλέγουν να τον παρουσιάσουν «ολόκληρο»: όχι εξαγνισμένο, αλλά ούτε και ακυρωμένο.

Η Σφίγγα από το 1882 περίπου αποτελεί μια λυρική, αν και ιδιόμορφη, εκδοχή αυτού του κλασικού ελληνικού μοτίβου. Πίσω από τη γυναίκα που αγκαλιάζει τη Σφίγγα στέκεται ένας διάβολος με αράχνη και ενδυμασία. Félicien Rops (1833–1898), Sphinx (c 1882), media and dimensions not known, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Κατά καιρούς, ο συμβολισμός του Rops μπορεί να γίνει κρυπτικός, όπως συμβαίνει με το έργο του «Πανηγύρι ή Κλουβί Αγάπης» από το 1878-1881. Η ηλικιωμένη γριά προμηθεύεται για τη νεαρή γυναίκα με το κλουβί της γεμάτο μωρά. Αλλά τι γίνεται με την εξέχουσα χελώνα με τα φτερά πεταλούδας στο προσκήνιο; Οι χελώνες είναι ένα σημάδι αγάπης, αν και σε αυτή την τολμηρή σύνθεση αυτό έχει σκοπό να είναι απολύτως σαρκικό και πιθανώς και εφήμερο. Félicien Rops (1833–1898), La foire aux amours (The Love Fair) (The Cage) (1878-1881), pencil and watercolour on paper, 27 × 20.5 cm (10.6 × 8.1 in), Musée provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, L‘Heure du Sabbat, 1874. Photograph: Royal Library of Belgium (KBR), Brussels. Σατανική εικονογραφία και γυμνό σώμα σε ένα έργο που συνδυάζει τον αποκρυφισμό με τον ερωτισμό.

Το ερώτημα δεν είναι αν τα έργα του παραμένουν σοκαριστικά — σε αρκετές περιπτώσεις παραμένουν. Το ερώτημα είναι τι αποκαλύπτουν για τη σχέση επιθυμίας και εξουσίας. Ο Ροπς απεικόνιζε γυναίκες ως μοιραίες μορφές, σχεδόν δαιμονικές.

Ο Ροπς ασχολήθηκε με το θέμα των όσων συνέβαιναν εκτός σκηνής στο μπαλέτο, στο έργο In the Wings (περίπου το 1878). Ο γαλλικός όρος για τα σκηνικά φτερά, les coullisses, έγινε συνώνυμος με πλούσιους ηλικιωμένους άνδρες που κοίταζαν με αισχρό βλέμμα τα σώματα νέων και συχνά φτωχών χορευτριών μπαλέτου. Ο Ροπς δεν μας αφήνει καμία αμφιβολία ως προς τη φύση αυτών των σχέσεων εδώ, ντύνοντας μάλιστα τον άνδρα ως Μεφιστοφελή, από τον Φάουστ του Γκαίτε. Félicien Rops (1833–1898), In the Wings (c 1878), watercolour, 24.8 x 16.5 cm, Private collection. Wikimedia Commons.

Ο Εντουάρ Μανέ άσκησε ισχυρή επιρροή στην τέχνη του Ροπς στο έργο του «Κυριακή στο Μπουζιβάλ» του 1876, το οποίο απεικονίζει έναν ακόλαστο ηλικιωμένο άνδρα να παρακολουθεί δύο νεαρές γυναίκες να ετοιμάζονται να κάνουν μπάνιο σε αυτό το δημοφιλές θέρετρο, το οποίο απέχει μόλις 15 χλμ. από την καρδιά του Παρισιού, στις όχθες του Σηκουάνα. Το Μπουζιβάλ ήταν δικαιολογημένα δημοφιλές στους ειδικούς τοπίου μεταξύ των Γάλλων ιμπρεσιονιστών, συμπεριλαμβανομένων των Μονέ, Σισλέ και Ρενουάρ. Félicien Rops (1833–1898), Sunday in Bougival (1876), media and dimensions not known, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Image by Paul Hermans, via Wikimedia Commons.

Félicien Rops, σχέδιο από τη σειρά των ερωτικών του συνθέσεων Μια γυμνή γυναίκα — σχεδόν σαν φτερωτή φιγούρα — γέρνει προς έναν καλοντυμένο άνδρα που την παρακολουθεί καθισμένος, με βλέμμα μισό επιθυμίας και μισό εξουσίας.

Όμως ταυτόχρονα στόχευε τους άνδρες της αστικής τάξης: εκείνους που καταρρέουν μπροστά στον πειρασμό, τους ηδονοβλεψίες με ημίψηλα καπέλα, τους φορείς μιας δημόσιας ηθικής που λειτουργούσε επιλεκτικά.

Félicien Rops, La Révolution sociale, 1878, Musée Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, Le Bouge à matelots, 1875, Collection de la Fédération Wallonie-Bruxelles, en dépôt au Musée Félicien Rops, Namur.

Félicien Rops, La Dame au pantin II, 1877, Fondation Roi Baudouin - Fonds Charles Vreeken, en dépôt au musée Félicien Rops, Namur.

Η ένταση ανάμεσα στη σάτιρα και την αναπαραγωγή του ίδιου του βλέμματος παραμένει ανοιχτή. Είναι ο Ροπς ένας κυνικός ανατόμος της ανδρικής υποκρισίας ή ένας καλλιτέχνης που ενισχύει αυτό που σατιρίζει; Η έκθεση στη Ζυρίχη δεν δίνει οριστικές απαντήσεις. Παρουσιάζει ακόμη και τα «μυστικά άλμπουμ» που προορίζονταν για ιδιωτικά γραφεία συλλεκτών, φωτίζοντας το πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής.

Εικονογράφηση για τον Baudelaire που δείχνει τη μετάβασή του από τον ρεαλισμό στον συμβολισμό. Η εικονογράφηση εξωφύλλου του Ροπς για το έργο του Baudelaire, Les Épaves (Αποκόμματα), συνδέει τον σκελετό του θανάτου με τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, τα οποία κατονομάζονται σε λατινικές επιγραφές στο κάτω μισό του σχεδίου του. Η παραγγελία απαιτούσε από τον Rops να βασίσει αυτήν την εικονογράφηση σε μια ξυλογραφία με τίτλο «Αδάμ και Εύα με το Δέντρο της Γνώσης ως Θάνατο», η οποία έχει χαθεί πλέον. Ο καλλιτέχνης εξήγησε ότι ο σκελετός σχηματίζει ένα δέντρο με πόδια και πλευρά για κορμό, ενώ τα απλωμένα χέρια του φυτρώνουν δηλητηριώδη φυτά σαν να ήταν τοποθετημένα σε θερμοκήπιο. Η στρουθοκάμηλος που απεικονίζεται στο κάτω καμέο ή μετάλλιο καταπίνει ένα πέταλο. Félicien Rops (1833–1898), cover illustration for Les Epaves (Scraps) by Charles Baudelaire (1866), further details not known. Wikimedia Commons.

Félicien Rops, Le Calvaire (Les Sataniques), περ. 1882. Ένα από τα πιο προκλητικά έργα του, όπου το θρησκευτικό σύμβολο μετατρέπεται σε σαρκαστική, σκοτεινή ερωτική αλληγορία.

Στον πυρήνα του έργου του βρίσκεται η πεποίθηση ότι η τέχνη δεν οφείλει να είναι ευγενική. Η πρόκληση ήταν μέθοδος. Σε επιστολές του σημείωνε ότι δημιουργούσε σκόπιμα εικόνες που θα προκαλούσαν αμηχανία ή οργή. Δεν επιδίωκε απλώς αισθητική απόλαυση, αλλά αναστάτωση.

Το 1882, ο Ροπς δημιούργησε δύο σειρές σχεδίων, πινάκων και χαρακτικών με επίκεντρο τις σατανικές λατρείες και τον αποκρυφισμό. Η πρώτη ήταν μια σειρά δικής του δημιουργίας με τίτλο Les Sataniques, ή Οι Σατανικοί, την οποία σκόπευε να εκδώσει ως βιβλίο. Οι περισσότερες από τις εικόνες του παραμένουν αμφιλεγόμενες και θεωρούνται από ορισμένους τόσο πορνογραφικές όσο και προσβλητικές. Μία από τις λιγότερο σοκαριστικές είναι η δεύτερη εκδοχή του "Ο Σατανάς Σπορά Ζάχαρα", η οποία διαδραματίζεται στην πόλη του Παρισιού και μπορεί να αναφέρεται στο ποίημα του Baudelaire "Η Αυγή στα Άνθη του Κακού". Η άλλη σειρά ήταν μια σειρά εικονογραφήσεων για τη δεύτερη έκδοση μιας συλλογής διηγημάτων για εγκλήματα βίαιης εξαχρείωσης, με τίτλο Les Diaboliques ή Οι Διαβολίτσες, την οποία αργότερα αναδιατύπωσε. Έργο-σύνοψη της αισθητικής του: ερωτισμός, αλληγορία και ειρωνεία σε μια σύνθεση καθαρού συμβολισμού. Félicien Rops (1833–1898), Les Sataniques. Satan Sowing Tares (1882), coloured aquatint, 25.7 x 18 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Η παρουσία του σήμερα σε έναν θεσμικό χώρο όπως το Kunsthaus Zurich έχει συμβολική σημασία. Σε μια πόλη ταυτισμένη με την οικονομική σταθερότητα και τη θεσμική σοβαρότητα, μια τόσο ωμή εικαστική γλώσσα λειτουργεί ως δοκιμασία. Πόσο έτοιμο είναι το σύγχρονο κοινό να δει την επιθυμία χωρίς φίλτρο;

Ένας άλλος πιο ευγενικός πίνακας για τον αποκρυφισμό είναι το «The Incantation» (περίπου 1878). Ένας φαουστικός χαρακτήρας κάθεται μπροστά σε ένα ανοιχτό αντίγραφο του Compendium Maleficarum, ενός εγχειριδίου κυνηγού μαγισσών που εκδόθηκε για πρώτη φορά στα λατινικά το 1608. Είναι περιτριγυρισμένος από τα εργαλεία του επαγγέλματός του: άμβυκες, ένα κλαδάκι μανδραγόρα, έναν πελεκάνο, μια κουκουβάγια και μια μαύρη γάτα βρίσκεται πίσω από την καρέκλα του. Μόλις έχει φτιάξει στο νου του τη μορφή μιας γυμνής νεαρής γυναίκας, η οποία ξεπροβάλλει από μια κορνίζα. Όλα φαίνονται πολύ διασκεδαστικά, σαν η μαγεία να ήταν μια ασχολία για κάθε οικογένεια. Félicien Rops (1833–1898), The Incantation (c 1878), tempera, watercolour, pen and ink, 32 x 18 cm, Musée Provincial Félicien Rops, Namur, Belgium. Wikimedia Commons.

Το σημαντικότερο ίσως δεν είναι το σοκ, αλλά η υπενθύμιση ότι η συζήτηση για το σώμα, το βλέμμα και την εξουσία δεν είναι νέο φαινόμενο. Οι εικόνες του 19ου αιώνα ήδη κουβαλούσαν αυτές τις εντάσεις. Σήμερα τις διαβάζουμε με διαφορετικούς όρους, όμως εξακολουθούν να μας αφορούν.

«Έχω μόνο μία ιδιότητα: ένα ιδανικό που περιφρονείται από το κοινό, και μερικά από τα έργα μου δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια να φέρω τα οπίσθιά μου στο επίπεδο του προσώπου του κοινού.» -Φελισιέν Ροπς. Félicien Rops, 1860s-70s. Photograph: Heritage Images/Getty Images

Η Laboratory of Lust δεν επιχειρεί να μετατρέψει τον Rops σε ήρωα ούτε σε αποδιοπομπαίο τράγο. Τον παρουσιάζει ως έναν καλλιτέχνη που έσπρωξε τα όρια της εποχής του — και που, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, εξακολουθεί να δοκιμάζει τα δικά μας.

Πηγές: https://www.kunsthaus.ch/en/besuch-planen/ausstellungen/felicien-rops/ - https://www.theguardian.com/artanddesign/2026/mar/04/laboratory-of-lust-exhibition-kunsthaus-zurich-felicien-rops - https://www.lifo.gr/now/entertainment/o-felicien-rops-epistrefei-erotismos-skandalo-kai-symbolismos-sti-zyrihi

 

 

 

Ποιος ήταν ο Έρωτας με τα μαύρα φτερά του Καραβάτζιο; Who was Caravaggio’s black-winged god of love?

Το αγόρι που πόζαρε ως μοντέλο σε τρία αριστουργήματα του μεγάλου ζωγράφου ήταν ο νεαρός μαθητής, υπηρέτης και πιθανότατα εραστής του. Καραβάτζο, «Έρως Θριαμβευτής», 1601-1602. Gemäldegalerie, Berlin. Unleashing mayhem … Victorious Cupid by Caravaggio, which will go on show at the Wallace Collection. Illustration: Gemäldegalerie, Staatliche Museen zu Berlin

Το αγόρι φαίνεται να ουρλιάζει, ενώ το ισχυρό χέρι του πατέρα του, κρατώντας το απ' τον λαιμό του, πιέζει το κεφάλι του προς τα κάτω. Αυτή είναι η «Θυσία του Ισαάκ» του Καραβάτζιο και το βέβαιο είναι ότι το αγόρι που ποζάρει ως Ισαάκ σε αυτό το εκπληκτικό έργο ήταν ένας ταλαντούχος ηθοποιός. 

Καραβάτζο, «Η θυσία του Ισαάκ», 1602. Shock, dread and pleading … Caravaggio’s The Sacrifice of Isaac. Illustration: Heritage Images/Getty Images

Στα σκοτεινά μάτια του δεν υπάρχει μόνο τρόμος, σοκ και ικεσία αλλά και θλίψη που ο κηδεμόνας του τον πρόδωσε τόσο βάναυσα. Αυτό είναι ένα πραγματικό πρόσωπο, η ακριβής καταγραφή ενός νεαρού μοντέλου, γιατί το ίδιο αγόρι –αναγνωρίσιμο από τα ανακατεμένα μαλλιά και τα σχεδόν μαύρα μάτια του– εμφανίζεται σε δύο άλλα έργα του Καραβάτζιο. Σε καθένα από αυτά, το πλούσιο σε εκφραστικότητα πρόσωπό του κλέβει την παράσταση. Στον «Ιωάννη τον Βαπτιστή» κοιτάζει πονηρά μέσα από τις σκιές, ενώ αγκαλιάζει ένα κριάρι. Στον «Έρωτα Θριαμβευτή», που εκτίθεται αυτή την εβδομάδα στη Συλλογή Wallace στο Λονδίνο, χαμογελά με μια σκληρότητα που έμαθε στους δρόμους της Ρώμης, ενώ τα μαύρα φτερά του μοιάζουν δαιμονικά· ένα γυμνό παιδί που τρέχει ατίθασα σε ένα πλούσιο σπίτι.

Ο θεός του έρωτα, τα βέλη του οποίου μπολιάζουν τους ανθρώπους με συχνά οδυνηρή επιθυμία, απεικονίζεται ως ένα πολύ πραγματικό και φωτεινό γυμνό καβάλα σε αναποδογυρισμένα αντικείμενα: έγχορδα όργανα, ένα μουσικό χειρόγραφο, πανοπλία και ένα αρχιτεκτονικό «T». Αυτό το πρόσωπο –ειρωνικό και με κόκκινα μάγουλα, που κοιτάζει με θρασύτητα και αυτοπεποίθηση– είναι το ίδιο που ουρλιάζει από τρόμο στη «Θυσία του Ισαάκ».

Όταν ο Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο ζωγράφισε τις τρεις εικόνες του ίδιου παιδιού στη Ρώμη στις αρχές του 17ου αιώνα, ήταν ο πιο φημισμένος καλλιτέχνης σε μια πόλη που φλεγόταν από την αναβίωση του καθολικισμού. Η «Θυσία του Ισαάκ» δείχνει γιατί ήταν περιζήτητος για τη διακόσμηση εκκλησιών: μπορούσε να πάρει μια βιβλική ιστορία που είχε απεικονιστεί πολλές φορές στο παρελθόν και να την κάνει να δείχνει τόσο φρέσκια, τόσο ωμή και ενστικτώδη, που ο τρόμος να ζωντανεύει μπροστά στα μάτια σου.

Τι μπορεί να έκανε τον Καραβάτζο να ζωγραφίσει τον «Έρωτα Θριαμβευτή» για τον συλλέκτη έργων τέχνης Βιτσέντζο Τζουστινιάνι, ενώ είχε αρχίσει να γίνεται σχεδόν αξιοσέβαστος χάρη στις παραγγελίες που δεχόταν από την Εκκλησία; Αυτός ο ανίερος ειδωλολατρικός θεός αναβιώνει τις σεξουαλικές προκλήσεις των πρώιμων έργων του, αλλά με έναν πιο έντονο και αγωνιώδη τρόπο. Μισό αιώνα αργότερα, το μυστικό του ήταν προφανές: ήταν ένα πορτρέτο του νεαρού εραστή του. Ο Βρετανός περιηγητής Ρίτσαρντ Σίμοντς αντίκρισε τον «Έρωτα» γύρω στα 1649 και του είπαν ότι το αγόρι στον πίνακα έχει «το σώμα και το πρόσωπο του αγοριού ή υπηρέτη [του Καραβάτζο] που κοιμόταν μαζί του». Το όνομα αυτού του αγοριού ήταν Τσέκο.

Ο Τσέκο ήταν το μόνιμο μοντέλο του ζωγράφου στις αρχές του 17ου αιώνα, γεγονός που συνάδει με τη μόνιμη παρουσία του στο σπίτι του καλλιτέχνη ως μαθητής και υπηρέτης. Και στους τρεις πίνακες έχει απίστευτη παρουσία και προσωπικότητα – θα μπορούσε κανείς να πει ότι ποζάρει για την κάμερα, αλλά στην πραγματικότητα ποζάρει για τον δάσκαλό του. Και σε δύο από τους πίνακες είναι εντελώς γυμνός.

Καραβάτζο, «Ιωάννης ο Βαπτιστής», 1602. Wilderness or bedroom? … Caravaggio’s John the Baptist (Youth With a Ram). Illustration: Heritage Images/Getty Images

Στον «Ιωάννη τον Βαπτιστή», καθώς ο Ιωάννης αγκαλιάζει ένα κριάρι με σγουρά κέρατα, κάθεται σε μια κόκκινη κουβέρτα με λευκά μαξιλάρια και γούνα, το σώμα του φωτίζεται από το φως που πέφτει στα πόδια και στους ώμους του, ενώ το πέος του βρίσκεται στη σκιά, αν και εξακολουθεί να είναι ορατό. Υποτίθεται ότι το φόντο είναι μια ερημιά, αλλά μοιάζει περισσότερο με υπνοδωμάτιο, όπου κάθεται χαλαρός, χωρίς να ντρέπεται καθόλου. Εν τω μεταξύ, το κριάρι τον κοιτάζει με λατρεία. Μήπως αυτό το ερωτευμένο πρόσωπο είναι ο ίδιος ο Καραβάτζο που απεικονίζει τον εαυτό του ως το διαβολικό θηρίο με τα κέρατα;

Michelangelo Merisi da Caravaggio, «Αγόρι τσιμπημένο από σαύρα», 1595-1596. Ίδρυμα Ρομπέρτο Λόνγκι, Φλωρεντία. Floral signal … Boy Bitten by a Lizard. Illustration: DEA/G Nimatallah/De Agostini/Getty Images. Boy Bitten By a Lizard is sensuality amid squalor: you can see Caravaggio’s dismal chamber reflected in the murky waters of the glass vase. The boy wears a pink flower in his hair – a symbol of the sex trade in Renaissance art. Venetian artists such as Titian and Palma Vecchio portrayed courtesans holding flowers and, in a work destroyed in the second world war but known through photographs, Caravaggio portrayed a famous female courtesan, Fillide Melandroni, holding a posy to her chest. The message of all these floral signifiers is clear: sex for sale.

Όποια κι αν ήταν η σχέση του Καραβάτζιο με τον Τσέκο –προφανώς δεν θα μάθουμε ποτέ–, το βέβαιο είναι ότι τον εκπαίδευσε ως ζωγράφο. Ο Σίμοντς αναφέρεται στο μοντέλο για τον Έρωτα ως καλλιτέχνη με δική του αξία: «Ο Τσέκο ντελ Καραβάτζο είναι γνωστός μεταξύ των ζωγράφων». Για ορισμένους ειδικούς της μπαρόκ τέχνης, η ιδέα ότι ο Καραβάτζο περιφερόταν στην καθολική Ρώμη επιδεικνύοντας την αμαρτωλή ζωή του είναι απίστευτη – όμως τα έργα του δείχνουν ακριβώς αυτό. Βέβαια, δεν μπορούμε να τον αποκαλέσουμε γκέι ή κουίρ με τη σύγχρονη, χαλαρή έννοια του όρου. Το παρελθόν είναι μια άλλη χώρα και εκεί οι επιθυμίες ήταν διαφορετικές.

Οι τελευταίες σοβαρές ιστορικές μελέτες για τις σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ ανδρών στην πρώιμη Ιταλία δείχνουν ότι, παρά τις απαγορεύσεις της Εκκλησίας και του νόμου, υπήρχαν πολλές τέτοιες. Ο ιστορικός Μάικλ Ροκ ανακάλυψε ότι, κατά τη διάρκεια μιας περιόδου 70 ετών κατά τον 15ο αιώνα, 13.000 άνδρες στη Φλωρεντία –μια πόλη με πληθυσμό 40.000 κατοίκους– είχαν κατηγορηθεί για σοδομισμό. Και όσοι καταδικάζονταν, συνήθως τη γλίτωναν με ένα πρόστιμο. Ωστόσο, το να επιθυμούν νεότερους άνδρες οι ώριμοι ήταν μια συνήθης πρακτική: ο Λεονάρντο ντα Βίντσι τον Σαλάι, ο Καραβάτζο τον Τσέκο. Όπως φέρεται να είπε ο Άγγλος μεγάλος δραματουργός και σύγχρονος του Καραβάτζο, Κρίστοφερ Μάρλοου: «Όσοι δεν αγαπούν το ταμπάκο και τα αγόρια είναι ανόητοι».

Πηγές: https://www.theguardian.com/artanddesign/2025/nov/24/caravaggio-victorious-cupid-model-muse-wallace-collection - https://www.lifo.gr/now/entertainment/poios-itan-o-erotas-me-ta-mayra-ftera-toy-karabatzo

 

 

 

Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ: Ο ζωγράφος των στυλάτων της εποχής του επιστρέφει. ‘John Singer Sargent. Dazzling Paris’ Is An Exceptional Exhibition Worth The Trip

H έκθεση στο Μουσείο Ορσέ συγκεντρώνει 90 έργα του Αμερικανού στυλίστα ζωγράφου, εστιάζοντας στην πιο καθοριστική περίοδο του έργου του. Aνάμεσά τους και η περίφημη «Madame X» το πιο διάσημο έργο του.  John Singer Sargent, Η Μαντάμ Χ (madame Pierre Gautreau), περ. 1883-1884. The Metropolitan Museum of Art, Fonds Arthur Hoppock Hearn, 1916, 16.53. Φωτ.: © The Metropolitan Museum of Art

Εκατό χρόνια έχουν περάσει από τον θάνατο του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ, ενός από τους λίγους Αμερικανούς ζωγράφους της γενιάς του που έγιναν γνωστοί και δημοφιλείς στην Ευρώπη. Ενώ πριν από μερικές δεκαετίες τα έργα του ήταν ελαφρώς υποτιμημένα, με τον ίδιο να θεωρείται ένας κάπως βαρετός πορτρετίστας κυρίως πλουσίων και κοσμικών γυναικών, σήμερα η λάμψη και η κομψότητα των αριστοτεχνικών έργων του τον έχουν καταστήσει εκ νέου αντικείμενο μελετών αλλά και έναν ζωγράφο που προσφέρει απλόχερα απόλαυση και χαρά στους θεατές της τέχνης του με τη ζωηρή και αριστοτεχνική απεικόνιση των θεμάτων του. 

John Singer Sargent, Πορτρέτο νεαρού άντρα, περ. 1878. Ιδιωτική συλλογή. Φωτ.: © Houghton Hall

Ο Σάρτζεντ υπήρξε ο πιο παραγωγικός Αμερικανός ζωγράφος του 19ου αιώνα, με περίπου 900 ελαιογραφίες. Αυτόν τον καλλιτέχνη τιμά σήμερα το Mουσείο Ορσέ, αφιερώνοντάς του την πρώτη του ατομική έκθεση στο Παρίσι. Σε συνεργασία με το Mητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης (The Met) της Νέας Υόρκης, η έκθεση «Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ: Μαγεύοντας το Παρίσι» εστιάζει για πρώτη φορά στην πιο καθοριστική περίοδο της καριέρας του Αμερικανού ζωγράφου. Τα 90 έργα που παρουσιάζονται, πολλά από τα οποία έφτασαν για πρώτη φορά στη Γαλλία από τότε που φιλοτεχνήθηκαν, ανασυνθέτουν την καταιγιστική άνοδο του νεαρού καλλιτέχνη στην Πόλη του Φωτός. Η έκθεση στοχεύει να επανασυστήσει το έργο του στο γαλλικό κοινό∙ στη Γαλλία ο καλλιτέχνης έχει σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί, σε αντίθεση με την Αγγλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου αναγνωρίζεται ως ένας από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα.

Join Stephanie Herdrich, Alice Pratt Brown Curator of American Painting & Drawing, Caroline Corbeau-Parsons, Curator of Drawings and Paintings, Musée D’Orsay, Paris, and Paul Perrin, Director of Conservation and Collections, Musée D’Orsay, Paris, to virtually explore Sargent and Paris. Sargent and Paris explores the early career of American painter John Singer Sargent (1856–1925), from his arrival in Paris in 1874 as a precocious 18-year-old art student through the mid-1880s, when his infamous portrait Madame X was a scandalous success at the Paris Salon. Over the course of one extraordinary decade, Sargent achieved recognition by creating boldly ambitious portraits and figure paintings that pushed the boundaries of conventionality. Immersed in a cosmopolitan circle of artists, writers, and patrons, Sargent was able to navigate a successful path through the French exhibition system while achieving acclaim and awards. Beyond the portrait studio, he traveled in search of inspiration for his art—finding subjects in Italy, the Netherlands, Spain, and North Africa. This exhibition gathers Sargent’s diverse works from this period to illuminate his path to becoming an artist, which was indelibly shaped by his experiences in the French capital. These visually stunning works provide a compelling view of the Paris art world of the late 19th century. The iconic Madame X, a beloved highlight of The Met collection, is the culmination of Sargent’s early years in Paris. The exhibition will take an in-depth look at this captivating portrait and the numerous preparatory sketches, and it will be displayed alongside select portraits of Parisiennes by Sargent’s contemporaries. © The Met

Ο Σάρτζεντ έφτασε στο Παρίσι το 1874, σε ηλικία 18 ετών, για να σπουδάσει δίπλα στον Κάρολο Ντουράν, και παρέμεινε στην πόλη μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1880. Μέσα σ’ αυτήν τη δεκαετία, από το 1874 ως το 1884, διαμόρφωσε τόσο το καλλιτεχνικό του ύφος όσο και την προσωπικότητά του, βυθισμένος στον παλλόμενο κόσμο της παρισινής καλλιτεχνικής σκηνής της Τρίτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Πρόκειται για μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την άνθηση των εκθέσεων, την ανάδυση του νατουραλισμού και του ιμπρεσιονισμού, και την εδραίωση του Παρισιού ως παγκόσμιας πρωτεύουσας της τέχνης.

John Singer Sargent, Ο γιατρός Πότζι στο σπίτι του, 1881. Λος Άντζελες, Hammer Museum, Συλλογή Armand Hammer. Φωτ.: © Ευγενική παραχώρηση του the Hammer Museum

Ο νεαρός Αμερικανός ζωγράφος βρήκε εκεί στήριξη από άλλους ξένους καλλιτέχνες, ενώ ταυτόχρονα εντάχθηκε με εντυπωσιακή επιτυχία στη γαλλική κοινωνία, χτίζοντας σχέσεις με καλλιτέχνες, συγγραφείς και καλλιεργημένους συλλέκτες. Εκεί γνώρισε επίσης τις πρώτες του επιτυχίες και δημιούργησε πολλά από τα αριστουργήματά του, όπως την προσωπογραφία του Γάλλου γυναικολόγου και συλλέκτη με τίτλο «Πορτρέτο του δρ Πότζι στο σπίτι» και το «Οι κόρες του Έντουαρντ Ντάρλι Μπόιτ». 

John Singer Sargent, Vernon Lee (πορτρέτο, 1881). Credit: Museum of Fine Arts Boston.

Ιδιαίτερη θέση στην πορεία του κατέχουν οι γυναίκες. Προστάτιδες, φίλες, μοντέλα ή κριτικοί τέχνης, είναι οι προσωπικότητες που συνέθεταν την πολύπλευρη εικόνα μιας κοσμοπολίτικης κοινωνίας σε μετάβαση, όπου η παραδοσιακή ευρωπαϊκή αριστοκρατία συναντούσε το χρήμα και τις περιουσίες που δημιουργούνταν στην Αμερική. Τα πορτρέτα τους, που παρουσιάζονται στην έκθεση, φανερώνουν την εκρηκτική σύνδεση δυο κόσμων, του παλιού και του νέου.

John Singer Sargent (1856–1925), Arab Woman (1905-06), watercolour and gouache on off-white wove paper, 45.7 x 30.5 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York, NY. Wikimedia Commons.

John Singer Sargent (1856–1925), Bedouin Camp (1905-6), watercolour on paper, 25.4 x 35.7 cm, Brooklyn Museum, New York. WikiArt.

Αν και ζωγραφίζει σπάνια τη «ζωή στο Παρίσι», ο Σάρτζεντ χρησιμοποιεί την πόλη ως βάση για τα ταξίδια του στην Ευρώπη και τη βόρεια Αφρική. Από αυτά τα ταξίδια επιστρέφει με τοπία και σκηνές καθημερινής ζωής, έργα που συνδυάζουν το δημοφιλές εξωτικό ύφος της εποχής με τον δικό του μυστηριώδη και αισθησιακό καλλιτεχνικό κόσμο.

John Singer Sargent (1856–1925), The Ladies Alexandra, Mary, and Theo Acheson (The Acheson Sisters) (1902), oil on canvas, 273.6 x 200.6 cm, The Devonshire Collection, Chatsworth House, Derbyshire, England. Wikimedia Commons.

Τα πορτρέτα είναι αυτά που τον καθιερώνουν ως κορυφαίο καλλιτέχνη της εποχής του, κάποιον που ξεπέρασε τους δασκάλους του και ανταγωνίστηκε τους μεγάλους ζωγράφους του παρελθόντος. Η εξαιρετική τεχνική δεξιοσύνη του και η προκλητική αυτοπεποίθηση των μοντέλων του μαγνήτισαν το κοινό και πολλοί κριτικοί τον αποκάλεσαν άξιο διάδοχο του Βελάσκεθ.

John Singer Sargent, Οι κόρες του Έντουαρντ Ντάρλι Μπόιτ. Museum of Fine Arts, BostonBoston, Museum of Fine Arts, don de Mary Louisa Boit, Julia Overing Boit, Jane Hubbard Boit, and Florence D. Boit à la mémoire de leur père, Edward Darley Boit, 19.124 Photo © 2025 Museum of Fine Arts, Boston

Ο Χένρι Τζέιμς έγραψε για τον πίνακα «Οι κόρες του Έντουαρντ Ντάρλι Μπόιτ» ότι ο καλλιτέχνης «προσφέρει το ελαφρώς “αλλόκοτο” θέαμα ενός ταλέντου που στο κατώφλι της καριέρας του δεν έχει να μάθει τίποτα περισσότερο».

John Singer Sargent, Λα Καρμενσίτα (Carmen Dauset Moreno), περ.1890. Collection Musée d’Orsay Achat à John Singer Sargent, 1892. Φωτ.: © musée d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt

Η πρώτη του θεσμική αναγνώριση στη Γαλλία έρχεται το 1892, όταν το κράτος αγοράζει το πορτρέτο της χορεύτριας Καρμεντσίτα για το Μουσείο του Λουξεμβούργου – μια σπάνια τιμή για Αμερικανό καλλιτέχνη (και ειδικά πορτρετίστα) στη Γαλλία.

Ένα διάσημο, αμφιλεγόμενο και σκανδαλώδες έργο

Adolphe Giraudon (1849-1929), Ο John Singer Sargent στο στούντιό του με το πορτρέτο της Μαντάμ Χ, γύρω στο 1884. Νέα Υόρκη, The Metropolitan Museum of Art, αγορά, δωρεά του Judy Angelo Cowen, 2022. Φωτ.: © The Metropolitan Museum of Art

Ο Σάρτζεντ θεωρούσε τη «Madame X», το καλύτερο έργο της ζωής του, το πιο αμφιλεγόμενο και σκανδαλώδες έργο του. Η Αμερικανίδα Βιρζινί Γκοτρό, που πόζαρε στον ζωγράφο, ήταν διάσημη κοσμική φιγούρα, αποκαλούμενη «επαγγελματίας καλλονή», με τον όρο να σημαίνει ότι το μόνο της προσόν ήταν η ομορφιά της. Όταν εκτίθεται ο πίνακας στο Σαλόν του 1884, προκαλεί σάλο. Ο Τύπος επιτίθεται κυρίως στην «ηθική» του μοντέλου, αναδεικνύοντας τα πολύπλοκα κοινωνικά και αισθητικά ζητήματα που αναδύονταν γύρω από το δημόσιο πορτρέτο στη Γαλλία του τέλους του 19ου αιώνα. 

Virginie Amélie Avegno Gautreau. Avegno, ca. 1878. Subject of John Singer Sargent's painting Portrait of Madame X.

Η Γκοτρό ήταν παντρεμένη με έναν πλούσιο Γάλλο τραπεζίτη, μια γυναίκα κοσμική, εκκεντρική και ιδιαίτερα γνωστή για την ομορφιά της, την οποία πρόβαλλε επιτηδευμένα. Είχε πολλούς θαυμαστές, φορούσε πούδρα στο χρώμα της λεβάντας και ήταν συχνά αντικείμενο κουτσομπολιού στην παρισινή κοινωνία.

Αυτοί που σκανδαλίστηκαν πρώτοι με τον πίνακα ήταν οι επισκέπτες του Σαλόν του Παρισιού το 1884, που χαρακτήρισαν το έργο «βαρετό», «περίεργο», ακόμα και «τερατώδες». Σήμερα είναι απορίας άξιο πώς ένα τόσο όμορφο έργο, με πολυτελείς υφές και μια εκλεπτυσμένη μορφή, ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων. Η απάντηση ίσως βρίσκεται στο βαρύ μακιγιάζ και το εφαρμοστό μαύρο φόρεμα της Γκοτρό, και στην τιράντα που γλιστρούσε προκλητικά από τον ώμο της και ερέθιζε τα ήθη μιας σεμνότυφης κοινωνίας που προτιμούσε να εκφράζει τα σεξουαλικά και ερωτικά της πάθη εν κρυπτώ. 

Σε αντίθεση με τα περισσότερα πορτρέτα του Σάρτζεντ, το έργο αυτό δεν ήταν παραγγελία. Ο ζωγράφος έγραψε σε έναν γνωστό του: «…Έχω μεγάλη επιθυμία να ζωγραφίσω το πορτρέτο της και έχω λόγους να πιστεύω ότι θα το επιτρέψει…». Η Γκοτρό υπέκυψε στη μεγάλη επιμονή και την πολιορκία του Σάρτζεντ και δέχτηκε να ποζάρει, υπό τον όρο να παρουσιαστεί ως σύμβολο ομορφιάς, μυστηρίου και κομψότητας.

John Singer Sargent, Study of Mme Gautreau, 1884. Tate Britain, London, UK.

Χρειάστηκε πάνω από ένας χρόνος για να ολοκληρωθεί ο πίνακας, με τον Σάρτζεντ να κάνει δεκάδες προσχέδια και μελέτες, πράγμα που δεν συνήθιζε. Ήξερε ότι ζωγραφίζοντας τη νεαρή Γκοτρό θα γινόταν το επίκεντρο της προσοχής των φιλότεχνων και των συλλεκτών. Στην πρώτη εκδοχή του πορτρέτου, η νεαρή γυναίκα φορά το περίφημο φόρεμά της με το βαθύ ντεκολτέ, το σώμα της είναι καλυμμένο με πούδρα (ήταν της μόδας οι πούδρες με αρσενικό που έκαναν το δέρμα κατάλευκο), το κεφάλι της είναι γερμένο αυτάρεσκα και η τιράντα έχει πέσει στο μπράτσο της, κάνοντας το αποτέλεσμα πιο τολμηρό και αισθησιακό. 

Για να καθησυχάσει τους καθωσπρέπει θεατές του έργου, ο νεαρός ζωγράφος ζωγράφισε ξανά την τιράντα στη θέση της και προσπάθησε να μετριάσει τις αντιδράσεις, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Οι γαλλικές παραγγελίες στέρεψαν και ο Σάρτζεντ είπε στον φίλο του Έντμουντ Γκος το 1885 ότι σκεφτόταν να εγκαταλείψει τη ζωγραφική. Αν και διόρθωσε το πορτρέτο, αρνήθηκε να το αποσύρει από το Σαλόν. Η μητέρα της νεαρής Γκοτρό πήγε στο στούντιο του Σάρτζεντ και τον παρακάλεσε, «λουσμένη στα δάκρυα», να αποσύρει το έργο. «Όλο το Παρίσι κοροϊδεύει την κόρη μου, θα πεθάνει από θλίψη» του είπε, αλλά ο Σάρτζεντ, ανυποχώρητος, απάντησε ότι ήταν παράνομο να αποσυρθεί ένας πίνακας. Τη ζωγράφισε ακριβώς όπως ήταν ντυμένη, είπε, όπως εμφανιζόταν στον κόσμο και όχι μόνο στον καμβά του. Αντίθετα με όσα πίστευε η μητέρα της, ο πίνακας δεν κατέστρεψε τη ζωή της νεαρής Γκοτρό, που μέσα σε τρία χρόνια έκανε το θεατρικό της ντεμπούτο, διοργάνωνε φανταχτερά πάρτι και οι «New York Times» την αποκάλεσαν «κομμάτι πλαστικής τελειότητας».

Η ποιήτρια και μεταφράστρια Τζούντιθ Γκοτιέ έγραψε όταν είδε το έργο: «Είναι γυναίκα; Μια χίμαιρα; Η φιγούρα ενός μονόκερου σε ένα εραλδικό οικόσημο ή ένα αραβούργημα; Όχι, δεν είναι τίποτα από αυτά, αλλά μάλλον η ακριβής εικόνα μιας σύγχρονης γυναίκας, σχεδιασμένη σχολαστικά από έναν ζωγράφο που είναι δεξιοτέχνης». 

John Singer Sargent (1856–1925), Portrait of Rosina Ferrara (1878), further details not known. Wikimedia Commons.

John Singer Sargent (1856–1925), Carmela Bertagna (1879). Oil on canvas, 59.7 × 49.5 cm (23.5 × 19.5 in). Columbus Museum of Art, Ohio. Wikimedia Commons.

Πριν από το σκάνδαλο της «Μαντάμ Χ» του 1884, ο Σάρτζεντ είχε ζωγραφίσει εξωτικές καλλονές όπως η Ροζίνα Φεράρα από το Κάπρι και η Ισπανίδα Καρμέλα Μπερτάνια, αλλά οι εικόνες αυτές δεν είχαν εκτεθεί στο κοινό. Πολλές γυναίκες, αργότερα, ήθελαν αντίγραφα ή εκδοχές του φορέματος της «Μαντάμ Χ». Αν και το όνομα της γυναίκας ξεχάστηκε και το σκάνδαλο ξεθώριασε, ο Σάρτζεντ δημιούργησε μια μεγάλη, διαχρονική avant-garde στιγμή μόδας. Όσο για την τύχη του έργου, ο Σάρτζεντ κράτησε τον πίνακα σε περίοπτη θέση στο στούντιό του στο Λονδίνο, μέχρι που τον πούλησε στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης το 1916, λίγους μήνες μετά τον θάνατο της Γκοτρό.

Ένας κοσμοπολίτης, απίστευτα ταλαντούχος ζωγράφος

John Singer Sargent, Οικογενειακή γιορτή (γνωστό και ως Η γιορτή γενεθλίων), 1885. Minneapolis Institute of Art, Αρχείο Ethel Morrison Van Derlip και Αρχείο John R. Φωτ.: © Minneapolis Institute of Art

Ένα γεγονός που συνέβη πριν από τη γέννηση του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ καθόρισε την οικογενειακή του ζωή. Μετά τον θάνατο της αδελφής του η μητέρα του υπέστη νευρικό κλονισμό και μαζί με τον γιατρό πατέρα του αποφάσισαν να φύγουν από την Αμερική. Μετακόμισαν στο Παρίσι, και από εκεί ταξίδευαν στα ευρωπαϊκά ορεινά θέρετρα ή κοντά στη θάλασσα.

Όταν η μητέρα του ήταν έγκυος, αποκλείστηκαν στη Φλωρεντία εξαιτίας της επιδημίας χολέρας και ο γιος τους γεννήθηκε εκεί το 1856. Η οικογένεια ζούσε μετρημένα, με μια μικρή κληρονομιά και τις οικονομίες της, αποφεύγοντας τις κοινωνικές σχέσεις. Οι φίλοι τους ανήκαν στον κόσμο της τέχνης. 

John Singer Sargent, Σκηνή στο Λουξεμβούργο, (γνωστό και ως Στον κήπο του Λουξεμβούργου), 1879. Συλλογή John G. Johnson Collection, 1917, Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας. Φωτ.: © Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας

Ο ζωηρός νεαρός Σάρτζεντ ήταν προσεκτικός παρατηρητής της φύσης και οι σπουδές δεν τον ενδιέφεραν, αν και η μητέρα του ήταν πεπεισμένη ότι τα ταξίδια στην Ευρώπη και οι επισκέψεις σε μουσεία και εκκλησίες θα του έδιναν μια ικανοποιητική εκπαίδευση. Οι διαρκείς μετακινήσεις δεν βοηθούσαν στο να αποκτήσει μια σωστή επίσημη εκπαίδευση, αλλά οι γονείς του τον ενθάρρυναν να σχεδιάζει – άλλωστε ο πατέρας του έκανε ιατρικές εικονογραφήσεις και η μητέρα του ήταν ικανή ερασιτέχνιδα ζωγράφος. Ο Σάρτζεντ αντέγραφε σχέδια από εφημερίδες και έδειχνε να έχει ταλέντο. Ήταν δεκατριών ετών όταν πήρε τα πρώτα μαθήματα ακουαρέλας. Αν και ποτέ δεν ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του, ήταν εγγράμματος και κοσμοπολίτης, γνώριζε από μουσική, τέχνη και λογοτεχνία, ενώ μιλούσε άπταιστα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά και γερμανικά. Ήταν δεκαεπτά ετών όταν έγραψε: «Έχω μάθει στη Βενετία να θαυμάζω απεριόριστα τον Τιντορέτο και να τον θεωρώ ίσως δεύτερο μόνο μετά τον Μιχαήλ Άγγελο και τον Τιτσιάνο». 

Απέτυχε να σπουδάσει στη Φλωρεντία και επέστρεψε στο Παρίσι για να πάρει μαθήματα από τον νεαρό Γάλλο προσωπογράφο Κάρολο Ντουράν, που ήταν διάσημος για την τολμηρή τεχνική του και τις σύγχρονες μεθόδους διδασκαλίας του. Η επιρροή του θα ήταν καθοριστική για τον Σάρτζεντ τα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσής του. Εκεί έμαθε τη μέθοδο alla prima, την απευθείας εργασία στον καμβά, που βασιζόταν στη σωστή τοποθέτηση των τόνων του χρώματος με ένα γεμάτο χρώμα πινέλο, η οποία προέρχεται από τον Ντιέγκο Βελάσκεθ. 

Το 1874 μπήκε στην École des Beaux-Arts, την κορυφαία σχολή τέχνης στη Γαλλία. Παρακολουθούσε μαθήματα σχεδίου, επισκεπτόταν τα μουσεία και ζωγράφιζε διαρκώς. Ήταν ένας από τους πιο ταλαντούχους ζωγράφους της γενιάς του, με τον Αμερικανό ζωγράφο Τζούλιαν Άλντεν Γουάιρ να τον αποκαλεί «έναν από τους πιο ταλαντούχους ανθρώπους που έχω συναντήσει ποτέ. Τα σχέδιά του είναι σαν των παλιών δασκάλων και το χρώμα του είναι εξίσου καλό». Ο Σάρτζεντ ήταν δημοφιλής και αξιοθαύμαστος και σε αυτό φυσικά βοηθούσε η άριστη γνώση της γαλλικής γλώσσας. Έτσι γνωρίστηκε με «γίγαντες» της τέχνης, τον Ντεγκά, τον Ροντέν, τον Μονέ, τον Γουίστλερ. 

Αν και η τοπιογραφία τον είχε συνεπάρει –όπως αποδεικνύεται από τα σκίτσα του που είναι γεμάτα βουνά, θαλασσογραφίες και κτίρια–, θεώρησε ότι η προσωπογραφία ήταν ο καλύτερος τρόπος για να προωθήσει την καλλιτεχνική του καριέρα, να εκθέσει στο Σαλόν και να κερδίσει παραγγελίες για τα προς το ζην. 

John Singer Sargent, Fishing for Oysters at Cancale (1878), oil on canvas, 41 x 61 cm, Museum of Fine Arts, Boston. WikiArt.

Το πρώτο μεγάλο του πορτρέτο ήταν της φίλης του Φάνι Γουότς το 1877, το οποίο σηματοδότησε την είσοδό του στο Σαλόν. Η δεύτερη συμμετοχή του ήταν οι «Συλλέκτες Στρειδιών του Κανκάλε», ένας ιμπρεσιονιστικός πίνακας που πήρε θερμές κριτικές.

John Singer Sargent (1856–1925), Portrait of Carolus-Duran (1879), oil on canvas, 116.8 × 95.9 cm, Sterling and Francine Clark Art Institute, Williamstown, MA. Wikimedia Commons.

Σε ηλικία 24 ετών ο Σάρτζεντ ζωγράφισε δεξιοτεχνικά τον δάσκαλό του Κάρολο Ντουράν σε ένα έργο που παρουσιάστηκε στο Σαλόν του Παρισιού και αποτέλεσε την καλύτερη διαφήμιση για παραγγελίες πορτρέτων στον ζωγράφο.

John Singer Sargent, Καπνός από γκρίζο κεχριμπάρι, 1880. Williamstown (Μασαχουσέτη), Clark Art Institute. Φωτ. © Clark Art Institute, Williamstown

Φεύγοντας από το ατελιέ του Ντουράν, ο Σάρτζεντ πήγε στην Ισπανία και μελέτησε με πάθος τους πίνακες του Βελάσκεθ. Στην Ισπανία αναζωπυρώθηκε η αγάπη του για τη μουσική που θα τον συνόδευε σε όλη τη ζωή του, ενώ έγινε ένθερμος υποστηρικτής των σύγχρονων συνθετών. Ταξίδεψε στη συνέχεια στην Ιταλία και απεικόνισε τη Βενετία σε σκίτσα και ακουαρέλες, ενώ οι σκηνές δρόμου αποτύπωναν χειρονομίες και στάσεις που θα έβρισκε χρήσιμες σε μεταγενέστερες προσωπογραφίες. 

Επιστρέφοντας στο Παρίσι, άρχισε να παίρνει παραγγελίες πορτρέτων και επί είκοσι πέντε χρόνια ζωγράφιζε με συγκέντρωση και συνέπεια, με αντοχή και σταθερότητα.

John Singer Sargent (1856–1925), Mrs Henry White, (1883), oil on canvas, 220.09 x 139.07 cm, National Gallery of Art,  Washington, D.C. Wikimedia Commons.

Οι τιμές των έργων του ήταν υψηλές και η φήμη του εξαπλωνόταν διαρκώς. Πριν εγκατασταθεί στην Αγγλία –μετά το σκάνδαλο με τον πίνακα «Madame X»– είχε αρχίσει να στέλνει πίνακες στη Βασιλική Ακαδημία. Ανάμεσα στους πίνακες που έστειλε ήταν το «Πορτρέτο του δρ Πότζι στο σπίτι», με τον γιατρό να φορά μια κατακόκκινη φανταχτερή ρόμπα, και το «Κυρία Χένρι Γουάιτ». Ο Σάρτζεντ ολοκλήρωσε τη μετακόμισή του στο Λονδίνο το 1886 και εγκαταστάθηκε στην καλλιτεχνική κοινότητα του Τσέλσι.

Στο Λονδίνο οι κριτικοί δεν τον υποδέχτηκαν πολύ θερμά. Περιέγραφαν την τεχνική του ως «σκληρή» και «σχεδόν μεταλλική» χωρίς «γούστο στην έκφραση και την ατμόσφαιρα». Η κυρία Γουάιτ, που είχε ποζάρει γι’ αυτόν, και ο Χένρι Τζέιμς τον υποστήριξαν και τον βοήθησαν να βρει χορηγούς, ενώ το γεγονός πως ήταν δημοφιλής μετέστρεψε και τη γνώμη των κριτικών. 

John Singer Sargent, Ο Κλοντ Μονέ ζωγραφίζει στην άκρη του δάσους, περ.1885. Tate.

Όταν επισκέφθηκε τους κήπους του Μονέ στο Ζιβερνί, ζωγράφισε ένα από τα πιο ιμπρεσιονιστικά πορτρέτα του, τον Μονέ να ζωγραφίζει σε εξωτερικό χώρο, ενώ κοντά του κάθεται η νύφη του («Ο Κλοντ Μονέ ζωγραφίζει στην άκρη του δάσους»), με το δικό του ιμπρεσιονιστικό στυλ. Όχι μόνο αγόρασε τέσσερα έργα του Μονέ, αλλά μετά από αυτή την επίσκεψη άρχισε να περνά πολύ χρόνο στη φύση, ζωγραφίζοντας στην αγγλική ύπαιθρο. Οι Άγγλοι κριτικοί τον κατέταξαν στους ιμπρεσιονιστές, αλλά ο Μονέ αργότερα δήλωσε: «Δεν είναι ιμπρεσιονιστής με την έννοια που χρησιμοποιούμε τη λέξη, είναι υπερβολικά επηρεασμένος από τον Κάρολο Ντουράν».

John Singer Sargent, Carnation, Lily, Lily, Rose (1885-6), oil on canvas, 174 x 153.7 cm, The Tate Gallery, London. WikiArt.

Η πρώτη μεγάλη επιτυχία του Σάρτζεντ στη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών ήρθε το 1887, με την ενθουσιώδη ανταπόκριση που είχε το «Carnation, Lily, Lily, Rose», ένα μεγάλο έργο, ζωγραφισμένο στην ύπαιθρο, που απεικονίζει δύο νεαρά κορίτσια να ανάβουν φανάρια σε έναν αγγλικό κήπο στο Κοτσγουόλντς, το οποίο αγοράστηκε αμέσως από την Tate Gallery.

John Singer Sargent, Mrs Adrian Iselin, (1888), oil on canvas, 153.67 x 93.02 cm, National Gallery of Art,  Washington, D.C. Wikimedia Commons.

Ο Σάρτζεντ ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη και τη Βοστώνη και ζωγράφισε πάνω από 20 έργα, ανάμεσά τους το πορτρέτο της Ιζαμπέλα Στιούαρτ Γκάρντνερ, της διάσημης προστάτιδας της τέχνης της Βοστώνης, και το πορτρέτο της κυρίας Άντριαν Ισελίν.

John Singer Sargent, Το τραπέζι κάτω από την κληματαριά, (γνωστό και ως Τα ποτήρια κρασιού), περίπου 1875, Λονδίνο, The National Gallery. Φωτ.: © The National Gallery, Λονδίνο.

Επιστρέφοντας στο Λονδίνο, άρχισε να ασχολείται ξανά με τις καθιερωμένες μεθόδους του. Σκηνοθετούσε τα πάντα, επισκεπτόταν το σπίτι του πελάτη για να δει πού θα κρεμόταν ο πίνακας και εξέταζε την γκαρνταρόμπα του για να επιλέξει την κατάλληλη ενδυμασία. Επέλεγε τα έπιπλα και τα αντικείμενα που θα υπήρχαν στο φόντο και έπαιζε πιάνο στα διαλείμματα των συνεδριών με τα μοντέλα του. Ζωγράφιζε χωρίς προηγουμένως να σκιτσάρει και όταν ολοκλήρωνε το έργο διάλεγε και την κατάλληλη κορνίζα. Δεν είχε βοηθούς και οργάνωνε μόνος όλη την προετοιμασία για ένα έργο. Εκείνοι την εποχή οι εύποροι Αμερικανοί πελάτες του ταξίδευαν στο Λονδίνο για να ποζάρουν για ένα πορτρέτο.

John Singer Sargent, Έλεν Τέρι ως Λαίδη Μακμπέθ,1889, Tate.

John Singer Sargent, Λαίδη Άγκνιου του Λόχνο, 1892, Εθνική Πινακοθήκη της Σκωτίας.

Το 1890 φιλοτέχνησε δυο εμβληματικά πορτρέτα χωρίς παραγγελία, ένα της ηθοποιού Έλεν Τέρι ως Λαίδης Μακμπέθ και ένα της δημοφιλούς Ισπανίδας χορεύτριας Λα Καρμενσίτα. Τη δεκαετία του 1890 ζωγράφιζε κατά μέσο όρο δεκατέσσερις παραγγελίες πορτρέτων ετησίως, με πιο σημαντικά τη «Λαίδη Άγκνιου του Λόχνο» και το «πορτρέτο της κυρίας Χιου Χάμερσλεϊ».

John Singer Sargent, Πορτρέτο της Ena Wertheimer: A Vele Gonfie, 1904, Tate.

Οι αδελφές Wertheimer σε ένα έργο που προκάλεσε τη βρετανική σνομπ κοινωνία, με τους κριτικούς της να μην αποφεύγουν τα αντισημιτικά σχόλια. Credit: Museum of Fine Arts Boston

Όταν ταξίδεψε ξανά στις ΗΠΑ, ζωγράφισε από τρία πορτρέτα του μυθιστοριογράφου και ποιητή Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον και τα πορτρέτα δύο Προέδρων των ΗΠΑ: του Θίοντορ Ρούσβελτ και του Γούντροου Γουίλσον. Το 1898, ο Άσερ Βερτχάιμερ, ένας πλούσιος Εβραίος έμπορος τέχνης που ζούσε στο Λονδίνο, παρήγγειλε στον Σάρτζεντ δώδεκα πορτρέτα της οικογένειάς του, τη μεγαλύτερη παραγγελία του καλλιτέχνη από έναν μόνο χορηγό. Τα πορτρέτα σήμερα εκτίθενται στην Tate Britain.

Το 1907, σε ηλικία πενήντα ενός ετών, ο Σάρτζεντ έκλεισε επίσημα το στούντιό του. Ανακουφισμένος, δήλωσε: «Το να ζωγραφίζεις ένα πορτρέτο θα ήταν αρκετά διασκεδαστικό αν δεν αναγκαζόσουν να μιλάς ενώ εργαζόσουν... Τι μπελάς να πρέπει να διασκεδάζεις τον άνθρωπο που ποζάρει και να δείχνεις χαρούμενος όταν νιώθεις χάλια». Την ίδια χρονιά, ζωγράφισε μια σεμνή και σοβαρή αυτοπροσωπογραφία για την περίφημη συλλογή αυτοπροσωπογραφιών της Πινακοθήκης Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Συνέχισε να ζωγραφίζει πορτρέτα στις δυο πλευρές του Ατλαντικού, αλλά οι μοντερνιστές τον αντιμετώπισαν με σκληρότητα, θεωρώντας ότι δεν είχε επαφή με την πραγματικότητα της αμερικανικής ζωής και με τις αναδυόμενες καλλιτεχνικές τάσεις, όπως ο κυβισμός και ο φουτουρισμός. Ο Σάρτζεντ δέχτηκε ήσυχα την κριτική, αλλά αρνήθηκε να αλλάξει τις αρνητικές του απόψεις για τη μοντέρνα τέχνη. Απάντησε: «Ο Ενγκρ, ο Ραφαέλ και ο Ελ Γκρέκο, αυτών τα έργα θαυμάζω, αυτά είναι που μου αρέσουν».

John Singer Sargent (1856–1925), Thomas McKeller, 1917–1921.Oil on canvas, 125.7 x 84.5 cm (49 1/2 x 33 1/4 in.) Museum of Fine Arts, Boston (1986.60) Photograph © 2019 Museum of Fine Arts, Boston

McKeller was Sargent’s model for Atlas in Atlas and the Hesperides (1922-25) at the Museum of Fine Arts, Boston.

Κάποια στιγμή μεταξύ 1917 και 1920, ο Σάρτζεντ ζωγράφισε το πορτρέτο του Τόμας Μακέλερ, ενός νεαρού Αφροαμερικανού χειριστή ανελκυστήρα και βετεράνου του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο καμβάς φυλάχθηκε στο στούντιο του ζωγράφου μέχρι τον θάνατό του και άρχισε να εκτίθεται μόνιμα στο κοινό μόλις το 1986, όταν αποκτήθηκε από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. Ο Μακέλερ πόζαρε επίσης ως μοντέλο για τις μυθολογικές τοιχογραφίες που ζωγράφισε ο Σάρτζεντ στο κλιμακοστάσιο και τη ροτόντα του MFA της Βοστώνης και για τις τοιχογραφίες μνήμης του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Βιβλιοθήκη Γουίντενερ του Χάρβαρντ.

Το 1922, ο Σάρτζεντ έγινε συνιδρυτής των Grand Central Art Galleries της Νέας Υόρκης. Επέστρεψε στην Αγγλία και πέθανε στο σπίτι του στο Τσέλσι στις 14 Απριλίου 1925, από καρδιακή νόσο.

Πηγές: https://www.musee-orsay.fr/en/whats-on/exhibitions/sargent-dazzling-paris - https://www.forbes.com/sites/ceciliarodriguez/2025/09/28/dazzling-paris-john-singer-sargent-at-an-exceptional-exhibit-worth-the-trip/ - https://www.lifo.gr/culture/eikastika/tzon-singker-sartzent-o-zografos-ton-stylaton-tis-epohis-toy-epistrefei