Πώς το Ισραήλ χρησιμοποιεί τη Eurovision ως διπλωματικό όπλο. How Israel Turned Eurovision's Stage Into a Soft Power Tool

Το Ισραήλ ενίσχυσε τεχνητά τον υποψήφιο της στην Eurovision μέσω μιας κρατικά υποστηριζόμενης εκστρατείας επιρροής, τροφοδοτώντας εικασίες ότι η δεύτερη θέση του στην λαϊκή ψήφο διαστρεβλώθηκε από κυβερνητική παρέμβαση, αποκάλυψε έρευνα των New York Times. Ένα πανό διαμαρτυρίας που ζητά μποϊκοτάζ της Eurovision. Israel artificially boosted its Eurovision candidate through a state-backed influence campaign, fuelling speculation that its second-place finish in the popular vote was distorted by government intervention, a New York Times investigation has revealed. A protest banner calling for a boycott of Eurovision. [Photo by AA]

Η Eurovision 2026 τελείωσε στη Βιέννη ως γιορτή για τα 70 χρόνια του πιο διάσημου τηλεοπτικού διαγωνισμού τραγουδιού στον κόσμο. Στη σκηνή υπήρξαν ξανά φώτα, σημαίες, ποπ τραγούδια, υπερβολικά κοστούμια, συνθήματα του κοινού, τηλεοπτική λάμψη και το γνώριμο σύνθημα της ευρωπαϊκής ενότητας. Πίσω όμως από το μεγάλο σόου, η διοργάνωση αντιμετωπίζει το πιο δύσκολο ερώτημα της ιστορίας της: μπορεί ακόμη να ισχυρίζεται ότι η πολιτική μένει έξω από τη Eurovision;

Μια μεγάλη έρευνα των New York Times, που δημοσιεύθηκε πριν την έναρξη της φετινής διοργάνωσης, υποστηρίζει ότι η κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου αντιμετώπισε τη Eurovision όχι απλώς ως διαγωνισμό τραγουδιού, αλλά ως εργαλείο ήπιας ισχύος, αυτό που διεθνώς περιγράφεται ως soft power. Σύμφωνα με την εφημερίδα, οι προσπάθειες του Ισραήλ να επηρεάσει το περιβάλλον γύρω από τον διαγωνισμό ήταν ευρύτερες και είχαν ξεκινήσει νωρίτερα από όσο ήταν μέχρι σήμερα γνωστό.

Οι Times περιγράφουν μια οργανωμένη καμπάνια που περιλάμβανε κρατική διαφήμιση, διπλωματικές επαφές, κινήσεις προώθησης στα κοινωνικά δίκτυα και κινητοποίηση υπέρ της ισραηλινής συμμετοχής. Η έρευνα βασίζεται, σύμφωνα με την εφημερίδα, σε εσωτερικά έγγραφα της Eurovision, μη δημοσιοποιημένα στοιχεία ψηφοφορίας και περισσότερες από 50 συνεντεύξεις με ανθρώπους που εμπλέκονται ή παρακολουθούν τον θεσμό από κοντά.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι ότι αποδείχθηκε τεχνική νοθεία. Η ίδια η έρευνα σημειώνει ότι δεν υπάρχουν στοιχεία πως το Ισραήλ χρησιμοποίησε bots ή άλλες κρυφές μεθόδους για να αλλοιώσει την ψηφοφορία. Το ζήτημα είναι διαφορετικό και ίσως πιο δύσκολο για τη Eurovision: πόσο μπορεί να αντέξει ένας θεσμός που δηλώνει απολιτίκ όταν ένα κράτος, εν μέσω πολέμου και διεθνούς πίεσης, φέρεται να χρησιμοποιεί τη σκηνή του ως πεδίο δημόσιας διπλωματίας;

Σύμφωνα με τους New York Times, ανώτεροι Ισραηλινοί διπλωμάτες επικοινώνησαν το περασμένο φθινόπωρο και τον χειμώνα με ευρωπαϊκούς τηλεοπτικούς φορείς και αξιωματούχους, την ώρα που δημόσια ραδιοτηλεοπτικά μέσα ζητούσαν τον αποκλεισμό του Ισραήλ από τη Eurovision ή απειλούσαν με μποϊκοτάζ λόγω του πολέμου στη Γάζα. Ορισμένοι κατηγορούσαν την ισραηλινή κυβέρνηση ότι είχε επηρεάσει υπέρμετρα τα αποτελέσματα μέσω μαζικής καμπάνιας ψήφων.

Η Yuval Raphael, εκπρόσωπος του Ισραήλ στη Eurovision 2025 στη Βασιλεία της Ελβετίας, ερμηνεύει το «New Day Will Rise» στον μεγάλο τελικό, τον Μάιο του 2025. Yuval Raphael, Israel's representative at Eurovision 2025 in Basel, Switzerland, performs "New Day Will Rise" in the grand final, in May 2025. Photo: Denis Balibouse/Reuters

Η αντίδραση των ευρωπαϊκών φορέων δεν προέκυψε σε κενό. Το Ισραήλ είχε ήδη βρεθεί στο κέντρο των πιο έντονων πολιτικών εντάσεων που έχει γνωρίσει η Eurovision εδώ και δεκαετίες. Το 2024, στο Μάλμε της Σουηδίας, η συμμετοχή της Eden Golan συνοδεύτηκε από μεγάλες φιλοπαλαιστινιακές διαδηλώσεις, έντονα μέτρα ασφαλείας και δημόσιες αντιδράσεις από καλλιτέχνες και ακτιβιστές. Το 2025, στη Βασιλεία, η Yuval Raphael τερμάτισε δεύτερη συνολικά και πρώτη στην ψήφο του κοινού, αποτέλεσμα που προκάλεσε νέες ερωτήσεις για τη δύναμη οργανωμένων καμπανιών.

Επίσημη φωτογραφία της ισραηλινής συμμετοχής με θεσμικούς εκπροσώπους στο Ισραήλ. Η εμπλοκή της πολιτικής κορυφής γύρω από τη Eurovision βρίσκεται στο κέντρο της έρευνας των New York Times. Official photo of the Israeli participation with institutional representatives in Israel. The involvement of the political top brass around Eurovision is at the center of the New York Times investigation.

Η έρευνα των Times υποστηρίζει ότι η ισραηλινή πλευρά είχε επενδύσει σημαντικά ποσά σε προώθηση γύρω από τη Eurovision. Για τον διαγωνισμό του 2024 στο Μάλμε, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η εφημερίδα, η ισραηλινή κυβέρνηση δαπάνησε περισσότερα από 800.000 δολάρια σε διαφήμιση σχετική με τη Eurovision. Μέρος αυτών των χρημάτων, σύμφωνα με την έρευνα, προερχόταν από το υπουργείο Εξωτερικών, ενώ αναφέρεται και κονδύλι από το γραφείο "hasbara" του πρωθυπουργού, όρος που χρησιμοποιείται συχνά για την εξωτερική επικοινωνία και προβολή του Ισραήλ.

Το «20 φορές» και η ψήφος του κοινού

Ανάρτηση στον λογαριασμό του Ισραηλινού πρωθυπουργού καλούσε το κοινό να ψηφίσει «20 φορές», το τότε ανώτατο επιτρεπόμενο όριο της Eurovision. A post on the Israeli prime minister's account called on the public to vote "20 times", the maximum allowed limit at Eurovision at the time.

Το 2025, η καμπάνια φαίνεται πως έγινε ακόμη πιο ορατή. Δημοσιεύματα του φινλανδικού δημόσιου φορέα Yle είχαν ήδη αποκαλύψει, μέσω της βιβλιοθήκης διαφημίσεων της Google, ότι η ισραηλινή κυβέρνηση είχε αγοράσει διαδικτυακές διαφημίσεις σε πολλές γλώσσες, καλώντας το κοινό να ψηφίσει την ισραηλινή συμμετοχή. Οι New York Times προσθέτουν ότι ο ίδιος ο Νετανιάχου ανάρτησε στα κοινωνικά δίκτυα γραφικό που ενθάρρυνε τους χρήστες να ψηφίσουν έως και 20 φορές την Yuval Raphael, το ανώτατο επιτρεπόμενο όριο τότε.

Αυτό το "20 φορές" βρίσκεται στον πυρήνα της υπόθεσης. Η Eurovision επιτρέπει εδώ και χρόνια στο κοινό να ψηφίζει πολλαπλές φορές, κάτι που ενισχύει την εμπλοκή των θεατών και τη θεαματικότητα του διαγωνισμού. Όμως, όταν μια κρατικά υποστηριζόμενη ή διπλωματικά ενισχυμένη καμπάνια καλεί συντονισμένα ψηφοφόρους να αξιοποιήσουν το ανώτατο όριο, το ερώτημα αλλάζει. Δεν αφορά μόνο την αγάπη ενός κοινού για ένα τραγούδι. Αφορά το κατά πόσο το σύστημα μπορεί να απορροφήσει πολιτικά οργανωμένη κινητοποίηση χωρίς να χάσει την αξιοπιστία του.

Η ανακοίνωση των ψήφων στη Eurovision 2025 στη Βασιλεία. Σύμφωνα με την ανάλυση των Times, σε ορισμένες χώρες λίγες εκατοντάδες επαναλαμβανόμενες ψήφοι μπορούσαν να αλλάξουν την κατάταξη του κοινού. The announcement of the Eurovision 2025 votes in Basel. According to the Times analysis, in some countries a few hundred repeat votes could change the public ranking.

Η ανάλυση της εφημερίδας υποστηρίζει ότι, σε ορισμένες χώρες, θα αρκούσαν λίγες εκατοντάδες ψηφοφόροι που ψήφιζαν επανειλημμένα για να αλλάξει η κατάταξη στην ψήφο του κοινού. Αυτό δεν σημαίνει ότι το αποτέλεσμα ήταν παράνομο. Σημαίνει όμως ότι το σύστημα της Eurovision, όπως λειτουργούσε μέχρι πέρυσι, ήταν ευάλωτο σε έντονη και καλά οργανωμένη καμπάνια επιρροής.

Η απάντηση της EBU

Μέτρα ασφαλείας έξω από τα κεντρικά της EBU στη Γενεύη, πριν από κρίσιμη συνεδρίαση για τη συμμετοχή του Ισραήλ στον διαγωνισμό. Security measures outside the EBU headquarters in Geneva, ahead of a crucial meeting on Israel's participation in the contest.

Η EBU, από την πλευρά της, επιμένει ότι τα αποτελέσματα της Eurovision 2025 ήταν έγκυρα. Ο διευθυντής της Eurovision, Martin Green, έχει αναγνωρίσει ότι υπήρξε δραστηριότητα που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί "δυσανάλογη" σε επίπεδο προώθησης, αλλά υποστηρίζει ότι δεν επηρέασε το τελικό αποτέλεσμα. Στο Reuters δήλωσε ότι η Eurovision εισήγαγε νέους κανόνες επειδή είδε προωθητική δραστηριότητα "εκτός κλίματος" σε σχέση με τη φύση του σόου.

Οι νέοι κανόνες για το 2026 δείχνουν ότι η EBU δεν αντιμετώπισε το πρόβλημα ως αμελητέο. Το μέγιστο όριο ψήφων ανά μέθοδο πληρωμής μειώθηκε από 20 σε 10, οι επαγγελματικές επιτροπές επιστρέφουν στους ημιτελικούς για πρώτη φορά από το 2022 και οι οδηγίες κατά "δυσανάλογων καμπανιών προώθησης" γίνονται αυστηρότερες, ειδικά όταν τέτοιες καμπάνιες υποστηρίζονται από τρίτους, συμπεριλαμβανομένων κυβερνήσεων ή κρατικών φορέων.

Η ίδια η EBU αναφέρει ότι οι συμμετέχοντες τηλεοπτικοί φορείς και οι καλλιτέχνες δεν επιτρέπεται να εμπλέκονται ή να συμβάλλουν ενεργά σε καμπάνιες τρίτων που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας. Προβλέπει επίσης κυρώσεις για προσπάθειες αθέμιτης επιρροής, ενώ υπόσχεται ενισχυμένα τεχνικά μέτρα για τον εντοπισμό ύποπτων μοτίβων και συντονισμένης ή δόλιας ψηφοφορίας.

Το ρήγμα στη φετινή διοργάνωση

Διαδήλωση έξω από δημόσιο ραδιοτηλεοπτικό φορέα στο Ρέικιαβικ, μετά την απόφαση για μποϊκοτάζ της Eurovision 2026 λόγω της συμμετοχής του Ισραήλ. Demonstration outside a public broadcaster in Reykjavik, following the decision to boycott Eurovision 2026 due to Israel's participation.

Η κρίση όμως δεν έληξε με τους νέους κανόνες. Αντίθετα, έφτασε μέχρι τη φετινή διοργάνωση. Σύμφωνα με το Reuters, η EBU απηύθυνε επίσημη προειδοποίηση στο ισραηλινό δημόσιο μέσο KAN, μετά τη δημοσίευση διαδικτυακών βίντεο του φετινού εκπροσώπου του Ισραήλ, Noam Bettan, που καλούσαν τους θεατές να ψηφίσουν "10 φορές για το Ισραήλ".

Η EBU έκρινε ότι μια τέτοια άμεση προτροπή δεν είναι σύμφωνη με τους κανόνες ή το πνεύμα του διαγωνισμού. Το KAN απάντησε ότι τηρεί τους κανόνες και ότι το συγκεκριμένο υλικό ήταν ανεξάρτητη πρωτοβουλία της ομάδας του καλλιτέχνη, χωρίς απαγορευμένη χρηματοδότηση.

Στο μεταξύ, η ίδια η συμμετοχή του Ισραήλ έχει οδηγήσει σε ρήγμα μέσα στη Eurovision. Τον Δεκέμβριο του 2025, η EBU ανακοίνωσε ότι τα μέλη της ενέκριναν ένα πακέτο αλλαγών στους κανόνες, χωρίς να γίνει ξεχωριστή ψηφοφορία για τη συμμετοχή του Ισραήλ. Η απόφαση αυτή επέτρεψε σε όλα τα μέλη που επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στη Eurovision 2026, υπό την προϋπόθεση ότι θα συμμορφωθούν με τους νέους κανόνες.

Η επιλογή δεν ικανοποίησε όλους. Η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Ολλανδία, η Σλοβενία και η Ισλανδία αποσύρθηκαν από τη φετινή διοργάνωση σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη συμμετοχή του Ισραήλ. Στη Βιέννη, η αστυνομία αντιμετώπισε διαδηλώσεις, κυρίως κατά αλλά και υπέρ της ισραηλινής συμμετοχής, ενώ οι αρχές περιμένουν πιθανές απόπειρες αποκλεισμών και διαταραχών, ειδικά την ημέρα του τελικού.

Έτσι, η 70ή Eurovision διεξήχθη σε μια παράξενη διπλή πραγματικότητα. Από τη μία, η EBU τη γιορτάζει ως παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός, με 35 συμμετέχοντες τηλεοπτικούς φορείς, νέες ψηφιακές εμπειρίες για τους φίλους του διαγωνισμού, δεκάδες χιλιάδες κατόχους εισιτηρίων στη Wiener Stadthalle και ένα μεγάλο επετειακό αφήγημα γύρω από τη χαρά, τη μουσική και τη σύνδεση. Από την άλλη, η φετινή διοργάνωση συνοδεύεται από μποϊκοτάζ, νέα μέτρα ψηφοφορίας, επίσημες προειδοποιήσεις, διαδηλώσεις και το πιο σοβαρό ερώτημα περί πολιτικής επιρροής που έχει αντιμετωπίσει ποτέ ο θεσμός.

Η Eurovision ως πολιτικό πεδίο

Διαδηλωτές υπέρ της Παλαιστίνης έξω από τη Eurovision, με πανό που παραφράζει το σύνθημα του διαγωνισμού: «Liberate Your Song / United for Palestine». Pro-Palestine protesters outside Eurovision, with a banner paraphrasing the contest's slogan: "Liberate Your Song / United for Palestine."

Η Eurovision ήταν πάντα πολιτική, ακόμη και όταν προσποιούνταν ότι δεν είναι. Η σειρά εμφάνισης, οι γειτονικές ψήφοι, οι διασπορές τους, οι εθνικές αφηγήσεις, οι σημαίες, η συμμετοχή χωρών εκτός αυτού που ορίζουμε γεωγραφικά ως Ευρώπη, οι αποκλεισμοί και οι επιστροφές ανήκαν διαχρονικά στο παρασκήνιο του διαγωνισμού. Η διαφορά σήμερα είναι ότι αυτό το παρασκήνιο δεν μένει πια πίσω από τη σκηνή. Βγαίνει στο φως, οργανώνεται, καταγράφεται, μετριέται, αγοράζει διαφημίσεις, συνομιλεί με πρεσβείες, πιέζει τηλεοπτικούς φορείς και μπορεί να μετατρέψει την ψήφο του κοινού σε μήνυμα πολιτικής νομιμοποίησης.

Για το Ισραήλ, σύμφωνα με την έρευνα των Times, η Eurovision έγινε ένας σπάνιος διεθνής χώρος όπου η χώρα μπορούσε να εμφανιστεί όχι μέσα από εικόνες πολέμου, αλλά μέσα από τη γλώσσα της ποπ, της συγκίνησης και της τηλεοπτικής συμπάθειας. Μια υψηλή θέση στην κατάταξη μπορούσε να παρουσιαστεί ως απόδειξη ότι, παρά τη διεθνή κριτική και τις διαδηλώσεις, ένα μεγάλο κομμάτι του ευρωπαϊκού κοινού εξακολουθούσε να στηρίζει ή να αγκαλιάζει την ισραηλινή συμμετοχή.

Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα. Η Eurovision δεν είναι απλώς ένα τραγούδι τριών λεπτών. Είναι διεθνής ορατότητα, σύμβολα, σημαίες, εικόνες, συναισθηματικές αφηγήσεις και ένα τεράστιο τηλεοπτικό σύστημα που μπορεί να μετατρέψει τη συμπάθεια της ποπ κουλτούρας σε πολιτικό μήνυμα. Σε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι διεξάγονται και μέσα από εικόνες, η Eurovision δεν είναι ουδέτερο έδαφος. Είναι μια από τις πιο ισχυρές σκηνές ήπιας ισχύος που διαθέτει η Ευρώπη.

Η EBU προσπαθεί να προστατεύσει τον πυρήνα του διαγωνισμού, δηλαδή την ιδέα ότι η Eurovision υπάρχει για τη μουσική, τη δημιουργικότητα και τη σύνδεση. Όμως οι ίδιοι οι κανόνες που ανακοίνωσε δείχνουν ότι ο θεσμός αναγνωρίζει πλέον πως η αθωότητά του δεν είναι αυτονόητη. Όταν χρειάζεται να περιορίσεις τις ψήφους, να απαγορεύσεις δυσανάλογες καμπάνιες, να προειδοποιήσεις δημόσιους τηλεοπτικούς φορείς και να ενισχύσεις τα συστήματα εντοπισμού συντονισμένης δραστηριότητας, σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην εικόνα. Βρίσκεται στη δομή.

Η πιο δύσκολη θέση ανήκει ίσως στους ίδιους τους δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς φορείς. Από τη μία, η Eurovision είναι ένας θεσμός συνεργασίας μεταξύ δημόσιων μέσων, όχι κυβερνήσεων. Από την άλλη, οι συμμετοχές φέρουν εθνικές σημαίες, οι επιτυχίες διαβάζονται ως εθνικές νίκες και οι κυβερνήσεις ξέρουν πολύ καλά την αξία μιας μεγάλης διεθνούς τηλεοπτικής στιγμής. Όσο πιο έντονη γίνεται η γεωπολιτική σύγκρουση, τόσο πιο δύσκολο είναι για τους φορείς να υποστηρίζουν ότι εκπροσωπούν μόνο τραγούδια και όχι χώρες.

Αυτό ακριβώς δείχνει και η υπόθεση του Ισραήλ. Το KAN υποστηρίζει ότι δεν παραβίασε τους κανόνες. Οι επικριτές της συμμετοχής λένε ότι η Eurovision δεν μπορεί να φιλοξενεί κανονικά ένα κράτος που βρίσκεται στο επίκεντρο καταγγελιών για τη Γάζα. Και η EBU προσπαθεί να κρατήσει ενωμένο έναν θεσμό που οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα ότι η μουσική μπορεί να υπερβεί την πολιτική, ακριβώς τη στιγμή που η πολιτική έχει μπει μέσα στον μηχανισμό της μουσικής.

Η ψήφος ως διεθνές μήνυμα

Η σκηνή της Eurovision 2026 στη Βιέννη, όπου η 70ή διοργάνωση ξεκινά υπό τη σκιά μποϊκοτάζ, νέων κανόνων και διαδηλώσεων. The Eurovision 2026 stage in Vienna, where the 70th edition begins under the shadow of boycotts, new rules and protests.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Eurovision βρίσκεται μπροστά σε πολιτική σύγκρουση. Η Ρωσία αποκλείστηκε μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Η ίδια η ιστορία του διαγωνισμού είναι γεμάτη από εντάσεις, αποχές, ψήφους με διπλωματική φόρτιση και συζητήσεις για το ποιος ανήκει στην ευρωπαϊκή τηλεοπτική κοινότητα. Όμως η υπόθεση που περιγράφουν οι New York Times αφορά κάτι πιο σύγχρονο: όχι απλώς την παρουσία μιας χώρας σε έναν πολιτικά φορτισμένο διαγωνισμό, αλλά τη δυνατότητα ενός κράτους να χρησιμοποιεί τις τεχνικές της ψηφιακής καμπάνιας για να επηρεάσει το συναισθηματικό και τηλεοπτικό αποτέλεσμα.

Η Eurovision χτίστηκε πάνω σε μια απλή υπόσχεση: ότι για ένα βράδυ, ή έστω για μια εβδομάδα, οι χώρες μπορούν να μιλήσουν μεταξύ τους με τραγούδια αντί με κρίσεις, σύνορα και πολέμους. Αυτή η υπόσχεση δεν ήταν ποτέ απολύτως αθώα. Ήταν όμως αποτελεσματική. Γι' αυτό και εκατομμύρια θεατές συνεχίζουν να τη βλέπουν, να τη σχολιάζουν, να την ειρωνεύονται, να την αγαπούν και να την παίρνουν πολύ πιο σοβαρά από όσο παραδέχονται.

Το ερώτημα τώρα είναι αν αυτή η υπόσχεση μπορεί να σταθεί όταν η ψήφος γίνεται εργαλείο κρατικής εικόνας. Αν μια χώρα μπορεί να επενδύει πολιτικά στην τηλεοπτική αγάπη, τότε η Eurovision δεν είναι απλώς ένας διαγωνισμός που επηρεάζεται από την πολιτική. Είναι ένας διαγωνισμός που παράγει πολιτικό αποτέλεσμα.

Στη Βιέννη, η EBU προσπάθησε να δείξει ότι η Eurovision παραμένει γιορτή. Να δείξει χορευτικά, μπαλάντες, queer ενέργεια, εθνικά χρώματα, μεγάλες φωνές και μικρές τηλεοπτικές υπερβολές. Όμως το 2026, πίσω από κάθε δεκάδα ψήφων, υπάρχει πλέον μια νέα καχυποψία. Ποιος ψηφίζει; Ως φαν, ως μέλος μιας διασποράς, ως πολίτης, ως πολιτικός υποστηρικτής, ως μέρος μιας οργανωμένης καμπάνιας; Και ποιος έχει τη δύναμη να μετατρέψει αυτή την ψήφο σε διεθνές μήνυμα;

Η Eurovision δεν καταρρέει επειδή έγινε πολιτική. Ήταν πάντα πολιτική. Το πρόβλημά της είναι ότι δεν μπορεί πια να το κρύψει πίσω από πυροτεχνήματα.

Πηγές: https://www.nytimes.com/2026/05/11/world/europe/eurovision-israel-gaza-netanyahu.html - https://www.lifo.gr/now/entertainment/gkliter-diplomatia-kai-psifoi-i-eurovision-sti-megalyteri-krisi-tis-istorias-tis

 

 

 

Ο Θουκυδίδης διδάσκει ακόμη διπλωματία. Thucydides still teaches diplomacy

Το καθοριστικό ερώτημα σχετικά με την παγκόσμια τάξη για αυτή τη γενιά είναι το αν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να ξεφύγουν από την παγίδα του Θουκυδίδη. Η μεταφορά του Έλληνα ιστορικού μας υπενθυμίζει τους κινδύνους που ενέχει μια ανερχόμενη δύναμη όταν αυτή ανταγωνίζεται μια κυρίαρχη δύναμη - όπως η Αθήνα αμφισβήτησε τη Σπάρτη στην αρχαία Ελλάδα ή όπως η Γερμανία τη Βρετανία πριν από έναν αιώνα. Σε 12 από τις 16 προηγούμενες περιπτώσεις στις οποίες μια ανερχόμενη δύναμη αντιμετώπισε μια κυρίαρχη δύναμη, το αποτέλεσμα ήταν αιματοχυσία. The defining question about global order for this generation is whether China and the United States can escape Thucydides’s Trap. The Greek historian’s metaphor reminds us of the attendant dangers when a rising power rivals a ruling power—as Athens challenged Sparta in ancient Greece, or as Germany did Britain a century ago. In 12 of 16 past cases in which a rising power has confronted a ruling power, the result has been bloodshed. Credit: Mike Blake / Damir Sagolj / Reuters / alessandro0770 / Shutterstock / Zak Bickel / The Atlantic

«H ιστορία της αρχαίας Ελλάδας προσφέρει χρήσιμα διδάγματα σε κράτη που ξεκινούν αυτοκτονικές εθνικές περιπέτειες λόγω ψεμάτων και άρνησης να ακούσουν τους ειδικούς», γράφει η ιστοσελίδα Politico, σχολιάζοντας το ενδεχόμενο ενός άτακτου Brexit χωρίς συμφωνία.

«Θα ήταν καλό να συμβουλεύσει κανείς την πρωθυπουργό της Βρετανίας Tερέζα Μέι να πει στους βουλευτές της (και τους αξιωματούχους) να διαβάσουν τον Θουκυδίδη. Ενδεχομένως να αποδειχθεί η καλύτερη αγορά που έκαναν ποτέ με 7,95 λίρες». To Politico παραπέμπει στον Θουκυδίδη και το βιβλίο του χαρακτηρίζοντάς το ένα αριστούργημα της πολιτικής ψυχολογίας και στρατηγικής και υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν ισχυροί παραλληλισμοί με το Brexit.

Ιστορικά, το άρθρο αναφέρεται σε δύο αιματηρά επεισόδια κατά τον καταστροφικό πόλεμο μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών, που δίχασε την Ελλάδα περίπου 2.500 χρόνια πριν. Την εκστρατεία στη Σικελία και τη σφαγή των Μηλίων.

Τα αρχαιοελληνικά παθήματα, βρετανικά μαθήματα

Αναφέρει μάλιστα ότι είναι μια σύγκρουση που οι Βρετανοί θα κάνουν καλά να τη μελετήσουν καθώς προσφέρει ένα χρήσιμο μάθημα: Ακόμα και κατά την 11η ώρα, μια συμφωνία μπορεί να επιτευχθεί.

Σε ό,τι αφορά το παράδειγμα της σικελικής εκστρατείας το 415 π.Χ. και επιχειρώντας τον παραλληλισμό με τη Βρετανία στην εποχή του Brexit, υποστηρίζεται ότι οι Βρετανοί το 2016, όπως και οι Αθηναίοι είχαν μικρή αίσθηση της κλίμακας της περιπέτειας που είχαν αναλάβει. Τους είχαν υποσχεθεί ότι η κατάκτηση της Σικελίας θα είναι εύκολη και θα τους κάνει πλουσιότερους, ενώ όσοι αντιτάχθηκαν στην εισβολή, θεωρήθηκαν εχθροί του λαού και μη πατριώτες. Ως γνωστόν η εκστρατεία κατέληξε σε καταστροφή. Οι αιχμάλωτοι βρήκαν το θάνατο σε δύσοσμα λατομεία ή πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Η ήττα ξαφνικά έκανε την Αθήνα να δείχνει περισσότερο ευάλωτη στον πόλεμο με τη Σπάρτη και το δημοκρατικό σύστημα ανετράπη δύο χρόνια αργότερα.

Το άρθρο αναφέρεται και στην περίπτωση της σφαγής των Μηλίων, την οποία θεωρεί ως «την επιτομή μιας αποτυχημένης διαπραγμάτευσης, όταν η υπεροπτική Αθηναϊκή αυτοκρατορία (η Ε.Ε. σε αυτή την περίπτωση) προσέγγισε το νησί της Μήλου για να πει τους κατοίκους να υποταχθούν στο αυτοκρατορικό σχέδιο και να αποτίσουν φόρο τιμής. Οι θαρραλέοι Brexiteers στη Μήλο αντιτάχθηκαν στους ιμπεριαλιστές και προέκυψε ο διασημότερος διάλογος στην παγκόσμια διπλωματική θεωρία.

«Το πρόβλημα είναι ότι οι νησιώτες επέμεναν σε νεφελώδεις ελπίδες για το πώς θα ήθελαν να μοιάζει ο κόσμος αντί να αποδεχθούν τα γεγονότα. Οι Αθηναίοι εξεπλάγησαν από την έλλειψη ρεαλισμού. Στο επίκεντρό της, η συζήτηση είναι μια μελέτη για τη λανθασμένη κρίση (…) Οι διαπραγματεύσεις αποδείχθηκαν μοιραίες γιατί οι Μήλιοι υποτίμησαν την ανάγκη των Αθηναίων να κάνουν επίδειξη δύναμης για να κρατήσουν ενωμένη την αυτοκρατορία τους. Τέλος, οι άνδρες της Μήλου σφαγιάστηκαν και οι γυναίκες και τα παιδιά πουλήθηκαν ως σκλάβοι».

Τα καλά νέα για τους Βρετανούς είναι ότι οι Μήλιοι είχαν επανειλημμένες ευκαιρίες για να υποταχθούν στη μεγαλύτερη δύναμη, αλλά δεν το έκαναν. «Ο συμβιβασμός είναι δυνατός ακόμη και ένα λεπτό πριν τα μεσάνυχτα, αλλά μόνο αν ρίξεις τον εγωισμό σου και κάνεις μια ρεαλιστική εκτίμηση των δικών σου αδυναμιών. Το να ελπίζεις απλώς να πάνε τα πράγματα όπως θέλεις, αυτό δεν αποτελεί στρατηγική».

To Politico υποστηρίζει ότι για να επιβιώσει, η Βρετανία θα πρέπει να αναγνωρίσει τη «μήλια» τάση της να πιστεύει ότι κατέχει περισσότερα χαρτιά απ’ όσα έχει. «Κατά καιρούς, οι Βρετανοί μιλούν σαν να νομίζουν ότι είναι οι Αθηναίοι στη συζήτηση».

Τέλος, σημειώνει ότι δυστυχώς ο Θουκυδίδης δεν διαβάζεται ευρέως στη Βρετανία, ενώ είναι πολύ περισσότερο της μόδας στην Αμερική, όπου είναι υποχρεωτική η ανάγνωση του βιβλίου του για υψηλόβαθμους αξιωματούχους, καθώς θεωρείται ο γκουρού για την άνοδο και την πτώση των μεγάλων δυνάμεων.

Είναι τραγική ειρωνεία βέβαια ότι ο Στιβ Μπάνον, σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ αρμόδιος για τη χάραξη στρατηγικής και εκφραστής της ακροδεξιάς στις Η.Π.Α. και ο Μπόρις Τζόνσον, ο οποίος ηγήθηκε της εκστρατείας για την έξοδο της Μ. Βρετανίας από την ΕΕ, δηλώνουν θιασώτες του Θουκυδίδη, κακοποιώντας το.

Ο ίδιος ο Θουκυδίδης μάλλον δεν θα ένιωθε έκπληξη αν ήξερε ότι εξακολουθούμε να μιλάμε γι ‘αυτόν. Εξάλλου, ανοίγει το έργο του παρατηρώντας ότι η ανθρώπινη φύση δεν αλλάζει πολύ και ότι οι ιστορίες του θα έχουν αξία για πάντα.

«Η παγίδα του Θουκυδίδη» στον Λευκό Οίκο

Ο ηγέτης της Κίνας ανέφερε τον αρχαίο Έλληνα ιστορικό Θουκυδίδη όταν συναντήθηκε με τον πρόεδρο των ΗΠΑ στο Πεκίνο. Ένα άγαλμα του Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» αναφέρεται στην ιδέα ότι όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια καθιερωμένη, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πόλεμο. China’s leader raised the ancient Greek historian Thucydides when he met the US president in Beijing. A statue of the Greek historian, Thucydides. The Thucydides Trap refers to the idea that when a rising power threatens to displace an established one, it can lead to war. Photograph: simos/Alamy

Η αλήθεια είναι πως ο Θουκυδίδης θεωρείται ημίθεος για τους θεωρητικούς των διεθνών σχέσεων και τους ιστορικούς που ασχολούνται με πολέμους. Σύμφωνα με τον καθηγητή ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, Ντόναλντ Κάγκαν, ο Θουκυδίδης είναι «μια πηγή σοφίας για την συμπεριφορά του ανθρώπου υπό την τεράστια πίεση του πολέμου, της πανούκλας και της πολιτικής διαμάχης». 

Ο Γκράχαμ Άλισον, μελετητής της εξωτερικής πολιτικής, που είχε υπηρετήσει υπό τον Ρήγκαν και τον Κλίντον, καλέστηκε εσπευσμένα το καλοκαίρι του 2017 στον Λευκό Οίκο προκειμένου να συναντήσει μέλη του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, με σκοπό να τους ενημερώσει για για ένα από τα πιο συζητημένα θέματα της ιστορίας: έναν πόλεμο που έγινε πριν από περίπου 2500 χρόνια, τα συμπεράσματα του οποίου ακόμη έχουν αξία στην αμερικανική πολιτική σκηνή.

Το θέμα που απασχολούσε το Συμβούλιο ήταν η αντιμαχία των ΗΠΑ με την Κίνα, και ήθελαν να το αναλύσουν μέσα από τη σκοπιά της αρχαίας Ελλάδος. Ο 77χρονος Άλισον πρόσφατα έγραψε ένα βιβλίο για τον Θουκυδίδη και για τον τρόπο με τον οποίο κατέγραψε τους Πελοποννησιακούς Πολέμους, μεταξύ της Αθήνας και της Σπάρτης. «Αυτό που έκανε τον πόλεμο αναπόφευκτο, ήταν η ενδυνάμωση της Αθήνας και ο φόβος που προκαλούσε το γεγονός στην Σπάρτη», ήταν το συμπέρασμα του μελετητή, που προειδοποίησε ότι η ίδια δυναμική θα μπορούσε να οδηγήσει την αναπτυσσόμενη αυτοκρατορία του σύγχρονου αιώνα, την Κίνα, και τις ΗΠΑ σε ένα πόλεμο που κανείς δεν θέλει.

O Άλισον έχει ονομάσει την πιθανότητα σύγκρουσης μεταξύ μιας εδραιωμένης και μιας ανερχόμενης δύναμης «Παγίδα του Θουκυδίδη», και είναι ένα θεώρημα που απασχολεί κάποια πολύ σημαντικά πρόσωπα στην κυβέρνηση του Τράμπ.

Όπως ο σύμβουλος εθνικής ασφαλείας, Χ.Ρ. ΜακΜάστερ που έχει αποκαλέσει τα γραπτά του ιστορικού ένα «θεμελιώδες στρατιωτικό κείμενο», τα έχει διδάξει σε μαθητές και τα χρησιμοποιεί σε ομιλίες και άρθρα. Όπως ο πρώην υπουργός Αμύνης, Τζέιμς Μάτις, ο οποίος παραιτήθηκε πρόσφατα εξαιτίας της διαφωνίας του με τον Ντόναλντ Τραμπ για την απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων από τη Συρία. Ο Μάτις ξέρει απ’ έξω το σύνολο του έργου και σύμφωνα με τον Άλισον ήταν ο μοναδικός που άκουσε τις λέξεις «Παγίδα του Θουκυδίδη» και δεν ανέτρεξε στην Wikipedia για να δει τι είναι.

Ο Θουκυδίδης θεωρείται, δικαίως ή αδίκως, ο πατέρας της ρεαλιστικής σχολής των διεθνών σχέσεων, η οποία πρεσβεύει ότι ένα έθνος δρα με γνώμονα το πραγματιστικό ατομικό του συμφέρον χωρίς να δίνει καμία σημασία σε ιδεολογία, αξίες ή ηθική. Σύμφωνα με τον Άλισον ήταν ο «άνθρωπος που εμπνεύστηκε την realpolitik», όπως έχει συμπεράνει από τον Μηλίων Διάλογο, που συγκεντρώνει το σύνολο της έρευνας του Θουκυδίδη πάνω στα βαθύτερα αίτια του πολέμου.

Ο Άλισον ανέλυσε σημαντικά την σκέψη του στο βιβλίο του «Προορισμένοι για Πόλεμο» του 2017, στο οποίο υποστήριξε ότι «η Κίνα και οι ΗΠΑ βρίσκονται επί του παρόντος σε τροχιά σύγκρουσης για πόλεμο». Αν και ο Άλισον υποστηρίζει στο «Προορισμένοι για Πόλεμο» ότι ο πόλεμος μεταξύ μιας «άρχουσας δύναμης» και μιας «ανερχόμενης δύναμης» δεν είναι αναπόφευκτος, ο πόλεμος μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να αποφευχθεί. Για αυτό απαιτείται εκτεταμένη και εντατική διπλωματία, προσοχή και προσπάθεια σε περίπτωση «παγίδας του Θουκυδίδη».

Φωτ. ΕΡΑ

Εν τω μεταξύ ο πρόεδρος της Κίνας, Σι Τζινπίνγκ, υποδέχθηκε με μεγάλες τιμές στο Πεκίνο τον Αμερικανό ομόλογό του Ντόναλντ Τραμπ, στο πλαίσιο της επίσημης επίσκεψής του, όπως διαπίστωσαν δημοσιογράφοι του Γαλλικού Πρακτορείου.

Ο Σι δήλωσε κατά τη διάρκεια συνάντησής του με τον Τραμπ, ότι οι δύο χώρες βρίσκονται σε ένα σταυροδρόμι της «παγίδας του Θουκυδίδη». Αυτή είναι η πρώτη επίσκεψη του Τραμπ στην Κίνα, από τον Νοέμβριο του 2017.

ΗΠΑ και Κίνα θα ξεπεράσουν την παγίδα του Θουκυδίδη;

Δημοσιογράφοι που κάλυψαν την επίσημη επίσκεψη του Τραμπ στην Κίνα, τόνισαν πως ο Σι εμφανίστηκε φορώντας κόκκινη γραβάτα, που ταιριάζει με του Αμερικανού προέδρου, σε αντίθεση με τις προηγούμενες επιλογές του σε μπλε γραβάτες κατά την επίσκεψη του Μπαράκ Ομπάμα το 2014 και την πρώτη επίσκεψη του Τραμπ το 2017.

Οι δύο ηγέτες συμμετείχαν σε μια «συζήτηση που επηρεάζει όλο τον αιώνα», συμπεριλαμβανομένων των εμπορικών συγκρούσεων, του πολέμου στο Ιράν και του ζητήματος της Ταϊβάν.

Σύμφωνα με το κινεζικό κρατικό ραδιοτηλεοπτικό δίκτυο CCTV, κατά την εναρκτήρια ομιλία της συνόδου κορυφής που πραγματοποιήθηκε στη Μεγάλη Αίθουσα του Λαού στο Πεκίνο, ο Σι δήλωσε: «Ο κόσμος έχει φτάσει για άλλη μια φορά σε ένα νέο σταυροδρόμι. Είναι κρίσιμο το αν οι ΗΠΑ και η Κίνα μπορούν να ξεπεράσουν την παγίδα του Θουκυδίδη και να δημιουργήσουν ένα νέο παράδειγμα για τις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων, να ανταποκριθούν από κοινού στις παγκόσμιες προκλήσεις για να φέρουν περισσότερη σταθερότητα στον κόσμο και να ανοίξουν ένα όμορφο μέλλον για τις διμερείς σχέσεις για την ευημερία και των δύο λαών και το πεπρωμένο της ανθρωπότητας».

Πρόσθεσε: «Αυτά είναι ιστορικά, παγκόσμια και λαϊκά ερωτήματα, και ως ηγέτες μεγάλων δυνάμεων, πρέπει μαζί να γράψουμε τις απαντήσεις της εποχής μας».

Το Μάρτιο του 2016, το Megaron Plus σε συνεργασία του με το London School of Economics and Political Science (LSE) παρουσίασε τη διάλεξη «Γιατί ο Θουκυδίδης παραμένει σύγχρονός μας;», με ομιλητή τον Christopher Coker, καθηγητή Διεθνών Σχέσεων του LSE.

Στη διάλεξή του ο καθηγητής Christopher Coker εξήγησε γιατί ο Θουκυδίδης –ο πρώτος πολιτικός φιλόσοφος και ιστορικός του πολέμου– έχει ακόμη πολλά να προσφέρει στην κατανόηση των αιτιών των σημερινών συγκρούσεων και, στη συνέχεια, ανέλυσε τον τρόπο με τον οποίο το έργο του επηρεάζει τη στρατιωτική σκέψη μέχρι και σήμερα, αναφέρθηκε στους λόγους για τους οποίους θα ήταν δηκτικός απέναντι στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας μετά την 11η Σεπτεμβρίου και εξήγησε γιατί το έργο του μας διδάσκει περισσότερα για τα κινητήρια πάθη του τζιχαντισμού από όσα οι περισσότερες σύγχρονες αναλύσεις.

Πηγές: https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/09/united-states-china-war-thucydides-trap/406756/ - https://tvxs.gr/news/kosmos/o-thoykydidis-didaskei-diplomatia/ - https://www.theguardian.com/us-news/2026/may/15/thucydides-trap-explained-xi-jinping-donald-trump-us-china-taiwan - https://www.lifo.gr/now/world/ti-einai-i-pagida-toy-thoykydidi-poy-anefere-o-si-ston-tramp

 

 

 

Σιλβέν Τζορτζ, Οι στολίσκοι προς τη Γάζα ή το ημιτελές ως πολιτική μορφή. Sylvain George, The flotillas to Gaza or the unfinished as a political form

Εισαγωγή: Από ένα μοναδικό γεγονός σε μια ατελείωτη αλυσίδα

Τον περασμένο Ιούνιο, η αναχώρηση του Madleen θεωρήθηκε ως η εφεύρεση μιας μοναδικής πολιτικής μορφής: αυτής της ατελούς μορφής.[1] Μέσα από αυτή την εύθραυστη και διακεκομμένη χειρονομία, άνοιξε η δυνατότητα μιας πολιτικής που δεν είναι αυτή της κυρίαρχης ολοκλήρωσης, μιας οριστικής πράξης ή μιας ηχηρής νίκης, αλλά ενός θραύσματος, μιας επανέναρξης, μιας αποκάλυψης. Το πλοίο, που εμποδίστηκε να φτάσει στη Γάζα, έφερε ωστόσο ένα αμείωτο συμβολικό και υλικό βάρος: ενσωμάτωνε στην πραγματικότητα μια πράξη θαλάσσιας ανυπακοής, μια παραβίαση της καθιερωμένης τάξης, μια εικόνα που δεν μπορεί να κλείσει.

Θα πρέπει να θυμόμαστε, ωστόσο, ότι το Madleen δεν ήταν το πρώτο και ήρθε μετά από μια σειρά προσπαθειών, από τα τέλη της δεκαετίας του 2000, για τη διάσπαση του αποκλεισμού. Αλλά η αξία του ήταν ότι αναζωπύρωσε την προσοχή του κοινού, έριξε ένα σκληρό φως στη Γάζα και έδειξε ότι είναι ακόμα δυνατό να δημιουργηθεί μια εικόνα αντιφρονούντος σε έναν κόσμο γεμάτο συναίνεση και συνενοχή. Διότι, ενώ το πλοίο εμποδίστηκε να επιτύχει τον στόχο του, έφερε στη διεθνή σκηνή την απόδειξη ότι μια μικρή, ευάλωτη χειρονομία θα μπορούσε ακόμα να σπάσει το συμβολικό φράγμα της πολιορκίας.

Τώρα, λίγο μετά το Madleen και το Handala τον Ιούλιο του 2025, ένας νέος στολίσκος απέπλευσε την Κυριακή 31 Αυγούστου 2025, αυτή τη φορά με πολλά πλοία, ο «Παγκόσμιος Στόλος Sumud [Steadfast/Resilience]», ο οποίος σκοπεύει να σηματοδοτήσει μια αποφασιστική στροφή και να επιχειρήσει για άλλη μια φορά να σπάσει τον αποκλεισμό. Αυτή τη φορά, το Ισραήλ δεν θα χρειαστεί να αναχαιτίσει ούτε ένα πλοίο, αλλά θα αντιμετωπίσει έναν ολόκληρο στόλο. Ο συνασπισμός των ενώσεων (Στόλος της Ελευθερίας – The Freedom Flotilla Coalition, Παγκόσμια Πορεία προς τη Γάζα, Συνοδεία Sumud), ενισχυμένος από την παρουσία διεθνών προσωπικοτήτων και χιλιάδων εθελοντών από 160 εθνικότητες, ισχυρίζεται ότι θέλει να ξεκινήσει «τη μεγαλύτερη ανθρωπιστική ναυτική αποστολή στην ιστορία».[2] Επομένως, είναι ένας ποικιλόμορφος, ετερογενής στόλος, αποτελούμενος από ακτιβιστές, γιατρούς, καλλιτέχνες και «απλούς ανθρώπους», που σαλπάρει για να αντιμετωπίσει τον ορίζοντα της πολιορκίας.

Το ερώτημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι: πώς πρέπει να σκεφτούμε φιλοσοφικά αυτή τη νέα αρχή; Είναι μια απλή επανάληψη του ίδιου πράγματος, μια γραμμική συνέχεια ή μάλλον μια μετατόπιση που μεταμορφώνει το νόημα της πράξης; Αν το πρώτο πλοίο μπορούσε να εμφανιστεί ως ένα μεμονωμένο γεγονός, ηρωικό και ευάλωτο ταυτόχρονα, το γεγονός ότι ακολουθούν άλλα εμπλέκει ένα διαφορετικό καθεστώς χρονικότητας και σκέψης: αυτό μιας πολιτικής επιμονής – όχι μιας επιμονής που βασίζεται σε μια αμετάβλητη ουσία, αλλά μιας ασυνεχούς, αποσπασματικής επανέναρξης, όπου κάθε αποτυχία απαιτεί μια επανεκκίνηση, ή η επανάληψη γεννά διαφορά και όχι ταυτότητα – μιας επανεκκίνησης, της ημιτελούς αλυσίδας.

Κάποιος θα μπορούσε να μπει στον πειρασμό να υποβιβάσει αυτούς τους στολίσκους σε τακτικές αποτυχίες: κάθε πλοίο αναχαιτίζεται, κατάσχεται, παρεμποδίζεται. Αλλά ακριβώς σε αυτό το εμπόδιο έγκειται η δύναμή τους. Διότι η ατέλεια δεν είναι ένα ενδεχόμενο ελάττωμα εδώ, αλλά γίνεται η προϋπόθεση της δυνατότητας επανάληψης. Αυτό που δεν επιτυγχάνεται μία φορά μπορεί να επαναληφθεί διαφορετικά, με άλλη μορφή, σε έναν άλλο αστερισμό. Αυτό που δεν καταφέρνει να κλείσει ξαναγεννιέται ως θραύσμα, εκτίθεται σε κατάσχεση, αλλά και σε επανεγγραφή.

Έτσι, η χειρονομία των στολίσκων δεν εμπίπτει στο παράδειγμα ενός μεμονωμένου γεγονότος, ενός γεγονότος που, στην αιφνίδια έκβασή του, θα διατάρασσε την καθιερωμένη τάξη. Αντίθετα, είναι μια ασυνεχής σειρά εύθραυστων πράξεων, καθεμία καταδικασμένη σε ατέλεια, αλλά που όλες μαζί συνθέτουν μια μακροπρόθεσμη πολιτική γραφή ή αφήγηση . Κάθε βάρκα είναι μια σελίδα αποκομμένη από ένα ημιτελές βιβλίο, μια αποσπασματική εικόνα που επιμένει. Εδώ αναδύεται ένα πρόβλημα: πώς μπορούμε να φανταστούμε μια πολιτική δράση της οποίας η δύναμη δεν έγκειται στην ολοκλήρωσή της, αλλά στην επανάληψή της; Πώς μπορούμε να φανταστούμε μια πολιτική που αποδέχεται το γεγονός ότι δεν είναι ένα «μεγάλο γεγονός» αλλά μια σειρά από μικρές, διαλείπουσες, αλλά επίμονες χειρονομίες;

Samah Matar holds her malnourished son Ameer, who has cerebral palsy, at a school where their family is taking shelter in Gaza City on July 24. (Mahmoud Issa/Reuters)

Αυτό το ζήτημα αποκτά πλήρη σοβαρότητα όταν θυμόμαστε προς τα πού πλέουν αυτά τα πλοία: μια περιοχή που έχει μετατραπεί σε υπαίθριο στρατόπεδο, όπου η πείνα [3] έχει γίνει μέθοδος διακυβέρνησης, όπου μια μεθοδική εθνοκάθαρση εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας, καλυμμένη από τη δυτική και αραβική συνενοχή και από την καθιερωμένη συναίνεση των περισσότερων εθνών. Από αυτό, προκύπτει το βαθύ ερώτημα: τι σημαίνει η αναχώρηση μερικών πλοίων – ή ακόμα και δεκάδων πλοίων – μπροστά στη γενοκτονία;

Υπό αυτή την έννοια, ο «Παγκόσμιος Στόλος Sumud» δεν αποτελεί απλώς μια συνέχεια του προηγούμενου. Σηματοδοτεί μια μετατόπιση: τη μετάβαση από μια μεμονωμένη χειρονομία στο να γίνει κανείς στολίσκος, δηλαδή, σε μια πολιτική που βρίσκει τη δύναμή της στην επανάληψη, στο συνεχές άνοιγμα της πληγής του αποκλεισμού, στην πεισματική άρνηση του κλεισίματος. Εκεί που το Ισραήλ στοχεύει στην ομαλοποίηση της εξαίρεσης, στην φυσικοποίηση του αποκλεισμού ως έναν ανυπέρβλητο ορίζοντα, ο στολίσκος ανοίγει ξανά τον χρόνο, αναβιώνει το απαράδεκτο και εγγράφει μια επαναστατική χρονικότητα.

Αυτή ακριβώς η μετάβαση χρειάζεται ανάλυση: από το Madleen , το οποίο έριξε με επιτυχία φως στη Γάζα υλοποιώντας τη δύναμη της μη πληρότητας, στον νέο στολίσκο ως πολιτική επιμονής, ως μια εύθραυστη ετεροτοπία απέναντι στο στρατόπεδο, ως μια αποσπασματική γραφή που συνεχώς επανεγγράφεται παρά τα εμπόδια που αντιμετωπίζει.

I. Η ατέλεια ως πολιτική μορφή

Το Madleen, που δεν κατάφερε να φτάσει στη Γάζα, δεν «πέτυχε»: ούτε άνοιξε θαλάσσιο διάδρομο, ούτε έσπασε ουσιαστικά τον αποκλεισμό, ούτε παρείχε συγκεκριμένη ανακούφιση στον πολιορκημένο πληθυσμό. Αλλά το να υποβαθμίσουμε τη σημασία του σε αυτή την τακτική αποτυχία θα σήμαινε ότι θα χάναμε την ουσία της πολιτικής του επιχείρησης. Διότι το Madleen δεν ήταν πρωτίστως μια υλικοτεχνική ή στρατιωτική πράξη. Ήταν μια χειρονομία . Και αυτή η χειρονομία πρέπει να θεωρηθεί φιλοσοφικά ως η εφαρμογή μιας μοναδικής μορφής: αυτής της ατελούς ολοκλήρωσης.

Στη κυρίαρχη λογική των κρατών, μια πολιτική πράξη ορίζεται από την ολοκλήρωσή της. Είναι έγκυρη αν καταλήγει, αν παράγει ένα αποφασιστικό αποτέλεσμα, αν θέτει ένα τέλος. Η κυριαρχία, όπως μας υπενθυμίζει ο Σμιτ, συνίσταται στην εξουσία να αποφασίζει κανείς, δηλαδή να φέρνει το τέλος. Σε αυτή την πολιτική οικονομία της ολοκλήρωσης, το ατελές δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια έλλειψη, μια αποτυχία, ένα υπόλειμμα. Αλλά ο στολίσκος μετατοπίζει ριζικά αυτή τη λογική: προτείνει μια πολιτική της οποίας η αξία έγκειται όχι στο κλείσιμο αλλά στο άνοιγμα, όχι στην ολοκλήρωση αλλά στην αναβίωση. Μετατρέπει την ατέλεια ενός ελαττώματος σε έναν πόρο , μια παράδοξη δύναμη.

Διότι αυτό που η Madleen έχει εγγράψει στην πραγματικότητα δεν είναι μια ολοκληρωμένη νίκη, αλλά μια ρήξη, μια θαλάσσια ανυπακοή που, ακριβώς επειδή διακόπηκε, παραμένει διαθέσιμη, επανεγγράφεται, ικανή να επιστρέψει. Με αυτή την έννοια ο Benjamin, στις Θέσεις του για την Έννοια της Ιστορίας,[4] μας διδάσκει ότι η ιστορία των καταπιεσμένων δεν διαβάζεται ως μια νικηφόρα συνέχεια αλλά ως μια σειρά από θραύσματα, ημιτελείς αστερισμούς και επαναλήψεις. Η ατελότητα δεν είναι αυτό που καταδικάζει, αλλά αυτό που υπόσχεται: διατηρεί ανοιχτό τον χώρο της πιθανότητας. Αυτό που δεν είναι κλειστό, αυτό που δεν έχει ολοκληρωθεί, μπορεί να αναληφθεί σε έναν άλλο αστερισμό, σε ένα άλλο μοντάζ.

Έτσι, κάθε αναχαίτιση, κάθε εμπόδιο, δεν αποτελεί σκοπό, αλλά γίνεται συνθήκη επανάληψης. Η ατελής φύση δεν είναι η αποτυχία της δράσης· είναι ο τρόπος επιμονής της. Το Madleen, κατασχεμένο, διασκορπισμένο, δημευμένο, άφησε πίσω του μια εικόνα που απαιτεί άλλες εικόνες, μια δράση που απαιτεί άλλες δράσεις. Ακριβώς επειδή διακόπηκε, μπόρεσε να αναπαρασταθεί από την Handala και στη συνέχεια από τον νέο στολίσκο. Αντί να σβήσει τη χειρονομία, το εμπόδιο την αναγκάζει να επανεκκινήσει.

Η ατέλεια, όπως νοείται, είναι κάτι περισσότερο από μια απλή περίσταση. Είναι μια πολιτική κατηγορία. Ορίζει έναν τρόπο δράσης που αποστασιοποιείται από το παράδειγμα της κυριαρχίας, που απορρίπτει την ολοκλήρωση ως μοναδικό κριτήριο αξίας και που επινοεί μια κατακερματισμένη, εύθραυστη, αλλά επίμονη πολιτική. Αυτή η πολιτική δεν στοχεύει στην επιβολή ενός τελικού σκοπού, αλλά στο να κρατήσει ανοιχτή τη γραμμή σφάλματος, να ανοίξει ξανά τον χρόνο, να παράγει επιμονή εντός και μέσω της διακοπής.

II. Η Λογική της Επανάληψης: Από το Μοναδικό Γεγονός στον Γινόμενο-Στόλο

Ενώ το Madleen μπορεί να εμφανίστηκε ως ένα μεμονωμένο γεγονός, μια εύθραυστη λάμψη που σύντομα απορροφήθηκε από τον τεράστιο μηχανισμό του αποκλεισμού, η επανεμφάνιση του Handala, ακολουθούμενη από την αναχώρηση ενός νέου στολίσκου, σηματοδοτεί ένα αποφασιστικό σημείο καμπής. Αυτό που εκτυλίσσεται τώρα δεν είναι πλέον μια εφάπαξ πράξη, αλλά μια λογική επανάληψης. Ο στολίσκος γίνεται ένας στολίσκος γίγνεσθαι, μια πολιτική χρονικότητα που δεν μπορεί να εξαντληθεί στη μοναδικότητα μιας μόνο χειρονομίας.

Ωστόσο, η επανάληψη δεν σημαίνει ποτέ απλώς αναπαραγωγή. Όπως τονίζει ο Ντελέζ στο έργο του «Διαφορά και Επανάληψη», η αληθινή επανάληψη δεν είναι ταυτότητα, αλλά διαφοροποίηση. Δεν επαναλαμβάνει το ίδιο πράγμα. Εισάγει μια αλλοίωση, μια νέα ένταση, μια μετατόπιση στο νόημα. Η επανάληψη σημαίνει «ανύψωση της πρώτης φοράς στη «νιοστή» δύναμη», γράφει ο Ντελέζ.[5] Κάθε βάρκα, κάθε άλλο παρά αντίγραφο της προηγούμενης, είναι μια παραλλαγή που ξεδιπλώνει μια νέα μορφή της αρχικής χειρονομίας. Η Μαντλίν ονομάζεται Χαντάλα. Η Χαντάλα καλεί άλλα πλοία. και το καθένα, μέσω της διαφοράς του, σχηματίζει με τα άλλα μια ασυνεχή αλλά επίμονη αλυσίδα.

Εδώ, πρέπει να τονίσουμε την πολιτική σημασία αυτής της λογικής. Η κρατική κυριαρχία, όπως είπαμε, στοχεύει στο κλείσιμο: ορίζεται από την απόφαση, από τον επιβαλλόμενο σκοπό, από την ολοκλήρωση. Αντίθετα, ο στολίσκος ανοίγει. Η χειρονομία του, καταδικασμένη στην ατέλεια, δεν ξεθωριάζει. Παραμένει επανεκκινημένος και απαιτεί άλλες χειρονομίες. Όπου η κυρίαρχη πράξη τελειώνει στην ίδια της την αποτελεσματικότητα, η εύθραυστη, ημιτελής πράξη ξεδιπλώνεται σε μια εξεγερμένη χρονικότητα, φτιαγμένη από επαναλήψεις, επιστροφές και νέες αρχές.

Γι’ αυτό η επανάληψη των στολίσκων δεν πρέπει να νοείται ως πλεονασμός αλλά ως δημιουργική πεισματικότητα. Κάθε φορά, ο αποκλεισμός φαίνεται να επιβάλλεται οριστικά, σαν μια ανυπέρβλητη αναπόφευκτη κατάσταση. Κι όμως, κάθε φορά, τα πλοία σαλπάρουν ξανά, ανοίγοντας ξανά την πληγή, επανεγγράφοντας το απαράδεκτο στο παρόν. Η επανάληψή τους λέει: ο χρόνος του αποκλεισμού δεν είναι κλειστός. Μπορεί να τρυπηθεί, να ραγίσει, να διακοπεί…

Το να επαναλαμβάνουμε, εδώ, δεν σημαίνει ότι υποχωρούμε στην αδυναμία, αλλά ότι μετατρέπουμε την αποτυχία σε συνθήκη πιθανότητας, ότι κάνουμε τη διακοπή κινητήρια δύναμη της επιμονής. Το γίγνεσθαι-στολίδι είναι αυτή η παράδοξη χρονικότητα όπου η χειρονομία γνωρίζει ότι εμποδίζεται, κι όμως επιμένει να επαναλαμβάνεται, όχι παρά την αποτυχία, αλλά εξαιτίας της.

III. Ο κατακερματισμός ως πολιτική γραφή

Αν ο στολίσκος πρέπει να θεωρηθεί ως μια διαδικασία γίγνεσθαι, είναι επειδή δεν ολοκληρώνεται σε ένα μόνο επίτευγμα, αλλά ξεδιπλώνεται με τη μορφή θραυσμάτων. Κάθε αναχώρηση είναι ένα θραύσμα πολιτικής γραφής, ένα θραύσμα αποσπασμένο από τη θάλασσα και την ιστορία, το οποίο αποκτά νόημα μόνο σε σχέση με τα άλλα θραύσματα που προηγήθηκαν και αυτά που θα ακολουθήσουν. Ένας στολίσκος δεν μπορεί να διαβαστεί ως μια κλειστή αφήγηση, αλλά ως μια σκόρπια σελίδα ενός ημιτελούς βιβλίου, του οποίου η ενότητα δεν είναι ποτέ δεδομένη, αλλά πάντα ανασυντίθεται εκ των υστέρων, στο μοντάζ των ιχνών.

Αυτός ο αποσπασματικός χαρακτήρας δεν υποδηλώνει αδυναμία ή ενδεχομενικότητα. Αντιθέτως, αποτελεί μια μορφή αντίστασης. Διότι η κυρίαρχη εξουσία στοχεύει στο κλείσιμο, την απόφαση, την ολότητα. Το κράτος επιδιώκει να επιβάλει νόημα μέσω της ολοκλήρωσης: ένας νόμος που εκδίδεται, ένα σύνορο που σφραγίζεται, ένας πόλεμος που κερδίζετε. Ο στολίσκος, αντίθετα, απορρίπτει αυτή τη λογική. Είναι μέρος μιας πολιτικής που δεν ολοκληρώνει, που δεν ενώνει, που δεν στοχεύει στην ολοκλήρωση της ολότητας αλλά μάλλον στο άνοιγμα του αποσπάσματος. Επινοεί έναν τρόπο δράσης όπου η αξία έγκειται στη διαλειμματική λειτουργία, στην επανεγγραφή, στην επανέναρξη.

Ο Φουκώ υπενθύμιζε ότι το σκάφος είναι «η κατ’ εξοχήν ετεροτοπία»: ένας κινητός τόπος, ένας εναλλακτικός χώρος που φέρει μαζί του το δικό του εξωτερικό, έναν εύθραυστο αλλά πραγματικό αντι-χώρο. Η Γάζα, από την πλευρά της, συμπυκνώνει την ακραία εμπειρία του κλειστού χώρου: αναστολή του νόμου, ομαλοποίηση της εξαίρεσης, διαχείριση της επιβίωσης μέσω της στέρησης και της πείνας. Μεταξύ του περιβλήματος και της διέλευσης, μεταξύ του στρατοπέδου και της ετεροτοπίας, ανοίγει μια αποφασιστική αντίθεση. Το στρατόπεδο περικλείει, στερεώνει, παγώνει. Ο στολίσκος ανοίγει, εκτοπίζει, αποκεντρώνεται. Το στρατόπεδο επιδιώκει να καταστήσει τον περιορισμό απόλυτο. ο στολίσκος μας υπενθυμίζει ότι υπάρχουν πάντα άλλοι χώροι, ακόμη και φευγαλέοι, ακόμη και επισφαλείς.

Αυτή η αντίθεση φωτίζει το εύρος του κατακερματισμού. Διότι κάθε πλοίο αποτελεί ένα θραύσμα ετεροτοπίας που αντιτίθεται στο πειθαρχικό θραύσμα του στρατοπέδου. Κάθε στολίσκος αναπτύσσει ένα αντι-θραύσμα που διασπά τη χωρική και συμβολική τάξη του αποκλεισμού. Και επειδή αυτά τα θραύσματα δεν αθροίζονται για να σχηματίσουν ένα σταθερό σύνολο, αλλά επαναλαμβάνονται και μεταβάλλονται, η δύναμή τους έγκειται στην ικανότητά τους να επιμένουν μέσω της διακοπής.

Οι Blanchot και Nancy πρότειναν ότι η σύγχρονη κοινότητα δεν θα βασίζεται πλέον σε μια κλειστή ολότητα, αλλά στην αποκάλυψη θραυσμάτων, στην αντιπαράθεση ημιτελών μοναδικοτήτων που συγκρατούνται από τη μη σύμπτωσή τους. Ο στολίσκος ανανεώνει αυτή τη λογική: κάθε πλοίο είναι μια εκτεθειμένη μοναδικότητα, κάθε αναχώρηση ένα ευάλωτο θραύσμα, αλλά στη σύνδεσή τους, στον ασυνεχή αστερισμό τους, κατασκευάζεται μια πολιτική μορφή.

Έτσι, ο στολίσκος δεν είναι απλώς ένα μεμονωμένο γεγονός καταδικασμένο σε αποτυχία. Είναι μια αποσπασματική γραφή που αναιρεί τη λογική του περιφράγματος, που αντιπαραβάλλει στην επιβαλλόμενη ολότητα του στρατοπέδου έναν αστερισμό ευάλωτων αλλά επίμονων ετεροτοπιών. Είναι μια πολιτική που δεν στοχεύει στη συγκρότηση ενός συνόλου, αλλά στο να ζωντανέψει θραύσματα, να κρατήσει ανοιχτή την πιθανότητα ενός εξωτερικού.

IV. Προσωρινότητα των Επαναστατών: Σπάζοντας την Ομαλοποίηση του Αποκλεισμού

Ο αποκλεισμός της Γάζας δεν είναι απλώς ένα χωρικό κλείσιμο. Συνιστά επίσης, και πάνω απ’ όλα, μια τεχνική χρονικοποίησης, έναν τρόπο παραγωγής χρόνου ως μέσου κυριαρχίας. Από το 2007, το Ισραήλ επιδιώκει να καταστήσει τον αποκλεισμό όχι ένα εξαιρετικό και προσωρινό μέτρο, αλλά έναν ανυπέρβλητο ορίζοντα, μια καθιερωμένη κανονικότητα. Έτσι, η Γάζα περιορίζεται σε μια αιωρούμενη χρονικότητα, ένα παρόν χωρίς μέλλον, που διακόπτεται από ποσοστώσεις τροφίμων, ελλείψεις νερού, διακοπές ρεύματος και επαναλαμβανόμενους βομβαρδισμούς.

Αυτή η αναστολή του χρόνου δεν είναι τυχαία: είναι η καρδιά της στρατηγικής. Διότι ένα από τα πιο τρομακτικά χαρακτηριστικά του αποκλεισμού είναι η συστηματική χρήση της πείνας ως όπλου, όχι πολέμου με την κλασική έννοια, καθώς η ασυμμετρία μας εμποδίζει να μιλάμε για πόλεμο με την αυστηρή έννοια, αλλά για εξόντωση. Η πείνα δεν είναι έμμεση συνέπεια, αλλά μια σκόπιμη πολιτική. Στόχος είναι να στερηθεί ο πληθυσμός από τρόφιμα, νερό και φάρμακα, υποβάλλοντάς τον σε ένα ελάχιστο όριο καθημερινής επιβίωσης. Αυτό πρέπει να ονομάσουμε αργή εθνοκάθαρση, μια πολιτική μεθοδικής εξάλειψης που συνδυάζει την χωρική εξόντωση (την πολιορκία, την καταστροφή των υποδομών) και την χρονική εξόντωση (την επιβολή ενός timeout, αυτού της αναμονής, της δελτίωσης, της παρατεταμένης αγωνίας).

Crowds form in Gaza City as Palestinians wait to receive food distributed by a charity on July 22. The World Food Programme has warned that famine is looming and that 70,000 children in Gaza need urgent treatment for acute malnutrition. (Ali Jadallah/Anadolu/Getty Images)

Σε αυτή τη διαμόρφωση, όπως περιγράφεται παραπάνω, η Γάζα εμφανίζεται ως η παραδειγματική μορφή του στρατοπέδου, με την έννοια που του έδωσε ο Αγκάμπεν: ο χώρος όπου ο νόμος αναστέλλεται προκειμένου να επιβληθεί καλύτερα, όπου η εξαίρεση γίνεται ο κανόνας, όπου οι ζωές περιορίζονται στην κατάσταση της «γυμνής ζωής» που διοικείται, εκτίθεται και καταστρέφεται.[6] Το στρατόπεδο είναι ο χώρος όπου ο χρόνος κατάσχεται, όπου το μέλλον ακυρώνεται, όπου η ιστορία είναι σαν να έχει παγώσει στην επανάληψη της καταστροφής.

Αντιμέτωπος με αυτή τη λογική του κλεισίματος και της ακινητοποίησης, ο στολίσκος εισάγει έναν αντί-χρόνο. Κάθε αναχώρηση, ακόμα και όταν εμποδίζεται, ακόμα και όταν αναχαιτίζεται, παράγει μια διακοπή, μια ρήξη στον ομογενοποιημένο χρόνο της πολιορκίας. Εγγράφει μια δυσαρμονία στο παρόν, μια υπενθύμιση ότι ο αποκλεισμός δεν είναι ένας φυσικός ορίζοντας, αλλά μια πολιτική κατασκευή, και ότι ως εκ τούτου μπορεί να αμφισβητηθεί. Με αυτή την έννοια, κάθε στολίσκος ενσαρκώνει αυτό που ο Μπένγιαμιν ονόμασε Jetztzeit, έναν «χρόνο του τώρα» που αποσπά την ιστορία από την επιβαλλόμενη συνέχεια, από τη συνέχεια της καταστροφής, για να ανοίξει έναν νέο αστερισμό, αποκαθιστώντας την πυκνότητα στο παρόν όπου όλα φαίνονταν παγωμένα.

Το πλοίο, όπως είδαμε, είναι αυτή η «ετεροτοπία κατ’ εξοχήν», ένας άλλος, κινητός, περιπλανώμενος χώρος, που φέρει μέσα του το δικό του εξωτερικό. Ο στολίσκος, με αυτή την έννοια, είναι μια εξεγερσιακή ετεροτοπία που αντιτίθεται στην κλειστή χωρικότητα του στρατοπέδου. Δεν θριαμβεύει ουσιαστικά επί του αποκλεισμού, αλλά αναπτύσσει έναν άλλο χωροχρόνο· έναν χώρο διέλευσης, έναν χρόνο επανέναρξης. Όπου ο αποκλεισμός επιδιώκει να επιβάλει την επανάληψη της επιβίωσης, ο στολίσκος επιβάλλει την επανάληψη της εξέγερσης.

Γι’ αυτό ο αγώνας των στολίσκων δεν είναι απλώς λογιστικός ή συμβολικός: είναι και πολιτικός. Αντιμετωπίζει τον νεκρό χρόνο της πολιορκίας με την έκρηξη ενός χρόνου που έρχεται, ενός παρόντος που επιμένει, μιας ανάδυσης που ανοίγεται. Ακόμα κι αν αναχαιτιστεί, ακόμα κι αν αποτραπεί, ο στολίσκος έχει ήδη σπάσει τον χρόνο του αποκλεισμού. Μας υπενθύμισε ότι η ιστορία δεν είναι κλειστή, ότι μπορεί να ξαναγραφεί, ότι άλλες διαμορφώσεις παραμένουν νοητές.

Έτσι, αντιμέτωποι με το στρατόπεδο που μας εγκλωβίζει σε μια παγωμένη χρονικότητα, ο στολίσκος δεν αναπτύσσει μια νέα συνέχεια, αλλά την εμπειρία μιας χρονικής ασυνέχειας, μιας εξεγερμένης χρονικότητας, εύθραυστης, διαλείπουσας, αλλά ικανής να σπάσει τα στοιχεία της καταστροφής, να μας υπενθυμίσει ότι είναι ακόμα δυνατό να δράσουμε και να αντισταθούμε.

V. Πολιτική της Επιμονής: Ευαλωτότητα και Πείσμα

Όλα φαίνεται να καταδικάζουν τους στολίσκους σε ασήμαντη κατάσταση. Έχουν αναχαιτιστεί και θα αναχαιτιστούν από έναν πανίσχυρο στρατό, που έχει καταληφθεί από ναυτικές δυνάμεις με συντριπτική τεχνολογική και στρατιωτική υπεροχή. Μεταφέρουν μόνο μικρά φορτία, ασήμαντα σε σύγκριση με τις τεράστιες ανάγκες ενός πεινασμένου πληθυσμού. Δεν μπορούν ουσιαστικά να σπάσουν την πολιορκία ή να αντιστρέψουν τη μηχανή καταστροφής που εξαπολύθηκε στη Γάζα. Πώς, λοιπόν, μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία αυτών των εύθραυστων χειρονομιών μπροστά σε μια γενοκτονία που εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια του κόσμου;

Ακριβώς σε αυτή τη δυσαναλογία έγκειται η σημασία τους. Η Τζούντιθ Μπάτλερ έχει δείξει ότι η ευαλωτότητα δεν πρέπει να νοείται αποκλειστικά ως έκθεση σε τραυματισμό, αλλά ως προϋπόθεση συλλογικής δράσης, ως ηθικός και πολιτικός πόρος.[7] Οι στολίσκοι ενσαρκώνουν αυτήν την ευαλωτότητα: εκθέτουν σκόπιμα τον εαυτό τους, γνωρίζουν τη σχετική τους αδυναμία, αποδέχονται την πιθανότητα αποτυχίας. Αλλά σε αυτήν ακριβώς την έκθεση έγκειται η δύναμή τους. Διότι η πρόκληση δεν είναι να ανταγωνιστούν το κράτος, αλλά να καταδείξουν, μέσω μιας χειρονομίας, την αδυναμία αποδοχής της γενικής συναίνεσης.

Η δυσαναλογία γίνεται έτσι αποκαλυπτική. Τι σημαίνουν μερικά σκάφη μπροστά σε μια γενοκτονία; Το ερώτημα δεν καταργεί το νόημα της πράξης, αλλά μάλλον το στηρίζει. Υπογραμμίζει τη συνενοχή των δυτικών εθνών, τα οποία οπλίζουν και υποστηρίζουν το Ισραήλ· την παθητικότητα, ακόμη και τη σιωπηρή συνεργασία, πολλών αραβικών καθεστώτων· τη σιωπή ή την αδιαφορία μιας διεθνούς κοινής γνώμης που κατέληξε να φυσικοποιήσει την πολιορκία και να θεωρήσει την πείνα ως τετελεσμένο γεγονός. Ο στολίσκος στη συνέχεια αντιτίθεται σε ένα μέτωπο άρνησης. Λέει: όχι· όχι στη σιωπή, όχι στην καθιερωμένη συναίνεση, όχι στην υποβάθμιση του εγκλήματος σε αναπόφευκτο.

Αυτή η εύθραυστη πεισματικότητα δεν είναι αφέλεια. Γνωρίζει ότι δεν μπορεί να κερδίσει στρατιωτικά. Αλλά επινοεί μια δευτερεύουσα πολιτική με την ντελεζιανή έννοια: μια πολιτική περιθωρίων, επανεκκίνησης, διαλειμμάτων. Αντιτίθεται στην κυριαρχία, η οποία κλείνει, όχι με μια συμμετρική αντι-κυριαρχία, αλλά με μια σειρά από ευάλωτες, ανοιχτές, επαναγράψιμες χειρονομίες. Δεν παράγει μια νίκη, αλλά μια επιμονή.

Αυτή η επιμονή πρέπει επομένως να θεωρηθεί ως μια μορφή αντίστασης τόσο σε χωρικό όσο και σε χρονικό επίπεδο. Αντιμέτωπος με το στρατόπεδο, έναν χώρο κανονικοποιημένης εξαίρεσης, ο στολίσκος ενσαρκώνει μια επισφαλή αλλά ανυπότακτη ετεροτοπία. Αντιμέτωπος με τον νεκρό χρόνο της πολιορκίας, αναπτύσσει έναν επαναστατικό χρόνο, αυτόν της επανέναρξης. Αυτό που αντιτίθεται στη γενοκτονία δεν είναι η εξουσία, αλλά η ευάλωτη πεισματικότητα μιας δράσης που αρνείται να εξαφανιστεί, που επιμένει παρά την αποτυχία, που έρχεται ξανά και ξανά παρά την ήττα.

Έτσι, ο στολίσκος δεν ορίζεται από αυτά που επιτυγχάνει, αλλά από αυτά που εμποδίζει. Αποτρέπει την ήττα από το να είναι ολοκληρωτική, τη σιωπή από το να είναι πλήρης, τη συναίνεση από το να είναι ομόφωνη. Εγγράφει ένα σφάλμα στη δολοφονική συναίνεση και μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και μπροστά στην άβυσσο, είναι ακόμα δυνατό να ενεργούμε, αδύναμα, ως μειοψηφία, αλλά πεισματικά.

Συμπέρασμα: Ένας αστερισμός ημιτελών πράξεων

Οι στολίσκοι προς τη Γάζα δεν πρέπει να νοούνται ως μια διαδοχή αποτυχημένων προσπαθειών. Συνθέτουν έναν αστερισμό ημιτελών πράξεων, διάσπαρτων αλλά συνδεδεμένων θραυσμάτων, που δεν καταλήγουν ποτέ σε ένα τελικό επίτευγμα και που βρίσκουν τη δύναμή τους στην ίδια την επιμονή της ατελότητάς τους.

Το Madleen, σταματημένο, δεν θριάμβευσε, αλλά άνοιξε ξανά έναν χώρο ορατότητας και έριξε ένα σκληρό φως στη Γάζα. Το Handala επέκτεινε αυτή την χειρονομία. Ο νέος στολίσκος, με πολλά πλοία, επιβάλλει ένα πείσμα που υπερβαίνει το μοναδικό γεγονός. Επινοεί έναν στολίσκο-γίγνεσθαι, μια χρονικότητα δημιουργικής επανάληψης όπου κάθε εμπόδιο γίνεται η προϋπόθεση για μια νέα αρχή.

Έτσι, ξεδιπλώνεται μια παράδοξη λογική: η αποτυχία δεν κλείνει, ανοίγει. Η ατέλεια δεν καταδικάζει, υπόσχεται. Ο κατακερματισμός δεν διαλύει, συνθέτει. Η ευαλωτότητα δεν μειώνει, εντείνει. Αυτό είναι που ο Μπένγιαμιν ονόμασε δύναμη των θραυσμάτων, αυτό που ο Ντελέζ θεωρούσε ως διαφοροποιητική επανάληψη, αυτό που ο Μπάτλερ αναγνωρίζει στην εκτεθειμένη ευαλωτότητα, αυτό που οι Φουκώ και Αγκάμπεν φωτίζουν μέσα από την αντίθεση μεταξύ ετεροτοπίας και στρατοπέδου.

Διότι εδώ παίζεται η ουσιαστική διαλεκτική: αφενός, η Γάζα ως ένα υπαίθριο στρατόπεδο εξόντωσης, μια παραδειγματική φιγούρα της εξαίρεσης που έχει γίνει ο κανόνας, ένα εργαστήριο για μια πολιτική λιμοκτονίας και μεθοδικής εξάλειψης, υποστηριζόμενης από τη δυτική και την αραβική συνενοχή· αφετέρου, ο στολίσκος ως μια εξεγερσιακή ετεροτοπία, ένας άλλος, κινητός, εύθραυστος χώρος, αλλά ικανός να αποσπάσει ένα εξωτερικό, να διασπάσει τον περίφραξη, να παράγει μια εξεγερσιακή χρονικότητα που θυμίζει το απαράδεκτο.

Εδώ πρέπει για άλλη μια φορά να θέσουμε το ερώτημα σε όλη του την πικρία: τι σημαίνουν μερικά σκάφη μπροστά στη γενοκτονία; Η δυσαναλογία είναι αβυσσαλέα. Αλλά ακριβώς σε αυτή τη δυσαναλογία έγκειται η δύναμη αυτών των χειρονομιών. Δεν διεκδικούν τη νίκη· αρνούνται να συναινέσουν. Δεν ισχυρίζονται ότι τερματίζουν τον αποκλεισμό· αρνούνται να τον πολιτογραφήσουν. Δεν ισχυρίζονται ότι καταργούν τη γενοκτονία· απορρίπτουν τη σιωπή που την περιβάλλει.

Κάθε αναχώρηση σηματοδοτεί μια διαφωνία, όσο φευγαλέα κι αν είναι, σε έναν κόσμο γεμάτο συνενοχή. Κάθε βάρκα μαρτυρά ότι είναι ακόμα δυνατό να δράσουμε, όσο αδύναμα και «μικρή» κι αν είναι η μειοψηφία που δρα. Κάθε θραύσμα μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν έχει τελειώσει, ότι μπορεί να ξαναγραφεί, ότι υπάρχουν ακόμα χειρονομίες ικανές να σπάσουν τις επιβαλλόμενες καταστάσεις κανονικότητας.

Έτσι, οι στολίσκοι συνθέτουν μια επαναστατική μνήμη. Όχι μια μνήμη νίκης, αλλά μια μνήμη επιμονής. Όχι την ολοκλήρωση, αλλά την ατελότητα ως πολιτική μορφή. Όχι το σύνολο, αλλά τον αποσπασματικό αστερισμό ευάλωτων και πεισματικών πράξεων που, εν μέσω καταστροφής, υπενθυμίζουν την επείγουσα ανάγκη για δράση και την άρνηση συναίνεσης.

«Αν είναι γραμμένο ότι πρέπει να πεθάνω / Τότε είθε ο θάνατός μου να φέρει ελπίδα / Είθε ο θάνατός μου να γίνει ιστορία»,[8] έγραψε ο Refaat Alareer, ένας 43χρονος ποιητής που δολοφονήθηκε από ισραηλινό βομβαρδισμό στις 6 Δεκεμβρίου 2023. Αυτά τα λόγια, που λένε ότι η ελπίδα γεννιέται από την ίδια τη διακοπή, ότι το ημιτελές κομμάτι γίνεται υπόσχεση, ότι ο βίαιος θάνατος μετατρέπεται σε κάλεσμα για επιμονή, ηχούν, ενάμιση αιώνα αργότερα, η φόρμουλα του Blanqui: «μόνο το κεφάλαιο των διακλαδώσεων είναι ανοιχτό στην ελπίδα».[9] Γιατί είναι στη διακλάδωση μετά την αποτυχία, στην αρχή ξανά μετά την παρεμπόδιση, στην άρνηση του κλεισίματος, που παραμένει η πιθανότητα ενός άλλου μέλλοντος. Ίσως αυτό να είναι το σιωπηλό μάθημα, ή το μυστικό σήμα, που στέλνουν οι στολίσκοι: σαν το νερό που στρέφεται συνεχώς ενάντια στο ανάχωμα, κάθε φορά ανοίγουν ένα ρήγμα, υπενθυμίζοντάς μας ότι κανένας αποκλεισμός, όσο αδιαπέραστος κι αν είναι, δεν μπορεί να καταργήσει για πάντα την κίνηση της θάλασσας και την πεισματική ελπίδα όσων τη διασχίζουν.

Γάζα, δεν θα εξαφανιστείς.

Σημειώσεις:

1] Sylvain George, «Le Madleen ou l’inachevé comme forme politique», στο AOC , 10 Ιουνίου 2025.

2] https://globalsumudflotilla.org/press/

3] Sylvain George, “L’affamement comme technologie politique”, στο AOC , προσεχώς.

4] Walter Benjamin, «Sur le concept d’histoire », στο Oeuvre III , Παρίσι, Gallimard, συντ. Essai, 2000.

5] Gilles Deleuze, Différence et répétition, Παρίσι, PUF, συλλογή “Épiméthée”, 1968, σ. 7. Αυτός ο τύπος συνοψίζει έναν από τους κύριους άξονες του βιβλίου: τη διάκριση της επανάληψης, η οποία παράγει κάτι νέο, από την απλή γενικότητα, η οποία ανανεώνει το ίδιο. Η αληθινή επανάληψη δεν αναπαράγει μια ήδη δεδομένη ταυτότητα, αλλά δημιουργεί μια διαφορά σε κάθε εμφάνιση. Με αυτή την έννοια, το να επαναλαμβάνεις δεν σημαίνει ποτέ να επαναλαμβάνεις, αλλά να ανοίγεις μια πρώτη φορά που συμβαίνει ξανά.

6] Giorgio Agamben, Homo Sacer. Le pouvoir souverain et la vie nue, Παρίσι, Σεούλ, 1997. Εδώ δανειζόμαστε από τον Agamben την διαίσθηση ότι η Γάζα συμπυκνώνει ορισμένα παραδειγματικά χαρακτηριστικά του στρατοπέδου: αναστολή του νόμου, ομαλοποίηση της εξαίρεσης, διαχείριση της επιβίωσης. Αλλά είναι άμεσα σημαντικό να αποστασιοποιηθούμε από την προσέγγισή του: ενώ ο Agamben τείνει να υποστατίζει το στρατόπεδο, να το καταστήσει τον αποκλειστικό νόμο της σύγχρονης πολιτικής σε μια ανάγνωση που σηματοδοτείται από τον Heidegger, προτιμούμε να σκεφτόμαστε αυτούς τους χώρους όχι ως μια κορεσμένη ολότητα αλλά ως τοποθετημένες, ιστορικά καθορισμένες διαμορφώσεις, τις οποίες άλλοι χώροι (ετεροτοπίες, εξεγερμένα θραύσματα, μορφές επιμονής) σχίζουν.

7] Judith Butler, Ce qui fait une vie: Essai sur la dhune, la guerre et le deuil. Παρίσι, Ζώνες, 2010; Συναρμολόγηση. Pluralité, performativité et politique, Παρίσι, Fayard, 2016.

8] Refaat Alareer, «S’il est écrit que je dois mourir…» στο Orient XXI, https://orientxxi.info/magazine/s-il-est-ecrit-que-je-dois-mourir,6951; https:/ http://www.france-palestine.org/Que-ma-mort-apporte-l-espoir-poemes-de-Gaza

9] Louis Auguste Blanqui, Instructions pour une prize d’armes. L’Éternité par les astres et autres textes, Miguel Abensour and Valentin Pelosse eds., Παρίσι, Édition de la Tête des Feuilles, 1972. Σχετικά με το εκλεκτικό κείμενο από τις όμορφες συγγένειες, βλ. Abensour, «W. Benjamin entre mélancolie et révolution. Passages Blanqui», στο Heinz Wismann ed., Walter Benjamin et Paris, Παρίσι, ed. du Cerf, 1986.

Για νέα σχετικά με τον Παγκόσμιο Στόλο Sumud, κάντε κλικ εδώ και για τον Συνασπισμό του Παγκόσμιου Στόλου της Ελευθερίας, κάντε κλικ εδώ. 

Προτεινόμενες παράλληλες αναγνώσεις σχετικά με και με τον Sylvain George:

Jacques Rancière, «Εκρήξεις Φωτός», Σημειώσεις e-flux , 14/05/2024.

Άρτα Μπαρζαντζί, «Η Σκοτεινή Νύχτα του Σώματος: Η Τριλογία της Άγνωστης Νύχτας του Σιλβέν Τζορτζ Αποκαλύπτει Εμπειρίες Μετανάστευσης», Διεθνής Ένωση Ντοκιμαντέρ – IDA , 05/01/2025.

Πηγές: lundimatin – autonomidrasi.com