Η Αθήνα και η Ρώμη εξακολουθούν να μας ανοίγουν τα μάτια. Mary Beard wants us to rethink the Classics

Στο νέο βιβλίο της Μέρι Μπερντ, κορυφαίας προσωπικότητας των Kλασικών Σπουδών, αναδεικνύονται οι τρόποι με τους οποίους οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες προσφέρουν συναρπαστικές απαντήσεις σε κρίσιμα σύγχρονα ερωτήματα. Λεπτομέρεια από το ρωμαϊκό γλυπτό του «Κοιμώμενου Ερμαφρόδιτου» (2ος αιώνας μ.Χ.). The acclaimed historian’s eye-opening guide to the ancient world reminds Martin Wolf why classics are as relevant as ever. Part of ancient Roman ‘Sleeping Hermaphrodite’ sculpture from the 2nd century AD © De Agostini/Getty Images

Η Μέρι Μπερντ, η διάσημη Βρετανή κλασικίστρια, πολλά από τα βιβλία της οποίας έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά, δεν πιστεύει στο «κοινωνικό πρεστίζ» που κάποτε συνδεόταν με τη μελέτη των «κλασικών». Αντιθέτως, απευθύνεται σε ένα ευρύτερο και σύγχρονο κοινό: «Ποιο είναι το νόημα των αρχαίων κλασικών; Με άλλα λόγια, γιατί να μας απασχολεί τι έκαναν οι άνθρωποι πριν από 2.000 χρόνια;». Σ’ αυτά τα ερωτήματα απαντά η ίδια: «Θέλω να αποτυπώσω αυτό που εξακολουθεί να είναι τόσο συναρπαστικό, επικερδές και, μερικές φορές, ανησυχητικό στον κλασικό κόσμο». 

Mary Beard, «Talking Classics». The essays in Talking Classics unpack our complex fascination with the ancient world – and what it can teach us about the present.

Δεν μελετά τους κλασικούς, όπως σημειώνει στο νέο της βιβλίο που έχει τίτλο «Talking Classics» («Μιλώντας για τους Κλασικούς»), επειδή «τους αγαπώ», αλλά «επειδή συχνά προσφέρουν απόλαυση, κάποιες φορές αποσταθεροποιούν, τακτικά εκπλήσσουν, αλλά πάνω απ’ όλα μας ανοίγουν διαρκώς τα μάτια».

‘Mary Beard, aged 17, on an archaeological dig.

Εν ολίγοις, η Μπερντ περιγράφει με δέος «το θαύμα», το θαύμα που ένιωσε για πρώτη φορά ως παιδί όταν επισκέφθηκε το Βρετανικό Μουσείο με τη μητέρα της, τη δασκάλα ενός χωριού στην πατρίδα της, την Ουαλία. Το αποκαλεί «το σοκ του παλιού». Πρέπει, γράφει, να κοιτάξουμε το παρελθόν «στερεοσκοπικά, ως κάτι παλιό και ταυτόχρονα ως κάτι εκπληκτικά νέο».

Οι πελάτες στα ρωμαϊκές ταβέρνες μπορούσαν να απολαύσουν ένα μενού με απλά φαγητά όπως ελιές, ψωμί και μαγειρευτά, και κρασιά πιθανώς ποικίλης ποιότητας. Μερικά μεγαλύτερα μαγαζιά παρείχαν επίσης καταλύματα. Στις ρωμαϊκές ταβέρνες μια μεγάλη ποικιλία ανθρώπων - συμπεριλαμβανομένων των σκλάβων και των κατώτερων τάξεων - μπορούσε να συναντηθεί και να κοινωνικοποιηθεί. Αυτός ίσως είναι ο λόγος για τον οποίο στη ρωμαϊκή λογοτεχνία συχνά συνδέονται με παράνομη, βίαιη και ανήθικη συμπεριφορά και δεν είναι μέρος για «αξιοσέβαστους» Ρωμαίους. Η ταβέρνα του Σάλβιου βρισκόταν στη γωνία δύο πολυσύχναστων δρόμων (Μερκούριο και Βέττιι). Το όνομα δόθηκε από τους ιστορικούς λόγω της προκήρυξης των εκλογών για τον Σάλβιο που ήταν ζωγραφισμένη στον τοίχο του, το πραγματικό όνομα του ιδιοκτήτη είναι άγνωστο. Αυτές οι τέσσερις εικόνες σχηματίζουν ένα είδος «καρτούν» που απεικονίζει τη ζωή σε μια "ταβέρνα" της Πομπηίας. Φαίνεται ότι έχουν ζωγραφιστεί γρήγορα και με πολύ λιγότερη δεξιοτεχνία από τις όμορφες τοιχογραφίες στα πλούσια σπίτια. Δίνουν μια σπάνια ματιά στη γλώσσα και τη ζωή των κατώτερων τάξεων της Πομπηίας.

Περιγράφει την «ταβέρνα» του Σαλβίου στην Πομπηία, όπου σε μια εικόνα απεικονίζεται η ζωή εκεί μέσα – όχι «κλασική» και εκλεπτυσμένη, αλλά τραχιά, ακόμη και άξεστη, και όχι και τόσο διαφορετική από μια σημερινή παμπ. Ωστόσο, όπως σημειώνει, παρά την «οικεία αμεσότητα» μιας τέτοιας σκηνής πριν από 2.000 χρόνια, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς ήταν πραγματικά εκείνη την εποχή η ζωή, που διαμορφωνόταν από θεμελιώδεις πεποιθήσεις ξένες προς εμάς. Σε ένα πιο εγκόσμιο επίπεδο, ελλείψει καθρεφτών ή φωτογραφιών, «οι περισσότεροι άνθρωποι στην αρχαιότητα δεν είχαν ιδέα πώς έμοιαζαν» και επίσης «δεν είχαν κανέναν τρόπο να αποδείξουν ποιοι ήταν».

Τα χάλκινα αγάλματα ήταν πολύ πιο φωτεινά από τα σκοτεινά γλυπτά που βλέπουμε σήμερα κι αυτό οφείλεται στην πατίνα που καλύπτει τον χαλκό καθώς περνάνε τα χρόνια. © Fine Arts Museum of San Francisco

Επισημαίνει επίσης ότι ορισμένα από τα πράγματα που σήμερα θεωρούμε δεδομένα ήταν πολύ καινούργια για την εποχή εκείνη. Τα γυμνά αγάλματα ανδρών ήταν γνωστά στους αρχαίους Έλληνες, αλλά κανένα γυμνό γυναικείο άγαλμα δεν είχε εμφανιστεί πριν από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. 

Οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν υπεριώδη ακτινοβολία για να ανιχνεύσουν τα χρώματα στα αγάλματα, Δεν είναι πάντα εφικτό να ταυτοποιηθούν τα ακριβή χρώματα αλλά τα σχέδια που κοσμούσαν τις επιφάνειες των αγαλμάτων είναι σχετικά εύκολο να αναγνωρισθούν. © Fine Arts Museum of San Francisco

Τα ελληνικά αγάλματα δεν είχαν το αστραφτερό λευκό που βλέπουμε σήμερα, αλλά ήταν χρωματιστά. Μερικές φορές, η αρχαία τέχνη προκαλεί έκπληξη ακόμη και στο πιο σύγχρονο βλέμμα, όπως για παράδειγμα, το άγαλμα ενός κοιμώμενου ερμαφρόδιτου.

Ένα πρόπλασμα του αγάλματος του Αυγούστου της Πρίμα Πόρτα με την πολυχρωμία του αποκατεστημένη εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο του Βατικανού. © Ashmolean Museum of Art and Archaeology, Oxford

Η αυτοκρατορική Ρώμη ήταν μια δικτατορία, γεγονός που την έκανε επικίνδυνη ακόμη και για τα ανώτατα στρώματα της κοινωνίας. Η Μπερντ μάς υπενθυμίζει στο βιβλίο της τον έρωτα του Μουσολίνι για το ρωμαϊκό μεγαλείο. Η λέξη φασίστας (ιταλ. fascista) προέρχεται από το fascio («δέσμη, δεμάτι»), το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από τη λατινική λέξη fasces (πληθυντικός του fascis), που δήλωνε τη δέσμη ράβδων με τσεκούρι, αρχαίο ρωμαϊκό σύμβολο εξουσίας, ρώμης και ενότητας. Ο Μουσολίνι χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο για να ονομάσει τις ομάδες του, «fascio di combattimento» (δέσμες μάχης).

Αναπαράσταση του χρυσελεφάντινου αγάλματος της θεάς Αθηνάς που βρισκόταν στο εσωτερικό του Παρθενώνα. Φωτο: Hulton Archive/Getty Images

Από τη μεριά τους, οι Αθηναίοι μιλούσαν για «δημοκρατία», αλλά αυτή διέφερε πολύ από τη δική μας αντίληψη για τη δημοκρατία. Το δικαίωμα ψήφου απέκλειε τις γυναίκες και τους σκλάβους. Ωστόσο, οι άνδρες πολίτες δεν νομοθετούσαν μέσω αντιπροσώπων. Αποφάσιζαν για τα διάφορα ζητήματα με τις δικές τους ψήφους. Ήταν αυτό περισσότερο ή λιγότερο δημοκρατικό από το δικό μας σύστημα; Θα μπορούσαμε να διδαχτούμε κάτι από αυτό;

Το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης διαθέτει ένα υπέροχο ζεύγος ματιών από χαλκό, μάρμαρο, κουάρτζ και οψιδιανό.

Επανειλημμένα, από την πτώση της Ρώμης και μετά, οι Ευρωπαίοι και οι απόγονοί τους σε όλο τον κόσμο επιστρέφουν στους στοχαστές, τους συγγραφείς, τους πολιτικούς, τους στρατηγούς, τους αρχιτέκτονες και τους καλλιτέχνες του αρχαίου κόσμου. Πώς πρέπει να κυβερνιόμαστε; Τι γνωρίζουμε; Πώς καταρρέουν οι δημοκρατίες; Πώς και γιατί η Ευρώπη έγινε χριστιανική; Πώς πρέπει να ζούμε; Οι Ρωμαίοι και οι Έλληνες προσφέρουν συναρπαστικές απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα και σε πολλά άλλα.

Ο πίνακας του Λόρενς Άλμα-Ταντέμα «Ο Φειδίας δείχνει την ζωφόρο του Παρθενώνα σε φίλους» (1868).

Ο Παρθενώνας χτίστηκε για να γιορτάσει τη νίκη των Αθηναίων επί της Περσικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Πώς θα ήταν ο κόσμος αν η Ελλάδα είχε γίνει μία ακόμη σατραπεία του περσικού κολοσσού; Πώς θα ήταν ο κόσμος μας χωρίς το παράδειγμα της δημοκρατίας της, των φιλοσόφων, των δραματουργών, των ιστορικών, των γλυπτών της και του ελληνορωμαϊκού κόσμου που ακολούθησε; Σίγουρα, θα ήταν πολύ διαφορετικός. Σήμερα, τείνουμε να πιστεύουμε ότι η εκπαίδευση πρέπει να είναι «πρακτική». Η Μπερντ αναφέρεται στην αντίληψη αυτή, που συχνά υποστηρίζουν άτομα με ελάχιστη εμπειρία στους κλασικούς και που πρεσβεύει ότι τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν «προγραμματισμό» αντί για τους «αρχαίους». Να όμως που ξαφνικά, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, αυτό δεν φαίνεται πια και τόσο πρακτικό. Το τι είναι «σημαντικό» και «χρήσιμο» μπορεί να αλλάξει πολύ γρήγορα.

Πηγές: https://observer.co.uk/culture/books/article/mary-beard-wants-us-to-rethink-the-classics - https://www.ft.com/content/0afb428e-a557-4b75-8a4d-9b966f8c58bd?syn-25a6b1a6=1 - https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/i-athina-kai-i-romi-exakoloythoyn-na-mas-anoigoyn-ta-matia - https://www.cambridgeamarantus.com/topics/topic-ii/22/22-evidence - https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/kapote-ta-marmara-toy-parthenona-eihan-ektyflotika-hromata

 

Ανακαλύφθηκε πάπυρος με την Ιλιάδα μέσα σε αιγυπτιακή μούμια. Archaeologists stunned to find copy of Homer’s Iliad inside ancient Egyptian mummy

Οι ερευνητές σημειώνουν ότι το κείμενο ανήκει στον «Νεών Κατάλογο», που είναι το εκτενές απόσπασμα στη Β΄ Ραψωδία της Ιλιάδας του Ομήρου. Στη φωτογραφία ο πάπυρος που βρέθηκε στη μούμια και περιέχει την Ιλιάδα. Πηγή: (University of Barcelona). The identified Iliad text in the recent dig belongs to the catalogue of ships in Book II of the epic poem, researchers say. Papyrus containing Homer’s ‘Iliad’ inside the Roman-era mummy (University of Barcelona).

Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα αντίγραφο της Ιλιάδας του Ομήρου σε πάπυρο ο οποίος βρισκόταν μέσα στην κοιλιακή χώρα μιας αρχαίας αιγυπτιακής μούμιας. Είναι η πρώτη φορά που ένα ελληνικό λογοτεχνικό κείμενο εντοπίζεται ενσωματωμένο στη διαδικασία ταρίχευσης.

Η ανακάλυψη έχει σημαντικές επιπτώσεις για την κατανόηση των ταφικών πρακτικών και της θρησκευτικής ζωής στην αρχαία Αίγυπτο. Το απόσπασμα παπύρου βρέθηκε στην κοιλιά μίας μούμιας που είχε ταφεί σε τάφο της ρωμαϊκής περιόδου, πριν από περίπου 1.600 χρόνια, στην Οξύρρυγχο.

The archaeological site in Oxyrhynchus (University of Barcelona).

Η Οξύρρυγχος, γνωστή στα φαραωνικά χρόνια ως Per-Medjed, ήταν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνορωμαϊκής Αιγύπτου. Τα ερείπιά της βρίσκονται στη σημερινή πόλη Al Bahnasa, περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου, δίπλα σε έναν παρακλάδι του Νείλου γνωστό ως Bahr Yussef. Η Οξύρρυγχος είναι γνωστή για την ανακάλυψη χιλιάδων παπύρων (Πάπυροι της Οξυρύγχου) της Ελληνορωμαϊκής περιόδου. Αποτέλεσε σημαντικό ελληνιστικό κέντρο ενώ η ανασκαφή της έφερε στο φως λογοτεχνικά έργα

Ερευνητές από το Ινστιτούτο Μελετών της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης εντόπισαν τη μούμια κατά τη διάρκεια πρόσφατης ανασκαφικής αποστολής που πραγματοποιήθηκε μεταξύ Νοεμβρίου και Δεκεμβρίου 2025. Διαπίστωσαν ότι η μούμια περιείχε ένα ασυνήθιστο στοιχείο: έναν πάπυρο τοποθετημένο στην κοιλιακή χώρα ως μέρος της διαδικασίας ταρίχευσης.

One of the tombs found at Oxyrhynchus (University of Barcelona).

Μούμιες αυτής της περιόδου έχουν βρεθεί και στο παρελθόν να περιέχουν παπύρους γραμμένους στα ελληνικά, όμως μέχρι τώρα τα κείμενα αυτά είχαν μαγικό ή τελετουργικό περιεχόμενο. Η ανακάλυψη του παπύρου της Ιλιάδας αποτελεί την πρώτη περίπτωση όπου ελληνικό λογοτεχνικό έργο εντοπίζεται σε ταφικό πλαίσιο. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι το κείμενο ανήκει στον «Νεών Κατάλογο», που είναι το εκτενές απόσπασμα στη Β΄ Ραψωδία της Ιλιάδας του Ομήρου (στίχοι 494-785), στο οποίο ο ποιητής απαριθμεί τις ελληνικές δυνάμεις που έλαβαν μέρος στην εκστρατεία κατά της Τροίας.

The papyrus, placed in the mummy's abdomen, contains a catalogue of ships. Credit: Professor Ignasi-Xavier Adiego

Οι επιστήμονες δηλώνουν ότι δεν είναι σαφές γιατί επιλέχθηκε αυτό το συγκεκριμένο ελληνικό κείμενο για τη διαδικασία ταρίχευσης. «Δεν είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε ελληνικούς παπύρους, δεμένους και σφραγισμένους, ενσωματωμένους στη διαδικασία μουμιοποίησης, αλλά μέχρι τώρα το περιεχόμενό τους ήταν κυρίως μαγικό. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι από τα τέλη του 19ου αιώνα έχουν ανακαλυφθεί πάρα πολλοί πάπυροι στην Οξύρρυγχο, συμπεριλαμβανομένων σημαντικών ελληνικών λογοτεχνικών κειμένων, αλλά η πραγματική καινοτομία εδώ είναι η εύρεση ενός λογοτεχνικού παπύρου σε ταφικό πλαίσιο» δήλωσε ο Ιγκνάσι Αντιέγκο καθηγητής στο Τμήμα Κλασικών, Ρομανικών και Σημιτικών Γλωσσών.

Μέχρι σήμερα, οι ανασκαφές στην Οξύρρυγχο έχουν αποκαλύψει τρεις ασβεστολιθικούς θαλάμους με μούμιες της ρωμαϊκής περιόδου και διακοσμημένες ξύλινες σαρκοφάγους. Προηγούμενες αποστολές στην αρχαία πόλη είχαν φέρει στο φως 52 μούμιες της πτολεμαϊκής περιόδου, από τις οποίες περισσότερες από δώδεκα είχαν «χρυσές γλώσσες», ένα σύμβολο προετοιμασίας για τη μετά θάνατον ζωή.

Πηγές: https://www.independent.co.uk/news/science/archaeology/mummy-egyptian-homer-iliad-gut-b2962343.html - https://www.naftemporiki.gr/kosmos/2101199/anakalyfthike-papyros-me-tin-iliada-mesa-se-aigyptiaki-moymia/ - https://phys.org/news/2026-04-archaeological-mission-oxyrhynchus-homer-iliad.html

 

 

 

Χαμένο ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα ανακαλύφθηκε 93 χρόνια μετά τη σύνθεσή του. Lost Federico García Lorca verse discovered 93 years after it was written

 

Το ποίημα γράφτηκε τρία χρόνια πριν τη δολοφονία του Λόρκα. The verse was written three years before the poet was killed at the start of the Spanish civil war. Photograph: Mondadori Portfolio/Mondadori/Getty Images

Ένα μέχρι τώρα άγνωστο ποίημα που αποδίδεται στον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα ανακαλύφθηκε 93 χρόνια αφότου ο διάσημος Ισπανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας φέρεται να το είχε σημειώσει στο πίσω μέρος ενός από τα χειρόγραφά του.

Ο Λόρκα πιστεύεται ότι έγραψε το οκτάστιχο ποίημα το 1933, ενώ εργαζόταν πάνω στη συλλογή «Diván del Tamarit», ένα αφιέρωμα στους Άραβες ποιητές της γενέτειράς του, της Γρανάδας.

Το πρόσφατα ανακαλυφθέν γραπτό βρέθηκε στο πίσω μέρος ενός χειρογράφου ενός από τα ποιήματα του Tamarit – Gacela de la raíz amarga – το οποίο ο τραγουδιστής φλαμένκο και θαυμαστής του Λόρκα, Μιγκέλ Ποβέδα, αγόρασε από έναν Γερμανό συλλέκτη παλαιών αντικειμένων.

Έκτοτε έχει επαληθευτεί από την ειδική στον Λόρκα, Πέπα Μέρλο, και θα συμπεριληφθεί σε ένα επικείμενο βιβλίο.

Το χαμένο ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα

Το έργο «Η Αφύπνιση της Συνείδησης» του William Holman Hunt, είναι ζωγραφισμένο κατά την περίοδο 1851-53. Ένα περίτεχνο επιχρυσωμένο ρολόι βρισκόταν μέσα στην γυάλινη καμπάνα του στην κορυφή του πιάνου, με την πρόσοψή του στραμμένη προς τα πίσω, αλλά προφανώς έδειχνε την ώρα δώδεκα παρά πέντε. Ο μοντέρνος νεαρός άνδρας που κάθεται στο πιάνο σε αυτό το μικρό σπίτι στα καταπράσινα προάστια του Λονδίνου βρίσκεται σαφώς σε εξωσυζυγική σχέση με τη νεαρή γυναίκα, η οποία έχει μισοσηκωθεί από την αγκαλιά του και τώρα κοιτάζει αφηρημένα στο βάθος. Γύρω τους υπάρχουν σημάδια ότι είναι μια αφεντικίνα με ελεύθερο χρόνο. Το κατοικίδιό της, μια γάτα, βρίσκεται κάτω από το τραπέζι, όπου έχει πιάσει ένα πουλί με σπασμένο φτερό, σύμβολο της δεινής της θέσης. Στη δεξιά άκρη υπάρχει μια ταπισερί με την οποία περνάει τις ώρες, και τα μαλλιά της από κάτω σχηματίζουν έναν μπερδεμένο ιστό στον οποίο είναι πλεγμένη. William Holman Hunt (1827-1910), The Awakening Conscience (1851-53), oil on canvas, 76.2 x 55.9 cm, The Tate Gallery (Presented by Sir Colin and Lady Anderson through the Friends of the Tate Gallery 1976), London. © The Tate Gallery and Photographic Rights © Tate (2016).

Το σύντομο γραπτό, που συντάχθηκε τρία χρόνια πριν τη δολοφονία του Λόρκα στις πρώτες ημέρες του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, αποκαλύπτει την οικεία ανησυχία του ποιητή για το πέρασμα του χρόνου: «Το ρολόι τραγουδά / Μετράω τις ώρες μηχανικά / Επτά η ώρα, δώδεκα η ώρα / Όλα είναι τα ίδια / Δεν είμαι εδώ / Είναι το σημάδι της σάρκας / Που άφησα πίσω μου όταν έφυγα / Για να γνωρίζω τη θέση μου / Κατά την επιστροφή μου».

Ο Ποβέδα, ο οποίος πρόσφατα ηγήθηκε των προσπαθειών για τη μετατροπή του σπιτιού της παιδικής ηλικίας του Λόρκα σε πολιτιστικό κέντρο αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του ποιητή, δήλωσε ότι συγκινήθηκε βαθιά από την τυχαία ανακάλυψη.

«Η προσοχή μου τραβήχτηκε όταν η Πέπα Μέρλο μου είπε: 'Αυτός είναι ο γραφικός χαρακτήρας του Φεδερίκο. Έχεις κάτι καινούργιο του Φεδερίκο εκεί'», δήλωσε την Πέμπτη στον κρατικό τηλεοπτικό σταθμό TVE.

«Για μένα, είναι ένα δώρο που μου αγγίζει την καρδιά. Όλα είναι εκεί, σε αυτές τις γραμμές: 'Είναι το σημάδι της σάρκας / Που άφησα πίσω, όταν έφυγα / Για να γνωρίζω τη θέση μου / Κατά την επιστροφή μου'».

Η Μέρλο είπε ότι, αν και το ποίημα μπορεί να είχε παραβλεφθεί επειδή ήταν γραμμένο πρόχειρα στο πίσω μέρος ενός άλλου έργου, εντούτοις αποκάλυπτε «τη σημασία που είχε η έννοια του χρόνου για τον Λόρκα».

Πλάνα για δημοσίευση του σύντομου ποιήματος

Eight-line poem found on the back of a manuscript sheds light on Spanish poet’s preoccupation with time. The manuscript was bought by the flamenco singer Miguel Poveda. Photograph: RTVE

Ο προοδευτικός συγγραφέας – του οποίου τα έργα περιλαμβάνουν τον «Ποιητή στη Νέα Υόρκη», το «Ματωμένο Γάμο», την «Γέρμα» και το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» – δέχθηκε πυροβολισμό από μια ομάδα τον Αύγουστο του 1936, καθιστώντας τον ίσως το πιο εξέχον θύμα του τριετούς εμφυλίου πολέμου της Ισπανίας. Το σώμα του δεν βρέθηκε ποτέ και πιστεύεται ότι βρίσκεται σε έναν ρηχό τάφο στους πρόποδες μιας πλαγιάς βουνού κοντά στη Γρανάδα.

Federico García Lorca’s poems were printed anonymously in 1983 after being hidden away by family for 50 years. A year after that clandestine publication in 2023, the poet’s family consented to the publication of all the sonnets. Photograph: Alvarellos.

Το ενδιαφέρον για τον Λόρκα έχει αυξηθεί ακόμη περισσότερο καθώς πλησιάζει η εκατονταετία από το θάνατό του. Το περασμένο καλοκαίρι, εκδόθηκε μια πιστή αναπαραγωγή του ομοερωτικού, γεμάτου αγωνία – και μεταθανάτιου – έργου του ποιητή «Σονέτα Σκοτεινού Έρωτα», με σκοπό να φέρει τα ποιήματα σε ένα νέο αναγνωστικό κοινό.

Αν και γνωστά από καιρό στους μελετητές του Λόρκα, τα σονέτα είχαν κρυφτεί από την οικογένεια του ποιητή, η οποία πίστευε ότι οι βασανισμένοι και αισθησιακοί στίχοι τους θα αμαύρωναν την κληρονομιά του και θα ξύπναγαν παλιά μίση.

Το πρόσφατα ανακαλυφθέν ποίημα θα δημοσιευτεί σε ένα βιβλίο των Ποβέδα και Μέρλο με τίτλο «Las cosas del otro lado. lo inédito en Federico García Lorca» (Τα πράγματα από την άλλη πλευρά: τα αδημοσίευτα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα).

Πηγές: https://www.theguardian.com/culture/2026/apr/18/lost-federico-garcia-lorca-verse-discovered-93-years-after-it-was-written - https://www.lifo.gr/now/entertainment/hameno-poiima-toy-federiko-gkarthia-lorka-anakalyfthike-93-hronia-meta-ti

 

 

Ανακαλύφθηκαν ποιήματα του Έλληνα φιλοσόφου Εμπεδοκλή στο Κάιρο. Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo

Μια σημαντική ανακάλυψη στην Αίγυπτο ρίχνει νέο φως σε έναν από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της αρχαίας Ελλάδας, καθώς εντοπίστηκαν 30 άγνωστοι μέχρι σήμερα στίχοι του Εμπεδοκλή σε πάπυρο αιώνων. A 2,000-year-old papyrus fragment, discovered in the archives of the French Institute of Oriental Archaeology in Cairo, reveals 30 previously unpublished verses by Empedocles, a pre-Socratic philosopher of the fifth century BCE.  Fragment of "The Empedocles of Cairo" (P. Fouad inv. 218). Credit: Université de Liège / N.Carlig

Τα αποσπάσματα, που χρονολογούνται περίπου πριν από 2.000 χρόνια, βρέθηκαν στα αρχεία του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο. Θεωρείται ότι προέρχονται από το μοναδικό σωζόμενο αντίγραφο του έργου του Εμπεδοκλή Περί Φύσεως (Physica).

Ξαναανακαλυμμένοι χαμένοι στίχοι

The text that has come to light deals with the theory of particle effluvia and sensory perceptions, particularly vision. Analysis of the text has revealed unexpected connections, including the probable direct source of a passage by Plutarch (2nd century), as well as a dialogue by Plato and a text by Theophrastus, a disciple of Aristotle, both from the 4th century BCE. Unnoticed echoes of Empedocles have also been detected in the comic poet Aristophanes and in the Latin philosopher Lucretius. The study further suggests that Empedocles could be regarded as a precursor of the atomist philosophers, foremost among whom is Democritus of Abdera.

Η ανακάλυψη γνωστοποιήθηκε από ομάδα Ευρωπαίων ερευνητών με επικεφαλής τον παπυρολόγο Nathan Carlig του Πανεπιστημίου της Λιέγης. Ο πάπυρος, καταχωρημένος ως «P.Fouad inv. 218», είχε πρωτοεντοπιστεί το 2017 κατά τη διάρκεια προγράμματος εξέτασης ανώνυμων ελληνικών χειρογράφων.

«Είναι σαν να ξαναανακαλύπτουμε χαμένα έργα της αρχαιότητας», δήλωσε ο Carlig, χαρακτηρίζοντας την ανακάλυψη ως σπάνια ευκαιρία πρόσβασης στα αυθεντικά λόγια του φιλοσόφου, πέρα από τις μεταγενέστερες ερμηνείες.

Οι πρόσφατα μεταφρασμένοι στίχοι δημοσιεύθηκαν με επιστημονικό σχολιασμό στο βιβλίο L’Empédocle du Caire.

Ένας φιλόσοφος-ποιητής αποκαλύπτεται

Empedocles four elements (fire, air, water and earth), colored woodcut from an edition of Lucretius De rerum natura, published by Tommaso Ferrando, Brescia, 1472.

Ο Εμπεδοκλής είναι γνωστός για τη θεωρία του περί των τεσσάρων στοιχείων — φωτιά, αέρας, γη και νερό — ενώ ταυτόχρονα έγραφε σε ποιητική μορφή, συνδυάζοντας φιλοσοφία και λογοτεχνία.

Το νέο υλικό φωτίζει τις αντιλήψεις του για την αισθητηριακή εμπειρία, την όραση και την έννοια των «εκπομπών σωματιδίων» (effluvia), μια θεωρία που επιχειρεί να εξηγήσει πώς ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο γύρω του.

Μέχρι σήμερα, οι γνώσεις μας για αυτές τις ιδέες προέρχονταν κυρίως μέσα από έργα μεταγενέστερων φιλοσόφων, όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Θεόφραστος.

Επανεκτίμηση της κληρονομιάς του Εμπεδοκλή

Empedocles, ancient Greek Presocratic philosopher. From Thomas Stanley, (1655), The history of philosophy: containing the lives, opinions, actions and Discourses of the Philosophers of every Sect, illustrated with effigies of divers of them.

Η ανακάλυψη αναμένεται να αναδιαμορφώσει την επιστημονική κατανόηση της επίδρασης του Εμπεδοκλή τόσο στην αρχαία όσο και στη μεταγενέστερη φιλοσοφική παράδοση.

Οι ερευνητές εντοπίζουν αντανακλάσεις του έργου του σε συγγραφείς όπως ο Λουκρήτιος και ο Αριστοφάνης, καθώς και στην ανάπτυξη της πρώιμης ατομικής θεωρίας που σχετίζεται με τον Δημόκριτο.

Ο Carlig περιέγραψε την κοσμοθεωρία του Εμπεδοκλή ως εντυπωσιακά σύγχρονη, υπογραμμίζοντας μια ολιστική οπτική όπου όλη η ύλη — άνθρωποι, ζώα και αντικείμενα — αποτελείται από τα ίδια στοιχεία, ενωμένα από δυνάμεις αγάπης και χωρισμένα από τη σύγκρουση.

Η ανακάλυψη προσφέρει μια σπάνια ματιά στην αυθεντική φωνή ενός φιλοσόφου του οποίου το έργο έχει επιβιώσει κυρίως μέσα από αποσπάσματα και δευτερογενείς αναφορές — μέχρι τώρα.

Πηγές: Nathan Carlig et al, L'Empédocle du Caire (P.Fouad inv. 218). Introduction, texte, commentaire (2025). hdl.handle.net/2268/329390 - https://www.recherche.uliege.be/cms/c_20650757/en/thirty-previously-unpublished-verses-by-empedocles-discovered-on-a-papyrus-from-cairo - https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html - https://www.tanea.gr/2026/04/03/science-technology/xamena-gia-2-000-anakalyfthikan-poiimata-tou-ellina-filosofou-empedokli-sto-kairo/

 

 

Το χαμένο κείμενο του Πτολεμαίου για το «μετεωροσκόπιο». Hundreds of years after the first try, we can finally read a Ptolemy text

Το κείμενο είχε γραφεί σε περγαμηνή που αργότερα διαγράφηκε και χρησιμοποιήθηκε σε άσχετο χειρόγραφο. Researchers have deciphered a long-lost text written by the ancient astronomer Claudius Ptolemy. The original writing was hidden in part by a 19th-century attempt to read it. An artist's conception of Ptolemy using an instrument to observe the night sky. Getty Images

Το κείμενο, μια πραγματεία του αρχαίου αστρονόμου για τη χρήση ενός επιστημονικού οργάνου που ονομαζόταν μετεωροσκόπιο, είχε γραφεί σε περγαμηνή που αργότερα διαγράφηκε και χρησιμοποιήθηκε σε άσχετο χειρόγραφο, αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν σήμερα παλίμψηστο. Η πολύτιμη περγαμηνή φυλάσσεται σήμερα στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου.

Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, ελληνο-ρωμαίος μαθηματικός, αστρονόμος και γεωγράφος που γεννήθηκε στην Αίγυπτο το 100 μ.Χ., έγραψε μια σειρά σημαντικών πραγματειών για επιστημονικά θέματα, όπως Η Μεγίστη (ή Αλμαγέστη) και Γεωγραφική Υφήγησις.

Το νέο κείμενο που έρχεται στο φως περιγράφει τη χρήση του μετεωροσκοπίου για αστρονομικές παρατηρήσεις και υπολογισμούς, αναφέρει η ερευνητική ομάδα στο Archive for History of Exact Sciences.

Το νέο κείμενο που έρχεται στο φως περιγράφει τη χρήση του μετεωροσκοπίου για αστρονομικές παρατηρήσεις και υπολογισμούς, αναφέρει η ερευνητική ομάδα στο Archive for History of Exact Sciences.

Το κείμενο κατάφερε να διαβάσει ομάδα ερευνητών που χρησιμοποίησε ειδική κάμερα και λογισμικό επεξεργασίας εικόνων για να ξεχωρίσει τα σβησμένα γράμματα στην παλιά περγαμηνή.

«Το [κείμενο για το] Μετεωροσκόπιο γράφτηκε στα ελληνικά σε φύλλα περγαμηνής. Δύο αιώνες αργότερα διαγράφηκε για να γραφτεί στα λατινικά το χειρόγραφο Ετυμολογίαι του Ισιδώρου της Σεβίλλης» δήλωσε στο Ars Technica ο Αλεξάντερ Τζόουνς, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

«Αυτού του είδους η ανακύκλωση ήταν συνήθης πρακτική τον Μεσαίωνα, καθώς η περγαμηνή ήταν πολύ ακριβή» εξήγησε.

Από τις 30 ανακυκλωμένες σελίδες που εξέτασαν ο Τζόους και οι συνεργάτες του, οι 12 αντιστοιχούσαν στο Μετεωροσκόπιο, ενώ οι υπόλοιπες περιείχαν αποσπάσματα ενός άλλου έργου του Πτολεμαίου με τίτλο Ανάλημμα, το οποίο αποκρυπτογραφήθηκε το 1895.

Η προηγούμενη απόπειρα να αποκρυπτογραφηθεί το παλίμψηστο χρονολογείται στις αρχές του 19ου αιώνα, είπε ο Τζόουνς.

«Ο καρδινάλιος Άνγκελο Μάι, ο οποίος ανακάλυψε ότι το χειρόγραφο περιείχε επιστημονικά κείμενα, χρησιμοποίησε χημικά ελπίζοντας ότι θα αναδείκνυαν τα αχνά ίχνη μελανιού. Αυτές οι σελίδες είναι σήμερα μεγάλα καφέ τετράγωνα όπου δεν βλέπεις σχεδόν τίποτα. Η νέα τεχνολογία έκανε θαύματα για να επαναφέρει τα ίχνη».

Ο Τζόουνς και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν κάμερα των 240 megapixels που λειτουργεί σε 13 επιμέρους μήκη κύματος, από το υπεριώδες μέχρι το ορατό και το υπέρυθρο.

A multispectral logarithmic color image showing upside-down Latin overtext in brown and enhanced traces of the Greek undertext. Image credit: Veneranda Biblioteca Ambrosiana/Mondadori Portfolio

Φωτίσαμε τις σελίδες του παλίμψηστου με υπεριώδες και λευκό ορατό φως. Χρησιμοποιώντας τα φίλτρα της κάμερας, μετρήσαμε την αλληλεπίδραση του φωτός σε διάφορα βάθη μέσα στην περγαμηνή. Η αλληλεπίδραση αυτή ήταν διαφορετική για κάθε μήκος κύματος».

Στη συνέχεια οι ερευνητές χρησιμοποίησαν λογισμικό της εταιρείας Lumiere Technology για να ξεχωρίσουν τους αχνούς ελληνικούς χαρακτήρες σε 1.650 εικόνες της περγαμηνής. Μετά την αποκρυπρογράφηση, οι ερευνητές συνέδεσαν το κείμενο με τον Κλαύδιο Πτολεμαίο.

«Δεδομένου ότι είμαι ειδικός στον Πτολεμαίο, γνώριζα τις γλωσσικές του ιδιαιτερότητες που εμφανίζονται σε αυτό το κείμενο. Αν και υπάρχουν κι άλλα πειστήρια, το ισχυρότερο ήταν μια σελίδα όπου ο συγγραφέας δίνει νέα ονόματα σε γωνίες της αστρονομίας και περιγράφει τα προηγούμενα ονόματά τους. Αυτό ταιριάζει ακριβώς με απόσπασμα διαφορετικού βιβλίου του Πτολεμαίου όπου χρησιμοποιείται η ίδια ορολογία» εξήγησε ο καθηγητής.

Διάγραμμα του μετεωροσκοπίου. A drawing of Ptolemy’s meteoroscope, a nine-ringed instrument used by astronomers. Image credit: Alexander Jones

Το κείμενο, είπε, περιγράφει πώς το μετεωροσκόπιο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί περίπου σαν αστρολάβος για να μετρήσει γωνιακές συντεταγμένες και να εντοπίζει πλανήτες στον νυχτερινό ουρανό.

Οι κινητοί τροχοί του οργάνου περιστρέφονταν έτσι ώστε ο πλανήτης να εμφανίζεται πάνω σε μια συγκεκριμένη θέση πάνω τους. «Στη συνέχεια, οι γωνίες διαβάζονται σε διαβαθμισμένη κλίμακα που είχε χαραχτεί στους δακτυλίους» είπε ο Τζόουνς.

Εκτός του ότι μετρούσε γωνιακές συντεταγμένες, το μετεωροσκόπιο λειτουργούσε και ως υπολογιστής, καθώς ο χειριστής «μπορούσε να γυρίζει τους δακτυλίους σύμφωνα με γνωστά δεδομένα, όπως το γεωγραφικό μήκος και πλάτος δύο πόλεων, και να διαβάζει τη γωνία που αναπαριστά το μήκος της συντομότερης δυνατής διαδρομής από τη μια πόλη στην άλλη» ανέφερε ο καθηγητής.

«Είναι το πρώτο βιβλίου του είδους του σχετικά με επιστημονικά όργανα της αρχαιότητας σε αυτό το επίπεδο λεπτομέρειας».

Πηγές: Archive for History of Exact Sciences -  Ars Technica - https://www.livescience.com/hidden-ptolemy-text-printed-beneath-a-latin-manuscript-deciphered-after-200-years -  https://www.in.gr/2023/04/19/b-science/episthmes/xameno-keimeno-tou-ptolemaiou-erxetai-sto-fos-ti-itan-meteoroskopio/

 

 

Άγνωστο αρχαιοελληνικό έπος ήρθε στο φως. Two pages of lost ancient text the “Orphic Rhapsodies” found in Sinai palimpsest

Στίχοι ενός χαμένου έπους (ίσως του 7ου αι. π.Χ.) ήρθαν πρόσφατα στο φως, στο πλαίσιο ενός διεθνούς ερευνητικού προγράμματος που ασχολείται με τα Παλίμψηστα της Μονής Σινά. To παλίμψηστο με το αρχαιοελληνικό έπος να ξεπροβάλλει κάτω από το αραβικό κείμενο. Finds of this kind are extremely rare: in St. Catherine's Monastery in Sinai, a researcher from the Austrian Academy of Sciences has discovered a previously unknown text from Homer's time. Only fragments on two sheets have survived, but a poetic text can be reconstructed from them, telling of the childhood of the god Dionysus. Modern image processing methods make it possible to decipher the original Greek text (red) on the fragments. © St. Catherine's Monastery, Sinai, Egypt

Στίχοι ενός χαμένου έπους (ίσως του 7ου αι. π.Χ.) ήρθαν πρόσφατα στο φως, στο πλαίσιο ενός διεθνούς ερευνητικού προγράμματος που ασχολείται με τα Παλίμψηστα της Μονής Σινά. Το πρόγραμμα διεξάγεται υπό την αιγίδα της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας και υποστηρίζεται οικονομικά από τη φιλανθρωπική οργάνωση Arcadia Fund.

Ως παλίμψηστο (< πάλιν + ψάω [ξύνω, αποξέω]) χαρακτηρίζεται το χειρόγραφο του οποίου το αρχικό κείμενο έχει αποξεσθεί με οξύ εργαλείο ή ελαφρόπετρα για να γραφεί πάνω του ένα καινούργιο κείμενο· πρόκειται δηλ. για μια εργασία ανακύκλωσης ώστε να επαναχρησιμοποιηθεί το ακριβό υλικό του παπύρου ή της περγαμηνής πάνω στο οποίο έγραφαν οι Αρχαίοι και οι Βυζαντινοί. Με τη χρήση πολυφασματικής φωτογράφισης ανασύρεται στο φως το σβησμένο κείμενο και με τη βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή καθίσταται ευανάγνωστο.

Από το παλίμψηστο χειρόγραφο Sin. ar. NF 66, φύλλα 2v + 7v + 8r, αναδύθηκαν στο φως περ. 89 εξάμετροι στίχοι με θέμα την παιδική ηλικία του θεού Διόνυσου. Ο ποιητής περιγράφει πώς οι Γίγαντες προσπαθούν να πείσουν τον μικρό γιο του Δία να σηκωθεί από τον θρόνο του πατέρα του, άλλοτε προσφέροντας δώρα, άλλοτε επιστρατεύοντας δόλο ή ασκώντας πίεση.

Οι Γίγαντες στολίζουν το κεφάλι του μικρού θεού με στεφάνια από διαλεχτά άνθη· κινούνται γύρω του κυκλικά και προσπαθούν να τον πείσουν να εγκαταλείψει τον θρόνο πότε με προειδοποιήσεις, πότε με σαγηνευτικά λόγια, πότε δελεάζοντάς τον με παιδικά παιχνίδια ή άλλα ωραία δώρα.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον Ζαγρέα, τον πρώτο-πρώτο Διόνυσο ή έναν προελληνικό θεό που συγχωνεύτηκε με τον Διόνυσο. Ο Διόνυσος-Ζαγρεύς κατέχει κεντρική θέση στην ορφική μυθολογία και θεολογία. Προέκυψε από την ένωση του Δία, μεταμορφωμένου σε φίδι, με την Περσεφόνη. Ο μεγάλος θεός προόριζε τον Ζαγρέα για διάδοχό του· γι’ αυτό τον ανέβασε στον θρόνο και του επέτρεψε να κρατεί τον κεραυνό και την αστραπή. Από ζήλια η Ήρα έστειλε τους Τιτάνες για να βλάψουν το νεογέννητο.

Με διάφορα παιδικά δώρα (π.χ. ταμπούρλο, σβούρα, μπάλα, κούκλες/νευρόσπαστα) προσπάθησαν να το ξεγελάσουν. Τελικά, το κατάφεραν προσφέροντάς του έναν καθρέφτη. Ο Ζαγρεύς απορροφήθηκε περιεργαζόμενος το είδωλό του· έτσι, οι Τιτάνες βρήκαν την ευκαιρία να τον πιάσουν, να τον σφάξουν και να τον διαμελίσουν. Λέγεται ότι πρόλαβε η Αθηνά να περισώσει ζωντανή την καρδιά του Ζαγρέα, από την οποία ο Ζευς δημιούργησε τον Διόνυσο.

Ο διαμελισμός και η αναγέννηση του θεού ερμηνεύτηκε από τους Ορφικούς ως σύμβολο της ζωής που φθείρεται και αναγεννιέται. Άλλοι εκλαμβάνουν τους Τιτάνες ως ηλιακούς θεούς και δίνουν την ερμηνεία ότι ο ήλιος του καλοκαιριού θέτει σε κίνδυνο τη βλάστηση και την εξαφανίζει.

Για να επιστρέψω στο συγκεκριμένο παλίμψηστο, η περγαμηνή του χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τον 5ο ή 6ο αι. μ.Χ. από κάποιον γραφέα στην Αλεξάνδρεια, ο οποίος αντέγραψε το αρχαίο έπος από ένα παλαιότερο χειρόγραφο. Το γεγονός είναι σημαντικό, καθώς δείχνει ότι υπήρχε ακόμη ενδιαφέρον για εθνικά κείμενα και ότι οι αρχαίοι θεοί συνυπήρχαν με τον Χριστιανισμό.

Η Αγία Αικατερίνη του Σινά. © Katharinenkloster, Sinai, Ägypten

Αργότερα η περγαμηνή υπέστη απόξεση και πάνω στο σβησμένο αρχαιοελληνικό κείμενο, τον 10ο αι. μ.Χ. κάποιος μοναχός στη Λαύρα του Οσίου Σάββα του ηγιασμένου έγραψε Βίους Αγίων στ’ αραβικά. Η Μονή του Οσίου Σάββα βρίσκεται κοντά στα Ιεροσόλυμα κι έτσι μπορούμε να παρακολουθήσουμε την πορεία της περγαμηνής στον χώρο και τον χρόνο, από την Αλεξάνδρεια του 5ου/6ου αι. στην Παλαιστίνη του 10ου αι. για να καταλήξει στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά.

Giullia Rossetto

Το αρχαίο κείμενο έχει διαβαστεί από την ερευνήτρια Giullia Rossetto και θα κυκλοφορήσει σε προσεχές τεύχος διεθνούς επιστημονικού περιοδικού σχετικού με την Παπυρολογία και την Επιγραφική (Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 219, 2021). Η δημοσίευση αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον.

Πηγές: https://www.oeaw.ac.at/en/detail/news/previously-unknown-mythological-text-of-the-ancient-world-discovered - https://www.efsyn.gr/nisides/313912_agnosto-arhaioelliniko-epos-irthe-sto-fos

 

 

Μοντέρνα ποίηση του 2ου αιώνα μ.Χ. σε ελληνική επιγραφή. Ancient Greek ‘pop culture’

«Λέγουσιν/ α θέλουσιν/ λεγέτωσαν/ ου μέλι μοι /συ φιλί με/ συνφέρι σοι» («Ας λένε ό,τι θέλουν, δεν με νοιάζει, αγάπα με, σου κάνει καλό»). Τους στίχους σύγχρονου μουσικού κομματιού θυμίζει η ελληνική επιγραφή που βρέθηκε στην Καρταχένα της Ισπανίας και χρονολογείται από τον 2ο με 3ο αιώνα μ.Χ., κάνοντας τον καθηγητή Κλασικών Σπουδών Τιμ Ουίτμαρς να μιλάει για το πρώτο μοντέρνο ποίημα στην ιστορία της λογοτεχνίας. Why a new discovery about a little-known text rewrites the history of poetry and song. The poem preserved in a graffito from an upper-storey room in Cartagena Spain (2nd to 3rd century CE). Image courtesy of José Miguel Noguera Celdrán

Το ποίημα, που εντοπίσθηκε σε 20 μικροσκοπικά κοσμήματα και σφραγιδόλιθους, αλλά και σε σκάλισμα σε τοίχο ανασκαφής στην Ισπανία, κάνει λόγο για την αδιαφορία του ερωτευμένου απέναντι στις επικρίσεις της κοινωνίας και αποτελεί κάλεσμα ή νουθεσία σε ανώνυμο ερωτικό σύντροφο.

Ο καθηγητής Ουίτμαρς επισημαίνει ότι ο δημιουργός του έχει εγκαταλείψει τη ρίμα, εκφράζοντας ίσως για πρώτη φορά στην καταγεγραμμένη ιστορία τον έρωτά του χωρίς τους περιορισμούς των ποιητικών κανόνων της αρχαιοελληνικής γραμματείας. «Γνωρίζαμε εδώ και χρόνια για την ύπαρξη λαϊκής ποίησης στην αρχαία Ελλάδα. Όσα έργα επέζησαν, όμως, υποτάσσονταν στις επιταγές της λόγιας ποίησης. Το ποίημα αυτό, αντίθετα, αποκαλύπτει ότι οι ρίζες του βρίσκονται στην προφορική παράδοση. Οφείλουμε να είμαστε ευγνώμονες που το έργο αυτό αποτυπώθηκε σε σημαντικό αριθμό πολύτιμων λίθων. Δεν χρειάζονται λόγιοι ποιητές για τη δημιουργία μιας τόσο μουσικής γλώσσας. Επρόκειτο για δημοκρατική, προσιτή σε όλους, μορφή λογοτεχνίας. Αποκτήσαμε συναρπαστική εικόνα της λαϊκής –ή ποπ– κουλτούρας της εποχής, κάτω από τον μανδύα της κλασικής κουλτούρας», λέει ο δρ Ουίτμαρς στην εφημερίδα The Guardian.

“The closest modern equivalent is probably a Quote T-shirt. When you have people across a huge empire eager to buy into things that connect them to centres of fashion and power, you have the conditions for a simple poem to go viral, and that’s clearly what happened here.” -Tim Whitmarsh. Image: Professor Tim Whitmarsh at the Temple of Apollo at Bassae, Greece

«Η ποίηση είχε μεγάλη σημασία στην αρχαιότητα. Όλοι γνώριζαν τα έπη του Ομήρου. Ο προφορικός λόγος όμως, για παράδειγμα, δεν θεωρείτο κατάλληλος για ελεγειακή ποίηση. Η χρήση της προφορικής γλώσσας στην ποίηση σημειώνεται για πρώτη φορά σε κάποια άγνωστη ακόμη χρονική συγκυρία του ελληνικού πολιτισμού. Αυτό που μπορώ να πω, όμως, με βεβαιότητα είναι ότι το ποίημα αυτό μετατοπίζει την πρώτη εμφάνιση της σύγχρονης ποίησης κατά τουλάχιστον τρεις αιώνες πίσω», σημειώνει ο Ουίτμαρς, η μελέτη του οποίου δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Cambridge Classical Journal.

Ο τονισμένος λόγος, πρόγονος της σύγχρονης ποίησης και του τραγουδιού, ήταν άγνωστος πριν από τον 5ο αιώνα, όταν άρχισε να χρησιμοποιείται σε βυζαντινούς χριστιανικούς ύμνους. Πριν από την εμφάνιση της ρίμας η ποίηση ήταν μάλλον ποσοτική, αφού βασιζόταν στο μήκος της συλλαβής. Το ποίημα εντόπισε ο Ουίτμαρς χάρη στην παρατηρητικότητα της συναδέλφου του στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, Άννας Λευτεράτου, η οποία επεσήμανε πρώτη την υφολογική και νοηματική συνάφεια του ποιήματος με τη βυζαντινή ποίηση.

O Ουίτμαρς θεωρεί το θέμα του εξαιρετικά σύγχρονο, φθάνοντας στο σημείο να το συγκρίνει με στίχους των Sex Pistols στο «Pretty vacant»: «Είμαστε αρκετά κενοί / και δεν μας νοιάζει».

The poem inscribed on a cameo on a medallion of glass paste (2nd to 3rd century CE) found in a sarcophagus around the neck of a deceased young woman in what is now Hungary. Image: BHM Aquincum Museum and Archaeological Park / Péter Komjáthy

Το πιο καλοδιατηρημένο από τα κοσμήματα επάνω στα οποία είχε καταγραφεί το ποίημα βρέθηκε στον λαιμό νεαρής γυναίκας που είχε ενταφιασθεί σε σαρκοφάγο, στη σημερινή Ουγγαρία.

Πηγές: T J G Whitmarsh, ‘Less Care More Stress: A Rhythmic Poem from the Roman Empire’, The Cambridge Classical Journal (2021). - https://www.cam.ac.uk/stories/ancient-greek-pop-culture - https://www.theguardian.com/books/2021/sep/08/i-dont-care-text-shows-modern-poetry-began-much-earlier-than-believed - https://www.kathimerini.gr/world/561492340/monterna-poiisi-toy-2oy-aiona-m-ch-se-elliniki-epigrafi/