Ανακαλύφθηκε πάπυρος με την Ιλιάδα μέσα σε αιγυπτιακή μούμια. Archaeologists stunned to find copy of Homer’s Iliad inside ancient Egyptian mummy

Οι ερευνητές σημειώνουν ότι το κείμενο ανήκει στον «Νεών Κατάλογο», που είναι το εκτενές απόσπασμα στη Β΄ Ραψωδία της Ιλιάδας του Ομήρου. Στη φωτογραφία ο πάπυρος που βρέθηκε στη μούμια και περιέχει την Ιλιάδα. Πηγή: (University of Barcelona). The identified Iliad text in the recent dig belongs to the catalogue of ships in Book II of the epic poem, researchers say. Papyrus containing Homer’s ‘Iliad’ inside the Roman-era mummy (University of Barcelona).

Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα αντίγραφο της Ιλιάδας του Ομήρου σε πάπυρο ο οποίος βρισκόταν μέσα στην κοιλιακή χώρα μιας αρχαίας αιγυπτιακής μούμιας. Είναι η πρώτη φορά που ένα ελληνικό λογοτεχνικό κείμενο εντοπίζεται ενσωματωμένο στη διαδικασία ταρίχευσης.

Η ανακάλυψη έχει σημαντικές επιπτώσεις για την κατανόηση των ταφικών πρακτικών και της θρησκευτικής ζωής στην αρχαία Αίγυπτο. Το απόσπασμα παπύρου βρέθηκε στην κοιλιά μίας μούμιας που είχε ταφεί σε τάφο της ρωμαϊκής περιόδου, πριν από περίπου 1.600 χρόνια, στην Οξύρρυγχο.

The archaeological site in Oxyrhynchus (University of Barcelona).

Η Οξύρρυγχος, γνωστή στα φαραωνικά χρόνια ως Per-Medjed, ήταν μία από τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνορωμαϊκής Αιγύπτου. Τα ερείπιά της βρίσκονται στη σημερινή πόλη Al Bahnasa, περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου, δίπλα σε έναν παρακλάδι του Νείλου γνωστό ως Bahr Yussef. Η Οξύρρυγχος είναι γνωστή για την ανακάλυψη χιλιάδων παπύρων (Πάπυροι της Οξυρύγχου) της Ελληνορωμαϊκής περιόδου. Αποτέλεσε σημαντικό ελληνιστικό κέντρο ενώ η ανασκαφή της έφερε στο φως λογοτεχνικά έργα

Ερευνητές από το Ινστιτούτο Μελετών της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης εντόπισαν τη μούμια κατά τη διάρκεια πρόσφατης ανασκαφικής αποστολής που πραγματοποιήθηκε μεταξύ Νοεμβρίου και Δεκεμβρίου 2025. Διαπίστωσαν ότι η μούμια περιείχε ένα ασυνήθιστο στοιχείο: έναν πάπυρο τοποθετημένο στην κοιλιακή χώρα ως μέρος της διαδικασίας ταρίχευσης.

One of the tombs found at Oxyrhynchus (University of Barcelona).

Μούμιες αυτής της περιόδου έχουν βρεθεί και στο παρελθόν να περιέχουν παπύρους γραμμένους στα ελληνικά, όμως μέχρι τώρα τα κείμενα αυτά είχαν μαγικό ή τελετουργικό περιεχόμενο. Η ανακάλυψη του παπύρου της Ιλιάδας αποτελεί την πρώτη περίπτωση όπου ελληνικό λογοτεχνικό έργο εντοπίζεται σε ταφικό πλαίσιο. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι το κείμενο ανήκει στον «Νεών Κατάλογο», που είναι το εκτενές απόσπασμα στη Β΄ Ραψωδία της Ιλιάδας του Ομήρου (στίχοι 494-785), στο οποίο ο ποιητής απαριθμεί τις ελληνικές δυνάμεις που έλαβαν μέρος στην εκστρατεία κατά της Τροίας.

The papyrus, placed in the mummy's abdomen, contains a catalogue of ships. Credit: Professor Ignasi-Xavier Adiego

Οι επιστήμονες δηλώνουν ότι δεν είναι σαφές γιατί επιλέχθηκε αυτό το συγκεκριμένο ελληνικό κείμενο για τη διαδικασία ταρίχευσης. «Δεν είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε ελληνικούς παπύρους, δεμένους και σφραγισμένους, ενσωματωμένους στη διαδικασία μουμιοποίησης, αλλά μέχρι τώρα το περιεχόμενό τους ήταν κυρίως μαγικό. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι από τα τέλη του 19ου αιώνα έχουν ανακαλυφθεί πάρα πολλοί πάπυροι στην Οξύρρυγχο, συμπεριλαμβανομένων σημαντικών ελληνικών λογοτεχνικών κειμένων, αλλά η πραγματική καινοτομία εδώ είναι η εύρεση ενός λογοτεχνικού παπύρου σε ταφικό πλαίσιο» δήλωσε ο Ιγκνάσι Αντιέγκο καθηγητής στο Τμήμα Κλασικών, Ρομανικών και Σημιτικών Γλωσσών.

Μέχρι σήμερα, οι ανασκαφές στην Οξύρρυγχο έχουν αποκαλύψει τρεις ασβεστολιθικούς θαλάμους με μούμιες της ρωμαϊκής περιόδου και διακοσμημένες ξύλινες σαρκοφάγους. Προηγούμενες αποστολές στην αρχαία πόλη είχαν φέρει στο φως 52 μούμιες της πτολεμαϊκής περιόδου, από τις οποίες περισσότερες από δώδεκα είχαν «χρυσές γλώσσες», ένα σύμβολο προετοιμασίας για τη μετά θάνατον ζωή.

Πηγές: https://www.independent.co.uk/news/science/archaeology/mummy-egyptian-homer-iliad-gut-b2962343.html - https://www.naftemporiki.gr/kosmos/2101199/anakalyfthike-papyros-me-tin-iliada-mesa-se-aigyptiaki-moymia/ - https://phys.org/news/2026-04-archaeological-mission-oxyrhynchus-homer-iliad.html

 

 

 

Χαμένο ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα ανακαλύφθηκε 93 χρόνια μετά τη σύνθεσή του. Lost Federico García Lorca verse discovered 93 years after it was written

 

Το ποίημα γράφτηκε τρία χρόνια πριν τη δολοφονία του Λόρκα. The verse was written three years before the poet was killed at the start of the Spanish civil war. Photograph: Mondadori Portfolio/Mondadori/Getty Images

Ένα μέχρι τώρα άγνωστο ποίημα που αποδίδεται στον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα ανακαλύφθηκε 93 χρόνια αφότου ο διάσημος Ισπανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας φέρεται να το είχε σημειώσει στο πίσω μέρος ενός από τα χειρόγραφά του.

Ο Λόρκα πιστεύεται ότι έγραψε το οκτάστιχο ποίημα το 1933, ενώ εργαζόταν πάνω στη συλλογή «Diván del Tamarit», ένα αφιέρωμα στους Άραβες ποιητές της γενέτειράς του, της Γρανάδας.

Το πρόσφατα ανακαλυφθέν γραπτό βρέθηκε στο πίσω μέρος ενός χειρογράφου ενός από τα ποιήματα του Tamarit – Gacela de la raíz amarga – το οποίο ο τραγουδιστής φλαμένκο και θαυμαστής του Λόρκα, Μιγκέλ Ποβέδα, αγόρασε από έναν Γερμανό συλλέκτη παλαιών αντικειμένων.

Έκτοτε έχει επαληθευτεί από την ειδική στον Λόρκα, Πέπα Μέρλο, και θα συμπεριληφθεί σε ένα επικείμενο βιβλίο.

Το χαμένο ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα

Το έργο «Η Αφύπνιση της Συνείδησης» του William Holman Hunt, είναι ζωγραφισμένο κατά την περίοδο 1851-53. Ένα περίτεχνο επιχρυσωμένο ρολόι βρισκόταν μέσα στην γυάλινη καμπάνα του στην κορυφή του πιάνου, με την πρόσοψή του στραμμένη προς τα πίσω, αλλά προφανώς έδειχνε την ώρα δώδεκα παρά πέντε. Ο μοντέρνος νεαρός άνδρας που κάθεται στο πιάνο σε αυτό το μικρό σπίτι στα καταπράσινα προάστια του Λονδίνου βρίσκεται σαφώς σε εξωσυζυγική σχέση με τη νεαρή γυναίκα, η οποία έχει μισοσηκωθεί από την αγκαλιά του και τώρα κοιτάζει αφηρημένα στο βάθος. Γύρω τους υπάρχουν σημάδια ότι είναι μια αφεντικίνα με ελεύθερο χρόνο. Το κατοικίδιό της, μια γάτα, βρίσκεται κάτω από το τραπέζι, όπου έχει πιάσει ένα πουλί με σπασμένο φτερό, σύμβολο της δεινής της θέσης. Στη δεξιά άκρη υπάρχει μια ταπισερί με την οποία περνάει τις ώρες, και τα μαλλιά της από κάτω σχηματίζουν έναν μπερδεμένο ιστό στον οποίο είναι πλεγμένη. William Holman Hunt (1827-1910), The Awakening Conscience (1851-53), oil on canvas, 76.2 x 55.9 cm, The Tate Gallery (Presented by Sir Colin and Lady Anderson through the Friends of the Tate Gallery 1976), London. © The Tate Gallery and Photographic Rights © Tate (2016).

Το σύντομο γραπτό, που συντάχθηκε τρία χρόνια πριν τη δολοφονία του Λόρκα στις πρώτες ημέρες του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, αποκαλύπτει την οικεία ανησυχία του ποιητή για το πέρασμα του χρόνου: «Το ρολόι τραγουδά / Μετράω τις ώρες μηχανικά / Επτά η ώρα, δώδεκα η ώρα / Όλα είναι τα ίδια / Δεν είμαι εδώ / Είναι το σημάδι της σάρκας / Που άφησα πίσω μου όταν έφυγα / Για να γνωρίζω τη θέση μου / Κατά την επιστροφή μου».

Ο Ποβέδα, ο οποίος πρόσφατα ηγήθηκε των προσπαθειών για τη μετατροπή του σπιτιού της παιδικής ηλικίας του Λόρκα σε πολιτιστικό κέντρο αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του ποιητή, δήλωσε ότι συγκινήθηκε βαθιά από την τυχαία ανακάλυψη.

«Η προσοχή μου τραβήχτηκε όταν η Πέπα Μέρλο μου είπε: 'Αυτός είναι ο γραφικός χαρακτήρας του Φεδερίκο. Έχεις κάτι καινούργιο του Φεδερίκο εκεί'», δήλωσε την Πέμπτη στον κρατικό τηλεοπτικό σταθμό TVE.

«Για μένα, είναι ένα δώρο που μου αγγίζει την καρδιά. Όλα είναι εκεί, σε αυτές τις γραμμές: 'Είναι το σημάδι της σάρκας / Που άφησα πίσω, όταν έφυγα / Για να γνωρίζω τη θέση μου / Κατά την επιστροφή μου'».

Η Μέρλο είπε ότι, αν και το ποίημα μπορεί να είχε παραβλεφθεί επειδή ήταν γραμμένο πρόχειρα στο πίσω μέρος ενός άλλου έργου, εντούτοις αποκάλυπτε «τη σημασία που είχε η έννοια του χρόνου για τον Λόρκα».

Πλάνα για δημοσίευση του σύντομου ποιήματος

Eight-line poem found on the back of a manuscript sheds light on Spanish poet’s preoccupation with time. The manuscript was bought by the flamenco singer Miguel Poveda. Photograph: RTVE

Ο προοδευτικός συγγραφέας – του οποίου τα έργα περιλαμβάνουν τον «Ποιητή στη Νέα Υόρκη», το «Ματωμένο Γάμο», την «Γέρμα» και το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» – δέχθηκε πυροβολισμό από μια ομάδα τον Αύγουστο του 1936, καθιστώντας τον ίσως το πιο εξέχον θύμα του τριετούς εμφυλίου πολέμου της Ισπανίας. Το σώμα του δεν βρέθηκε ποτέ και πιστεύεται ότι βρίσκεται σε έναν ρηχό τάφο στους πρόποδες μιας πλαγιάς βουνού κοντά στη Γρανάδα.

Federico García Lorca’s poems were printed anonymously in 1983 after being hidden away by family for 50 years. A year after that clandestine publication in 2023, the poet’s family consented to the publication of all the sonnets. Photograph: Alvarellos.

Το ενδιαφέρον για τον Λόρκα έχει αυξηθεί ακόμη περισσότερο καθώς πλησιάζει η εκατονταετία από το θάνατό του. Το περασμένο καλοκαίρι, εκδόθηκε μια πιστή αναπαραγωγή του ομοερωτικού, γεμάτου αγωνία – και μεταθανάτιου – έργου του ποιητή «Σονέτα Σκοτεινού Έρωτα», με σκοπό να φέρει τα ποιήματα σε ένα νέο αναγνωστικό κοινό.

Αν και γνωστά από καιρό στους μελετητές του Λόρκα, τα σονέτα είχαν κρυφτεί από την οικογένεια του ποιητή, η οποία πίστευε ότι οι βασανισμένοι και αισθησιακοί στίχοι τους θα αμαύρωναν την κληρονομιά του και θα ξύπναγαν παλιά μίση.

Το πρόσφατα ανακαλυφθέν ποίημα θα δημοσιευτεί σε ένα βιβλίο των Ποβέδα και Μέρλο με τίτλο «Las cosas del otro lado. lo inédito en Federico García Lorca» (Τα πράγματα από την άλλη πλευρά: τα αδημοσίευτα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα).

Πηγές: https://www.theguardian.com/culture/2026/apr/18/lost-federico-garcia-lorca-verse-discovered-93-years-after-it-was-written - https://www.lifo.gr/now/entertainment/hameno-poiima-toy-federiko-gkarthia-lorka-anakalyfthike-93-hronia-meta-ti

 

 

Ανακαλύφθηκαν ποιήματα του Έλληνα φιλοσόφου Εμπεδοκλή στο Κάιρο. Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo

Μια σημαντική ανακάλυψη στην Αίγυπτο ρίχνει νέο φως σε έναν από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της αρχαίας Ελλάδας, καθώς εντοπίστηκαν 30 άγνωστοι μέχρι σήμερα στίχοι του Εμπεδοκλή σε πάπυρο αιώνων. A 2,000-year-old papyrus fragment, discovered in the archives of the French Institute of Oriental Archaeology in Cairo, reveals 30 previously unpublished verses by Empedocles, a pre-Socratic philosopher of the fifth century BCE.  Fragment of "The Empedocles of Cairo" (P. Fouad inv. 218). Credit: Université de Liège / N.Carlig

Τα αποσπάσματα, που χρονολογούνται περίπου πριν από 2.000 χρόνια, βρέθηκαν στα αρχεία του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο. Θεωρείται ότι προέρχονται από το μοναδικό σωζόμενο αντίγραφο του έργου του Εμπεδοκλή Περί Φύσεως (Physica).

Ξαναανακαλυμμένοι χαμένοι στίχοι

The text that has come to light deals with the theory of particle effluvia and sensory perceptions, particularly vision. Analysis of the text has revealed unexpected connections, including the probable direct source of a passage by Plutarch (2nd century), as well as a dialogue by Plato and a text by Theophrastus, a disciple of Aristotle, both from the 4th century BCE. Unnoticed echoes of Empedocles have also been detected in the comic poet Aristophanes and in the Latin philosopher Lucretius. The study further suggests that Empedocles could be regarded as a precursor of the atomist philosophers, foremost among whom is Democritus of Abdera.

Η ανακάλυψη γνωστοποιήθηκε από ομάδα Ευρωπαίων ερευνητών με επικεφαλής τον παπυρολόγο Nathan Carlig του Πανεπιστημίου της Λιέγης. Ο πάπυρος, καταχωρημένος ως «P.Fouad inv. 218», είχε πρωτοεντοπιστεί το 2017 κατά τη διάρκεια προγράμματος εξέτασης ανώνυμων ελληνικών χειρογράφων.

«Είναι σαν να ξαναανακαλύπτουμε χαμένα έργα της αρχαιότητας», δήλωσε ο Carlig, χαρακτηρίζοντας την ανακάλυψη ως σπάνια ευκαιρία πρόσβασης στα αυθεντικά λόγια του φιλοσόφου, πέρα από τις μεταγενέστερες ερμηνείες.

Οι πρόσφατα μεταφρασμένοι στίχοι δημοσιεύθηκαν με επιστημονικό σχολιασμό στο βιβλίο L’Empédocle du Caire.

Ένας φιλόσοφος-ποιητής αποκαλύπτεται

Empedocles four elements (fire, air, water and earth), colored woodcut from an edition of Lucretius De rerum natura, published by Tommaso Ferrando, Brescia, 1472.

Ο Εμπεδοκλής είναι γνωστός για τη θεωρία του περί των τεσσάρων στοιχείων — φωτιά, αέρας, γη και νερό — ενώ ταυτόχρονα έγραφε σε ποιητική μορφή, συνδυάζοντας φιλοσοφία και λογοτεχνία.

Το νέο υλικό φωτίζει τις αντιλήψεις του για την αισθητηριακή εμπειρία, την όραση και την έννοια των «εκπομπών σωματιδίων» (effluvia), μια θεωρία που επιχειρεί να εξηγήσει πώς ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο γύρω του.

Μέχρι σήμερα, οι γνώσεις μας για αυτές τις ιδέες προέρχονταν κυρίως μέσα από έργα μεταγενέστερων φιλοσόφων, όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Θεόφραστος.

Επανεκτίμηση της κληρονομιάς του Εμπεδοκλή

Empedocles, ancient Greek Presocratic philosopher. From Thomas Stanley, (1655), The history of philosophy: containing the lives, opinions, actions and Discourses of the Philosophers of every Sect, illustrated with effigies of divers of them.

Η ανακάλυψη αναμένεται να αναδιαμορφώσει την επιστημονική κατανόηση της επίδρασης του Εμπεδοκλή τόσο στην αρχαία όσο και στη μεταγενέστερη φιλοσοφική παράδοση.

Οι ερευνητές εντοπίζουν αντανακλάσεις του έργου του σε συγγραφείς όπως ο Λουκρήτιος και ο Αριστοφάνης, καθώς και στην ανάπτυξη της πρώιμης ατομικής θεωρίας που σχετίζεται με τον Δημόκριτο.

Ο Carlig περιέγραψε την κοσμοθεωρία του Εμπεδοκλή ως εντυπωσιακά σύγχρονη, υπογραμμίζοντας μια ολιστική οπτική όπου όλη η ύλη — άνθρωποι, ζώα και αντικείμενα — αποτελείται από τα ίδια στοιχεία, ενωμένα από δυνάμεις αγάπης και χωρισμένα από τη σύγκρουση.

Η ανακάλυψη προσφέρει μια σπάνια ματιά στην αυθεντική φωνή ενός φιλοσόφου του οποίου το έργο έχει επιβιώσει κυρίως μέσα από αποσπάσματα και δευτερογενείς αναφορές — μέχρι τώρα.

Πηγές: Nathan Carlig et al, L'Empédocle du Caire (P.Fouad inv. 218). Introduction, texte, commentaire (2025). hdl.handle.net/2268/329390 - https://www.recherche.uliege.be/cms/c_20650757/en/thirty-previously-unpublished-verses-by-empedocles-discovered-on-a-papyrus-from-cairo - https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html - https://www.tanea.gr/2026/04/03/science-technology/xamena-gia-2-000-anakalyfthikan-poiimata-tou-ellina-filosofou-empedokli-sto-kairo/

 

 

Ο κόσμος των απαράμιλλων πορτρέτων του Φαγιούμ όπως τον αφηγείται η Ευφροσύνη Δοξιάδη. The world of Fayoum's incomparable portraits as told by Efrosyni Doxiadis

Το περιπετειώδες ταξίδι των πιο εντυπωσιακών πορτρέτων στην ιστορία της τέχνης, η ανακάλυψη, η έρευνα και η αποκατάστασή τους. Γυναίκα, μέσα-τέλη περιόδου Αντωνίνων. Πρόκειται για το δεύτερο πορτρέτο που ανακάλυψε ο Πίτρι. Το ιμάτιο και ο χιτώνας είναι ζωγραφισμένα με μπλε της λεβάντας πάνω σε σκούρο μοβ βιολετί υπόστρωμα κόλλας. Portraits du Fayoum. [FAYOUM] DOXIADIS (Euphrosyne). Published by Gallimard, 1995.

Όταν ήμουν 13 χρονών, όπως κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς, ο πατέρας μου μας πήγε στο βιβλιοπωλείο τα τρία κορίτσια να διαλέξουμε ένα βιβλίο για δώρο.

Ο απελεύθερος Ευτύχης (αρχές περιόδου Σεβήρων). Από την ελληνική επιγραφή με μαύρα γράμματα στον χιτώνα προκύπτει ότι το αγόρι είναι ο Ευτύχης, απελεύθερος του Κασσιανού. Παρότι η προέλευση του συγκεκριμένου πορτρέτου παραμένει άγνωστη, είναι πιθανό να βρέθηκε στη Φιλαδέλφεια, στην περιοχή της οποίας το όνομα Κασσιανός ήταν αρκετά συνηθισμένο τον 2ο μ.Χ. αι. Anonymous, Funerary Portrait of the Boy Eutyches (c 100 – 150 CE), encaustic on panel, 38 x 19 cm, Metropolitan Museum of Art, New York. Wikimedia Commons.

Εκεί είδα το βιβλίο μιας Γερμανίδας –εγώ δεν ξέρω γερμανικά– που λεγόταν «Πορτρέτα από την άμμο της ερήμου», αν θυμάμαι καλά, και είχε στο εξώφυλλο μια φωτογραφία του πορτρέτου του Ευτύχη που βρίσκεται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, ένα αριστουργηματικά φτιαγμένο πρόσωπο που με μάγεψε. Αυτό το βιβλίο διάλεξα, το πήρα σπίτι και τρελάθηκα. Είχε μέσα φωτογραφίες και από άλλα πορτρέτα. Το έχω αυτό το βιβλίο ακόμα, όπως έχω και μια εκτενή βιβλιογραφία για τα φαγιούμ που σκέφτομαι ότι κάποια στιγμή πρέπει να πάει κάπου καλά, να τη φροντίσουν, να τη μελετήσουν και οι επόμενοι.

Ήταν μια αυθόρμητη αγάπη που ριζώθηκε μέσα μου βαθιά, χωρίς να το ψάξω. Ήθελα να γίνω ζωγράφος και είχα αρχίσει να κάνω αντίγραφα του εξωφύλλου χωρίς να ξέρω τι είναι, αγόρι, κορίτσι. Αυτή η αγάπη εξακολουθεί και σήμερα να υπάρχει, το διαπιστώνω και τώρα που το βιβλίο μου «Τα πορτρέτα του Φαγιούμ», που ήταν εδώ και χρόνια εξαντλημένο, θα επανεκδοθεί τον Σεπτέμβριο στην Αγγλία από τον εκδότη μου Thames and Hudson.

Στην Ελλάδα η γενιά του '30, στην οποία ανήκε και ο πατέρας μου, αγαπούσε πολύ τα πορτρέτα, που τα είχε μάθει από τον Πικιώνη και τον Παρθένη. Τα ξέραμε στην Ελλάδα από αυτήν τη γενιά και επειδή μας οδηγούν χρονολογικά στις βυζαντινές εικόνες, είναι μια αλυσίδα.

Γιάννης Τσαρούχης, Πορτρέτο του F.P. με χρυσό στεφάνι σε ύφος φαγιούμ, Παρίσι, 1971 (Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη).

Ο Τσαρούχης ήταν αυτός που με καθοδήγησε προς τα φαγιούμ. Όταν ήμασταν στο Παρίσι, στη δικτατορία, υπήρχε ένα βιβλιοπωλείο στη Rue des Beaux Arts, το οποίο πουλούσε τα βιβλία που έβγαζε ο Franco Maria Ricci, ένας θρυλικός Ιταλός εκδότης. Είχε κάνει ένα βιβλίο για τα φαγιούμ στα ιταλικά. Είδαμε το βιβλίο, αλλά δεν το αγοράσαμε, ήταν ακριβό. Ο Ricci έβγαζε όλα τα βιβλία του σε μαύρο φόντο. Εκεί μου είπε ο Τσαρούχης «κάποιος πρέπει να κάνει ένα βιβλίο για τα φαγιούμ με καλές καινούργιες φωτογραφίες και να μην είναι μαύρο το φόντο γιατί αυτό σκοτώνει στη ζωγραφική τους μεσαίους τόνους. Αυτό ήταν ένα φοβερό μάθημα.

Τα φαγιούμ είναι πρόδρομος της χριστιανικής τέχνης, εκείνα τα οποία μας οδηγούν στη ζωγραφική των βυζαντινών εικόνων· η τεχνική αλλά και η ταυτότητα της ελληνικότητας είναι ο κοινός παρονομαστής. Anonymous, Funerary Portrait of a Young Woman (c 120 – 150 CE), encaustic on panel, Liebieghaus, Frankfurt am Main. By User:FA2010 (Own work), via Wikimedia Commons.

Ο Τσαρούχης αυτό το βλέμμα των πορτρέτων του Φαγιούμ το ένιωσε, αποτύπωσε την ένταση που έχουν. Τα λάτρεψε, τα αντέγραψε, ζωγράφισε αντίστοιχα πορτρέτα. 

Γιάννης Τσαρούχης, «Δέσποινα» από την έκθεση ‘ Ερριμμένες σκιές ‘ στο Ίδρυμα Γιάννη Τσαρούχη στο Μαρούσι.

Έτσι είναι καμωμένο το πορτρέτο της ανιψιάς του, της Δέσποινας, με την τετραχρωμία των αρχαίων που ανακάλυψε ο Τσαρούχης ότι χρησιμοποιούσαν, «τα πολυγνώτεια χρώματα» όπως τα έλεγε, το άσπρο, το μαύρο, την ώχρα και το χοντροκόκκινο για ό,τι αφορούσε τη σάρκα. Χρώματα άλλα έμπαιναν στα ενδύματα και τα κοσμήματα και τα διακοσμητικά στοιχεία. Οι γυναίκες στα πορτρέτα του Φαγιούμ είναι στολισμένες με ενδύματα και κοσμήματα σε όμορφα χρώματα, ώστε να απολαμβάνουν και στην αιώνια ζωή τους την πολυτέλεια του κόσμου των ζωντανών. Τα κοσμήματα, εξάλλου, ήταν σημαντικό περιουσιακό στοιχείο, το οποίο οι γυναίκες έφερναν μαζί τους ως προίκα στον γάμο τους.

Πήγα στα σαράντα μου, ως ώριμη φοιτήτρια −ζούσα τότε στην Αγγλία− στο Wimbledon School of Art και όταν πήρα το ΒΑ έπρεπε να γράψω μια μικρή διατριβή. Έγραψα για τα φαγιούμ, που στην Αγγλία ούτε τα ήξεραν ούτε τα εκτιμούσαν", λέει η κ. Ευφροσύνη Δοξιάδη. Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν/LIFO

Πήγα στα σαράντα μου, ως ώριμη φοιτήτρια −ζούσα τότε στην Αγγλία− στο Wimbledon School of Art και όταν πήρα το ΒΑ έπρεπε να γράψω μια μικρή διατριβή. Έγραψα για τα φαγιούμ, που στην Αγγλία ούτε τα ήξεραν ούτε τα εκτιμούσαν. Τα έλεγαν «mummy portraits» και γι’ αυτό δεν έγιναν γνωστά, γιατί επί χρόνια πολλοί ιστορικοί τέχνης αρνούνταν την ονομασία «πορτρέτα του Φαγιούμ» και το «πορτρέτα με μούμιες» δεν έλεγε τίποτα.

Έγραψα μια δεκαεξασέλιδη μικρή διατριβή. Η καθηγήτριά μου, που ήταν ιστορικός τέχνης, δεν τα ήξερε. Μου είπε ότι υπήρχε έλλειψη στην αγγλική βιβλιογραφία και ότι έπρεπε να γράψω ένα βιβλίο γι' αυτά. Έρχομαι στην Ελλάδα με αυτή την προτροπή, το λέω στην Τζούλια Τσιακίρη και στον Βασίλη Διοσκουρίδη και λέει η Τζούλια «πρέπει να βγει στα ελληνικά». Και άρχισε να μεταφράζει τη διατριβή μου. Ο Διοσκουρίδης είπε «θα σου δώσω μερικές ιδέες». Συναντιόμασταν μία φορά την εβδομάδα· ο Βασίλης μιλούσε για τον Αντίνοο, τον Αδριανό, τον Καβάφη, πόση σχέση έχει με τα φαγιούμ. Με έβαλαν σε μια ατμόσφαιρα που την ερωτεύτηκα αυτή την περιπέτεια.

Φωτογραφία αρχείου με μούμιες που βρήκε ο Πίτρι. Τραβήχτηκε το 1911 στη Χαουάρα.

Άρχισα να μαζεύω εικόνες και να αλληλογραφώ με μουσεία. Έγραφα το βιβλίο στα ελληνικά, αλλά το απέρριψα, γιατί δεν ήταν λιτό όπως ήθελα, ήταν κάπως διανθισμένο, λυρικό. Σταμάτησα να το γράφω στα ελληνικά και άρχισα να γράφω στα αγγλικά. Αλλά είχε συμβεί και το εξής: είχα γράψει ένα κεφάλαιο για τον Αντίνοο –στην Αίγυπτο υπάρχει η παραδοξολογία ότι τα νότια της Αιγύπτου λέγονται Άνω Αίγυπτος και η Αλεξάνδρεια Κάτω Αίγυπτος–, για την Αντινοόπολη. Ήταν, θυμάμαι, κατακαλόκαιρο, Αύγουστος, όλοι έλειπαν και εγώ σε έξαρση, μαγεμένη, έγραφα όσα είχα διαβάσει από τον Αλμπέρ Γκαγιέ, τον ανασκαφέα της Αντινοόπολης, ο οποίος βρήκε και το tondo «των δυο αδελφών», το στρογγυλό, που βρίσκεται σήμερα στο Κάιρο.

Μούμια με ενσωματωμένο πορτρέτο μικρού κοριτσιού. 2ος μ.Χ. αι.

Η Αντινοόπολη δεν υπάρχει πια. Όταν πήγε η αποστολή του Ναπολέοντα, πήγαν μαζί διάφοροι χαράκτες και καλλιτέχνες που απεικόνιζαν ό,τι έβλεπαν. Τη ζωγράφισαν και οι εικόνες δείχνουν ότι ήταν αριστούργημα, μια ρωμαϊκή πόλη με σειρές από πανύψηλους κίονες στην όχθη του Νείλου, στη δεξιά μεριά, ενώ στην αριστερή, λίγο πιο πάνω, ήταν το Φαγιούμ. Τα πορτρέτα που βρέθηκαν στην Αντινοόπολη είναι κομμένα στο ύψος των ώμων λοξά. Τα έκοβαν αφού είχαν ζωγραφιστεί σε ένα πολύ λεπτό ξύλο, γιατί το ξύλο στην Αίγυπτο ήταν πολύ σπάνιο και ακριβό – ήταν λεπτό, σαν καπλαμαδάκι, 2-3 χιλιοστά. Αφού έγραψα αυτό το ποιητικό κεφάλαιο, διάβασα το «Αδριανού Απομνημονεύματα» της Γιουρσενάρ, που είχε εκδοθεί τότε, και βούλιαξε η καρδιά μου, γιατί ήταν ίδιο· και εκείνη ως βιβλιογραφία διάβασε τα απομνημονεύματα του Γκαγιέ, που το είχε βιώσει έτσι, ποιητικά. Ήταν σκέτη μαγεία όσα έγραψε. Έτσι πέταξα το κείμενο και το έγραψα στα αγγλικά.

H αγγλική έκδοση των φαγιούμ της κ. Ευφροσύνης Δοξιάδη. 

Πριν βγει το βιβλίο μου, ζήτησα φωτογραφίες από το Λούβρο. Στο Λούβρο υπάρχουν πάνω από 20 πορτρέτα και μούμιες ολόκληρες με πορτρέτα – μάλιστα υπάρχει μία με την ονομασία «Αντίνοος», αλλά είχε διαβαστεί από τον Γκαγιέ λάθος, η επιγραφή είναι «Άμων Αντινόου». Στο Λούβρο, λοιπόν, μια υπεύθυνη μού είπε: «Εγώ δεν σας δίνω άδεια να βάλετε φωτογραφίες των πορτρέτων που έχουμε, διότι το βιβλίο που ονομάζεται “Πορτρέτα του Φαγιούμ” δεν μπορεί να έχει πορτρέτα από την Αντινοόπολη, τα περισσότερα δικά μας είναι από την Αντινοόπολη». Της έγραψα ότι το «φαγιούμ» είναι generic, μια γενική ονομασία, όπως λέμε «μυκηναϊκός πολιτισμός», αλλά δεν το δέχτηκε. Η Τζούλια, όμως, που είναι δαιμόνια και με βοηθούσε πολύ στο βιβλίο –της χρωστάω πολλά και χαίρομαι που το λέω ξανά σήμερα–, είχε προνοήσει και είχε γράψει στον διευθυντή του Λούβρου δύο χρόνια νωρίτερα και είχαμε πάρει άδεια να βάλουμε όλα τα πορτρέτα του Λούβρου. Έτσι μπήκαν τα φαγιούμ στο βιβλίο.

Άνδρας από τη Χαουάρα, περιοχή νότια της Κροκοδειλόπολης, μέση περίοδος της δυναστείας των Αντωνίνων, περ. 161-180.

Πριν πω για τα ταξίδια στην Αίγυπτο και στα μουσεία σε όλο τον κόσμο, θέλω να πάμε λίγο πίσω, στη Χαουάρα, που είναι μια αρχαιολογική τοποθεσία της αρχαίας Αιγύπτου νότια της Κροκοδειλόπολης (μετέπειτα Αρσινόης), στην είσοδο του πλατώματος της όασης του Φαγιούμ. Εκεί έφτασε ο Άγγλος αρχαιολόγος και αιγυπτιολόγος σερ Γουίλιαμ Μάθιου Φλάιντερς Πίτρι, ο Εγγλέζος Ιντιάνα Τζόουνς που κοιμόταν επί μήνες μέσα σε τάφους, κάνοντας ανασκαφές. Ήταν από το Μάντσεστερ και τον χρηματοδοτούσε ένας έμπορος υφασμάτων, συντοπίτης του. Ο Πίτρι πήγε το 1888 για πρώτη φορά στο Φαγιούμ για να ανακαλύψει τον παλιό λαβύρινθο που ήταν στη σκιά της πυραμίδας του Αμενεμχέτ Γ', Φαραώ της 12ης Δυναστείας της αρχαίας Αιγύπτου. Δεν βρήκε τελικά τον λαβύρινθο, διαπίστωσε ότι είχε γκρεμιστεί τη ρωμαϊκή εποχή και είχαν πάρει την πέτρα. Προσπάθησε ωστόσο να μπει στην πυραμίδα, έφτασε στον νεκρικό θάλαμο, αλλά δεν υπήρχε τίποτα, είχε συληθεί. Ήταν έτοιμος να φύγει όταν τον φώναξαν οι εργάτες που είχαν βρει το πρώτο φαγιούμ, το οποίο βρίσκεται σήμερα στο μουσείο Πίτρι στο Λονδίνο, στο University College. Όταν το είδα είχε τόση ένταση, σαν αυτοπροσωπογραφία του Ρέμπραντ. 

Les sables d'Égypte ont préservé un millier de portraits funéraires datant des premiers siècles de notre ère, trouvés pour la plupart, à partir de la fin du XIXᵉ siècle dans la vallée du Nil, sur des momies ensevelies dans les nécropoles du Fayoum qu'on appelle pour cette raison "Portraits du Fayoum". L'ouvrage montre environ deux cents de ces fascinantes peintures, qui s'inscrivent dans la tradition picturale grecque de l'école d'Alexandrie, mais qui s'intègrent à des momies égyptiennes. Après avoir expliqué quel était le contexte social et religieux qui vit naître ces portraits, et notamment l'étonnant mélange de cultures et de croyances caractéristique de l'Égypte gréco-romaine, l'auteur aborde d'un point de vue plus précisément artistique ces oeuvres, les situant dans le courant pictural qui va d'Appelle aux icônes byzantines et décrivant les techniques que leurs créateurs durent mettre en oeuvre, notamment la peinture à l'encaustique sur bois.L'auteur évoque ensuite l'histoire archéologique des différents sites où l'on a retrouvé des portraits : le Fayoum proprement dit, mais aussi les nécropoles de Memphis, de Philadelphie, d'Arsinoé et d'Antinooupolis. Enfin, chacune des oeuvres reproduites fait l'objet d'un commentaire à la fois historique, technique et esthétique, Euphrosyne Doxiadis étant, par sa formation de peintre, bien placée pour montrer comment les portraits du Fayoum peuvent être rattachés aux icônes byzantines, dans une tradition qui va de la Grèce ancienne à la Renaissance et à nos jours. Anonymous, Funerary Portrait of a Woman ‘Isidora’ (c 100 – 110 CE), encaustic on panel, Getty Villa, Los Angeles. By Dave & Margie Hill / Kleerup from Centennial, CO, USA (Getty Villa – Collection Uploaded by Marcus Cyron), via Wikimedia Commons.

Πήγα πρώτη φορά στην Αίγυπτο τη δεκαετία του '80, με μια αρχαιολόγο οικογενειακή φίλη που ήταν τότε φοιτήτρια, τη Χριστίνα Αβρονιδάκη. Η απόλυτα μαγική εμπειρία ήταν η γνωριμία μου με τα φαγιούμ στο μουσείο του Καΐρου. Με άφησαν και τα μελέτησα και ερωτεύτηκα την Αίγυπτο, πήγα ξανά τρεις-τέσσερις φορές όσο έγραφα το κείμενο του βιβλίου. Προσέλαβα μια φωτογράφο Εγγλέζα και φωτογράφισε όλα τα πορτρέτα. Πήγε και στο Φαγιούμ με την Τζούλια. Ταξίδεψα σε όλο τον κόσμο, μελετούσα τα πορτρέτα ένα-ένα. Πήγαμε με την Τζούλια στο Παρίσι, στην Εθνική Βιβλιοθήκη· κατάφερε και βρήκε την άκρη με δαιμόνιο τρόπο και είχαμε πρόσβαση για να φωτοτυπήσουμε σπάνια αρχεία, βιβλία και πληροφορίες μοναδικές.

Μούμια με ενσωματωμένο πορτρέτο μικρού κοριτσιού. 2ος μ.Χ. αι.

Είχα μια αστεία εμπειρία στη Χαουάρα: σε μια επίσκεψή μου, ο ξεναγός μας, ένας Βεδουίνος, μου λέει «άνοιξε το χέρι σου» και μου βάζει μέσα ένα δάχτυλο μούμιας. Του λέω «όχι, δεν μπορώ να το πάρω», αν με έπιαναν θα πήγαινα φυλακή. Αυτός το έδινε για να πάρει μπαξίσι. Του έδωσα τα χρήματα, αλλά το δάχτυλο δεν δέχτηκα να το πάρω. Όταν φτάσαμε το βράδυ στο ξενοδοχείο, ανακάλυψα ότι το είχε βάλει κρυφά στην τσέπη μου. Τι να το κάνω το δάχτυλο; Το έκρυψα σε ένα συρταράκι και έμεινε εκεί.

The Faiyum (Fayum) mummy portraits were unearthed by the Egyptologist Flinders Petrie (though others had been found elsewhere earlier) and they were so impressive, expressive and life-like that Flinders Petrie thought that the subjects must have been alive when they were painted, however, it is clear now that this was not so; they were all painted after the person’s death. The Fayum Mummy portraits are images of people painted on wood in the Greek style of the person being depicted in three-quarter view. The region of Fayum in ancient Egypt was a fertile oasis that was home to abundant plant and animal life. This lush oasis around one hundred km south of the ancient city of Memphis (near modern-day Cairo) wasn’t always so full of plant and animal life, but was once an arid desert basin until a branch of the Nile river silted up and water was diverted to it. Credit: World History Encyclopedia

Όταν εκδόθηκε το βιβλίο, άρχισαν να δίνουν σημασία στην έκθεση των πορτρέτων στο Βρετανικό Μουσείο, νωρίτερα ήταν κακοεκτεθειμένα. Ανακινήθηκε το ενδιαφέρον γιατί ήταν μια έκδοση μεγάλη αλλά και εκλαϊκευμένη, για όλο τον κόσμο. Πριν από τα «Πορτρέτα του Φαγιούμ» υπήρχε το raisonné των φαγιούμ που είχε κάνει παλιότερα ο Γερμανός αρχαιολόγος Klaus Parlasca, αλλά το γνώριζαν λίγοι. Στο Λονδίνο, προτού εκδοθεί το βιβλίο, μου ζήτησαν να μιλήσω στο Βρετανικό Μουσείο για τα δικά τους πορτρέτα και αποφάσισαν την επόμενη χρονιά, το 1996, να κάνουν μια έκθεση με αυτά. Την έλεγαν «Ancient faces» και ήταν η πρώτη φορά που έδωσαν στα φαγιούμ την προσοχή που τους αρμόζει.

Μέχρι τώρα έχουν βρεθεί γύρω στα χίλια φαγιούμ, αλλά πρόσφατα κανένα.

Το τελευταίο που εμφανίστηκε ήταν ο Ηρακλείδης που υπάρχει στο μουσείο Γκετί, στην Καλιφόρνια. Gredit: J. Paul Getty Museum, 91.AP.6.

Το τελευταίο που εμφανίστηκε ήταν ο Ηρακλείδης που υπάρχει στο μουσείο Γκετί, στην Καλιφόρνια. Δεν είχε εκδοθεί το βιβλίο ακόμα, πρόλαβα και πήγα να το δω και μου επέτρεψαν να το φωτογραφίσω για να μπει στο βιβλίο. Είχε μια επιγραφή με το όνομά του πάνω από τα δάχτυλα των ποδιών του, που τη διάβασα πρώτη. Είναι από τα λίγα πορτρέτα τα οποία είναι μέσα στη μούμια τους ακόμα, που έχει πορτοκαλί χρώμα όπως είναι το μίνιο. Αυτή η μούμια ανήκει σε μια πολύ μικρή ομάδα με αυτό το χρώμα, που βρέθηκε κυρίως στην τοποθεσία Ελ Χίμπε. Το καταπληκτικό με τον Ηρακλείδη είναι πως, όταν έγινε μαγνητική τομογραφία, βρέθηκε ότι μέσα στη μούμια του κρατά ένα πουλί ταριχευμένο, μια ίβιδα, που θεωρείτο η ενσάρκωση του θεού Θωθ, ο οποίος επινόησε τη γραφή και ήταν προστάτης των γραφέων. Σε καμία άλλη μούμια δεν βρέθηκε κάτι ανάλογο, είναι μια σπάνια περίπτωση, και υποθέτουμε ότι ο Ηρακλείδης ήταν ή ιερέας στον ναό του Θωθ ή γραφέας.

Σε πολλά μέρη βρέθηκαν πορτρέτα, τα περισσότερα στο Φαγιούμ, αλλά τα πρώτα βρέθηκαν από ντόπιους στα μέσα του 19ου αιώνα στο Ελ Ρουμπαγιάτ, όπως είναι η σημερινή ονομασία του τόπου. Τα πούλησαν, ήταν ήδη βγαλμένα από τους τάφους και ξεκολλημένα από τις μούμιες τους, άρα η ιστορία τους χάθηκε. Ο έμπορος στον οποίο τα πούλησαν λεγόταν Τεοντόρ Γκραφ. Αυτός τα έφερε στην Ευρώπη, στη Βιέννη, και είπε ότι είναι της εποχής των Πτολεμαίων.

The Faiyum (Fayum) mummy portraits were unearthed by the Egyptologist Flinders Petrie (though others had been found elsewhere earlier) and they were so impressive, expressive and life-like that Flinders Petrie thought that the subjects must have been alive when they were painted, however, it is clear now that this was not so; they were all painted after the person’s death. The Fayum Mummy portraits are images of people painted on wood in the Greek style of the person being depicted in three-quarter view. The region of Fayum in ancient Egypt was a fertile oasis that was home to abundant plant and animal life. This lush oasis around one hundred km south of the ancient city of Memphis (near modern-day Cairo) wasn’t always so full of plant and animal life, but was once an arid desert basin until a branch of the Nile river silted up and water was diverted to it. Credit: World History Encyclopedia Anonymous, Funerary Portrait of a Woman ‘The European’ (c 80 – 200 CE), encaustic on cedar panel, 42 x 24 cm, Musée du Louvre, Paris. By dalbera from Paris, France, via Wikimedia Commons.

Αν με ρωτήσετε γιατί είναι σπουδαίο να μάθουμε τα φαγιούμ, να τα μελετήσουμε σήμερα, θα πω ότι είναι ένα σώμα έργων το οποίο αποτελεί την τελευταία έκφανση της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής, που είχε φτάσει σε φοβερά ύψη και από την οποία δεν έχουμε τίποτα. Έχουμε τον τάφο του Φιλίππου ως ένδειξη ότι υπήρχε μια ζωγραφική σημαντική και όσα λένε τα κείμενα και οι περιγραφές του Πλίνιου του Πρεσβύτερου. Ας πούμε, από τον Απελλή, που έμεινε στην ιστορία ως ο κορυφαίος ζωγράφος της αρχαιότητας, δεν έμεινε κανένα έργο. Και μόνο γι' αυτόν τον λόγο είναι πολύ σημαντικά.

Το επάγγελμα του ζωγράφου ήταν ελληνικής προέλευσης και στην Πομπηία, που είναι 1ος-2ος αιώνας π.Χ. και 1ος μ.Χ., οι ψηφιδοθέτες και οι ζωγράφοι ήταν Έλληνες. Πιστεύουμε πως και αυτοί που έκαναν τα φαγιούμ έρχονταν από την ελληνική κουλτούρα. Όταν ο Αλέξανδρος κατέκτησε την Αίγυπτο, έφερε μαζί του ζωγράφους, καλλιτέχνες, χρυσοχόους και στην Αλεξάνδρεια, η οποία χτίστηκε μετά τον θάνατό του, δημιουργήθηκε η αλεξανδρινή σχολή ζωγραφικής που είναι πολύ σημαντική. Σκεφθείτε, και στα πιο καλά ψηφιδωτά της Δήλου τα ενθέματα έχουν φτιαχτεί στην Αλεξάνδρεια.

Σάβανα ή νεκρικά πετάσματα, 2ος αι. Τέμπερα σε λινό. Αυτές οι απόκοσμες συνθέσεις με τη μορφή του νεκρού σχεδόν σε φυσικό μέγεθος έχουν βρεθεί στη Σακκάρα και αποτυπώνουν με τον πιο γλαφυρό τρόπο τη συνάντηση του ελληνικού και του αιγυπτιακού πολιτισμού. Ο νεκρός προστεύεται από τον Άνουβι και τον Όσιρι.

Τα φαγιούμ είναι πρόδρομος της χριστιανικής τέχνης, εκείνα τα οποία μας οδηγούν στη ζωγραφική των βυζαντινών εικόνων, η τεχνική αλλά και η ταυτότητα της ελληνικότητας είναι ο κοινός παρονομαστής. Ο Ευσέβιος τον 4ο αιώνα μ.Χ. μιλά εναντίον της μίμησης στη ζωγραφική και λέει ότι η χριστιανική τέχνη δεν πρέπει να μιμείται τη φύση. Αρχίζει να επικρατεί η αντίληψη ότι η αρχαία ελληνική ζωγραφική είναι ειδωλολατρική, ότι οι χριστιανοί δεν πρέπει να μιμούνται τα έργα του Θεού. Ο Κλήμης Αλεξανδρείας αρχίζει να βάζει κανόνες, ο χριστιανισμός απαγορεύει τον νατουραλισμό, το αληθινό πορτρέτο και έτσι, σιγά σιγά, οδηγείται όλη η ιστορία στο κοπτικό πορτρέτο –κάποια πορτρέτα που είναι από παλιούς τεχνίτες υπάρχουν στην Αγία Αικατερίνη του Σινά– και αρχίζει να ξεχνιέται και η τέχνη της εγκαυστικής, που μοιάζει με λαδομπογιά και δίνει τα ίδια αποτελέσματα με αυτά του νατουραλισμού. Έπαιξε μεγάλο ρόλο η χριστιανική αυστηρότητα στην εξαφάνιση αυτής της τέχνης. Και φυσικά, από τον 7ο αιώνα και ύστερα έρχεται το Ισλάμ, που απαγορεύει την απεικόνιση των προσώπων. Από άποψη ζωγραφικής, είναι πολύτιμο αυτό το υλικό.

Άνδρας, ύστερη φλαβιανο-τραϊκανή εποχή, περ. 81-117. Μπορεί να είναι μεγάλος αθλητής στην ακμή του ή μυημένος στη λατρεία της Ίσιδας. Αυτό το υπέροχο πορτρέτο είναι ζωγραφισμένο με καρχηδονιακό κερί (κερί που χρησιμοποιείται κρύο, αναμεμειγμένο με λάδι ή/και αυγό), το οποίο εφαρμόζεται εξ ολοκλήρου με πινέλα.

Τα πορτρέτα του Φαγιούμ είναι φτιαγμένα με κερί μέλισσας, με την εγκαυστική ή με κόλλα ζωική, που δίνει ένα αποτέλεσμα σαν την τέμπερα, ας πούμε, στα πορτρέτα της Αναγέννησης. Διασώθηκαν επειδή στην Αίγυπτο η βροχόπτωση ανά έτος δεν ξεπερνά τους δέκα πόντους σε βάθος. Οπότε αυτά, που ήταν στα τέσσερα μέτρα κάτω από τη γη, δεν έπαθαν τίποτα. Είναι ξηρό το κλίμα της Αιγύπτου και τα διατήρησε στεγνά.

Ο Πίτρι, όταν τα έβγαλε, κατάλαβε ότι θα μαδούσε το κερί και θα χάλαγαν. Ήταν πολύ επινοητικός, ζέσταινε κερί παραφίνης και το έριχνε επάνω στα πορτρέτα για να μη μαδήσουν, έτσι τα σταθεροποίησε. Ας πούμε, σε μια άλλη περίπτωση, όταν βρέθηκαν πορτρέτα στη Μαρίνα ελ Αλαμέιν, σε ένα αρχαίο νεκροταφείο της ύστερης αρχαιότητας που υπάρχει εκεί, χάθηκαν, καταστράφηκαν με το που βγήκαν στο φως. Και στην Αλεξάνδρεια, όπου βρέθηκαν ένα-δυο, συνέβη το ίδιο.

Μία από τις ωραιότερες ιστορίες για το Φαγιούμ είναι η περιγραφή του Ηρόδοτου που το είδε πλημμυρισμένο, γιατί είχε πάει Ιούνιο, που ήταν η εποχή των βροχών. Έτσι το περιγράφει και αναφέρει και τη λίμνη Μοίριδα που πλημμύριζε όλη την περιοχή από έναν παραπόταμο του Νείλου. Η πόλη λεγόταν τότε Κροκοδειλόπολις ή «Κροκοδείλων πόλις». Τοπικός θεός ήταν ο κροκόδειλος και μέσα στον λαβύρινθο που έχει χαθεί και ήταν φτιαγμένος από αλάβαστρο υπήρχαν ταριχευμένοι κροκόδειλοι. Αργότερα λεγόταν Αρσινόη, από τον Πτολεμαίο Β’ τον Φιλάδελφο, που παντρεύτηκε την αδελφή του, Αρσινόη, και έδωσε στην πόλη το όνομά της.

Άνδρας άγνωστης προέλευσης, δεύτερο τέταρτο του 3ου αι. Τέμπερα σε ξύλο.

Η πιο συγκινητική ιστορία για τα φαγιούμ, η ωραιότερη στιγμή όλης της έρευνας, αλησμόνητη, ήταν η έκθεση «Από τα πορτρέτα του Φαγιούμ στις απαρχές της τέχνης των βυζαντινών εικόνων» στην Κρήτη, που οργάνωσε ο έφορος της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, Νίκος Γιανναδάκης το 1998, έναν χρόνο αφότου είχε βγει το βιβλίο.

Ο Αρτεμίδωρος ο νεότερος περ. 98-117 (λεπτομέρεια). Καρχηδονικό κερί. Η ανορθόγραφη επιγραφή στη μούμια γράφει: «Αρτεμίδωρε, καλή ψυχή!». Νεαρός άνδρας περίπου 20 ετών. 

Δανειστήκαμε μούμιες ολόκληρες και το Βρετανικό Μουσείο μάς έδωσε τη μούμια που ανήκε –σύμφωνα με την επιγραφή στο στήθος του, «Αρτεμίδωρε ευψύχι», που είχε ανακαλύψει ο Πίτρι– στον νεαρό Αρτεμίδωρο. Την είχαν δανείσει τότε σε ένα ιταλικό ίδρυμα που έκανε έκθεση με φαγιούμ – είχε αρχίσει η «μόδα». Ήρθε η μούμια από τη Ρώμη με ιδιωτικό αεροπλάνο. Ήμουν στην ταράτσα του παλιού αεροδρομίου του Ηρακλείου, φυσούσε ο αέρας και περιμέναμε να έρθει ο Αρτεμίδωρος. Τον συνόδευαν μια κοπέλα από το Βρετανικό Μουσείο, ο πιλότος και κάποιος από το ιταλικό ίδρυμα.

Βγήκε από το αεροπλάνο ένα φέρετρο· είχε βγει ο πιλότος στην πίστα να το υποδεχτεί. Έβαλαν τη μούμια, που ήταν βαριά, ήθελε τέσσερις άντρες να τη σηκώσουν –επειδή είχαν χαθεί οι τεχνίτες της ταρίχευσης, για κοινούς θνητούς χρησιμοποιούσαν κατράμι–, σε μια μαύρη λιμουζίνα και τη συνόδεψαν τέσσερις μοτοσικλέτες μέχρι τη βασιλική του Αγίου Μάρκου. Ήταν ένα αγόρι που είχε πεθάνει πριν από 2.000 χρόνια και γύριζε από την Αγγλία στη Μεσόγειο. Ήταν μια ανατριχιαστική σκηνή που σε έκανε να σκεφτείς τη ζωή και τον θάνατο, τον επαναπατρισμό. Τα θυμάμαι όλα πολύ καθαρά, απίθανες λεπτομέρειες με τρομερή συγκίνηση. Όποιος αντικρίσει αυτό το γεμάτο ένταση βλέμμα των φαγιούμ, που είναι υπαρξιακά πορτρέτα, δεν το ξεχνά ποτέ.

Άνδρας από τη Χαουάρα, περιοχή νότια της Κροκοδειλόπολης, μέση περίοδος της δυναστείας των Αντωνίνων, περ. 161-180.

Γνωρίζουμε πολύ λίγα πράγματα για την ταυτότητα των εικονιζόμενων προσώπων και των καλλιτεχνών που τα «εποίησαν». Τα πορτρέτα του Φαγιούμ, που ζωγραφίστηκαν για να εξασφαλίσουν την αιώνια ζωή σ’ αυτούς που απεικονίζουν, αποτελούν την ελληνική συμβολή στην προαιώνια μάχη των Αιγυπτίων ενάντια στον θάνατο. Άντρες, γυναίκες και παιδιά που ανήκουν σε μια πολυφυλετική και πολυπολιτισμική ελληνιστική κοινωνία απαρτίζουν την «πινακοθήκη του Φαγιούμ». Τα νεκρικά πορτρέτα του Φαγιούμ έχουν μια μεταφυσική διάσταση, μια ένταση στο βλέμμα που λείπει εντελώς από την «κοινωνική» προσωπογραφία με την οποία διακοσμούσαν τις επαύλεις της Πομπηίας. Κατά τον Αντρέ Μαλρό, η ιδιαιτερότητα των προσωπογραφιών του Φαγιούμ συνίσταται στην εγγύτητά τους προς το σώμα του νεκρού. Η τέχνη του Φαγιούμ είναι τέχνη που λυτρώνει από τα δεσμά του θανάτου, τέχνη που έδωσε αιώνια ζωή σε εκείνους που αγκάλιασε.

Το χρυσό κορίτσι (λεπτομέρεια). Η πολυτελώς ντυμένη γυναικεία μορφή έχει ηλικία μικρού κοριτσιού. Το πορτρέτο ξεχωρίζει για την άψογη απόδοση των κοσμημάτων και το χρυσό του φόντο, που το κάνει να μοιάζει με χριστιανική φορητή εικόνα.

Ένας άνδρας, από τη Χαουάρα, αδριανικής εποχής, περ. 117-138 (λεπτομέρεια). Ανασκάφηκε από τον R. von Kaufmann το 1892.

Δύο μούμιες με ενσωματωμένα πορτρέτα μικρών κοριτσιών. 2ος μ.Χ. αι.

Δύο νεαρά κορίτσια, περ. 69 -117 μ.Χ., Τέμπερα σε λινό. Οι  εικόνες βρέθηκαν μαζί από τον R. von Kaufmann το 1892. Και τα δύο παιδιά φορούν κοσμήματα και έχουν ίχνη επιχρύσωσης. Το μικρότερο παιδί (κάτω) αναγνωρίζεται ως κορίτσι από τον γυμνό ώμο του -μια αναφορά στην Αφροδίτη- και τα μενταγιόν της lunula. Οι μούμιες είναι διακοσμημένες με επιχρυσωμένο στόκο.

Το χρυσό κορίτσι. Η πολυτελώς ντυμένη γυναικεία μορφή έχει ηλικία μικρού κοριτσιού. Το πορτρέτο ξεχωρίζει για την άψογη απόδοση των κοσμημάτων και το χρυσό του φόντο, που το κάνει να μοιάζει με χριστιανική φορητή εικόνα.

Πηγές: https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/o-kosmos-ton-thaymasion-portreton-toy-fagioym-opos-ton-afigeitai-i-eyfrosyni - https://www.amazon.com/-/es/Euphrosyne-Doxiadis/dp/2070115186 - https://www.amazon.com/-/he/Euphrosyne-Doxiadis/dp/0810933314 - https://www.lifo.gr/culture/arxaiologia/o-kosmos-ton-thaymasion-portreton-toy-fagioym-opos-ton-afigeitai-i-eyfrosyni