Δευτέρα, 9 Μαρτίου 2015

Φρίντριχ Νίτσε, Η γέννηση της φιλοσοφίας στα χρόνια της ελληνικής τραγωδίας. Friedrich Nietzsche, Philosophy in the Tragic Age of the Greeks

Theatre mask, dating from the 4th/3rd century BC. On display in the Ancient Agora Museum in Athens, housed in the Stoa of Attalus.

«Σκοπός σ΄ αυτή τη μελέτη είναι να κάνουμε μια σύγκριση των φιλοσόφων άλλων καιρών και άλλων λαών μ' αυτή τη σειρά των φυσιογνωμιών, που αρχίζει απ' το Θαλή και τελειώνει στο Δημόκριτο, να φέρουμε, ακόμη, σ' αντιπαράσταση μ΄αυτούς το Σωκράτη και τους μαθητές του κι όλους τους κατοπινoύς. Φαντάζομαι, πώς οι σκέψεις αυτές θα καταλήγουν πάντα μ’ αυτή την αναφώνηση: “Πόσο ήσαν ωραίοι!”

Rembrandt, Philosophe en meditation, Philosopher in meditation, 1632, 28x34,5 cm.

»Ανάμεσά τους δεν βλέπω μορφές με βλοσυρές γκριμάτσες, ούτε φανατικούς υμνολόγους του παρόντος, ούτε κιβδηλοποιούς της θεολογίας, ούτε χλωμούς και σκυθρωπούς σχολαστικούς δασκάλους, μ' όλο, που το σπέρμα όλων αυτών ενυπήρχε κι αρκούσε μια μολυσμένη του ανέμου πνοή, για να λουλουδίσει το σαπρόφυτο.

Rembrandt, Philosophe lisant, 1631, 61x47,5 cm.

»Σ΄ άλλους καιρούς ο φιλόσοφος είν΄ ένας μοναχικός ταξιδιώτης, που βρίσκεται κατά τύχη σ΄ένα εχθρικό περιβάλλον και που χώνεται ανάμεσά τους λαθραία ή εκβιάζει την είσοδό του με γροθιές. Όμως, στους έλληνες ο φιλόσοφος δεν βρίσκεται εκεί από τύχη, όταν εμφανίζεται στον στ’ και ε’ αιώνα ανάμεσα στους καταπληκτικούς κινδύνους και στους πειρασμούς μιας ζωής ολοένα και τολμηρότερα κοσμικές, όταν προχωρεί, σα βγαλμένος από το άντρο του Τροφωνίου μέσα σ' αυτή την ατμόσφαιρα της χλιδής, του εγωισμού της ανακάλυψης, του πλούτου και της ηδυπάθειας, που είναι συνήθως η ατμόσφαιρα των ελληνικών αποικιών, μαντεύουμε, πως παρουσιάζεται ένας επιβλητικός αγγελιαφόρος φέρνοντας το ίδιο εκείνο μήνυμα, που τον αιώνα αυτό θα διακηρυχθεί από την τραγωδία και θα υποδηλωθεί από τα ορφικά μυστήρια στα παράξενα ιερογλυφικά των τελετουργιών τους.

Rembrandt, Deux philosophes en conversation, Two philosophers in conversation, 1628, 72,5x59,5 cm, Melbourne, National Gallery of Victoria.

»Η κρίση λοιπόν, των φιλοσόφων αυτών για τη ζωή και την ύπαρξη γενικά, έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από μια σύγχρονη κρίση, γιατί αυτοί είχαν μπρος στα μάτια τους την πληθωρική πληρότητα της ζωής και σ' αυτούς το αίσθημα του φιλόσοφου δεν ταλαντευόταν, όπως σε μας, ανάμεσα στον πόθο μιας ελεύθερης, ωραίας και μεγάλης ζωής και στο ένστικτο τού αληθινού, που δεν πληροφορείται παρά για την αξία της ζωής καθ' εαυτή. Είναι δύσκολο για μας να διαισθανθούμε, με τη φύση και το χαρακτήρα μας, ποιο μπορούσε να ήταν το έργο των φιλοσόφων μέσα σ' ένα γνήσιο πολιτισμό προικισμένο με ρωμαλέα ενότητα ύφους, γιατί τέτοιο πολιτισμό εμείς δεν τον έχουμε σήμερα. Αντίθετα, μόνο ένας πολιτισμός, όπως ο ελληνικός, μπορεί ν' ανακάλυψει ποιο είναι το έργο του φιλοσόφου. Μόνος αυτός μπορεί να δικαιώσει τη φιλοσοφία, γιατί μόνος αυτός ξέρει και μπορεί ν' αποδείξει, γιατί και πώς ο φιλόσοφος δεν είναι ένας οποιοσδήποτε ταξιδιώτης, που φανερώθηκε τυχαία και που ξεφυτρώνει χωρίς να τον περιμένουν εδώ ή εκεί. Υπάρχει ένας νόμος σιδερένιος, που αλυσοδένει το φιλόσοφο μ΄ ένα γνήσιο πολιτισμό. 

Jean-Léon Gérôme, Diogenes sitting in his tub, 1860.

»Μετά τις παραπάνω σκέψεις δεν θ' απορήσει κανείς αν μιλήσω για τους προπλατωνικούς φιλοσόφους σαν για μια κοινωνία συμπαγή κι αν σκέπτομαι ν' αφιερώσω, σ' αυτούς μόνους, τούτη τη μελέτη. Με τον Πλάτωνα αρχίζει κάτι ολότελα διαφορετικό, ή, μπορεί κανείς να πει εξ ίσου δικαιολογημένα, από τον Πλάτωνα και δώθε λείπει από τους φιλοσόφους κάτι το ουσιαστικό, αν τους συγκρίνουμε μ' αυτή τη Δημοκρατία των μεγαλοφυιών, που εκτείνεται από τον Θαλή ως τον Σωκράτη. Αν θελήσει να κρίνει κανείς δυσμενώς αυτούς τους παληούς διδασκάλους, μπορεί να τους βρει με περιορισμένη αντίληψη και να πει, πώς οι επίγονοι τους, με τον Πλάτωνα επικεφαλής, είναι περισσότερο νοήμονες. Θάταν δικαιότερο και ειλικρινέστερο αν λέγαμε, πως οι τελευταίοι είναι τραγέλαφοι και οι πρώτοι τύποι αγνοί. Ο ίδιος ο Πλάτωνας είναι ο πρώτος μέγας τραγέλαφος, τόσο στη φιλοσοφία του όσο και στην προσωπικότητά του. Η θεωρία του περί των Ιδεών περικλείει στοιχεία σωκρατικά, πυθαγόρεια και ηρακλειτικά, γι' αυτό δεν είναι φαινόμενο τύπου αγνού. Κι ως άνθρωπος επίσης ο Πλάτωνας συγκεντρώνει στον εαυτό του τη βασιλική επιφύλαξη και την επιβλητική αταραξία του Ηράκλειτου, τη μελαγχολική ευαισθησία του νομοθέτη Πυθαγόρα και τη διαλεκτική του ψυχογνώστη Σωκράτη. Όλοι οι κατοπινοί φιλόσοφοι είναι τέτοιοι τραγέλαφοι. Όταν παρουσιάζονται με χαρακτήρα αρκετά έντονο, όπως οι Κυνικοί, δεν πρόκειται πια περί τύπου, πρόκειται περί γελοιογραφίας. 

Salvator Rosa, Studies for the Death of Empedocles, after 1666.

»Είναι αληθινή δυστυχία, που δεν μας διασώθηκαν παρά τόσα λίγα κείμενα απ' αυτούς τους πρώτους διδάσκαλους της φιλοσοφίας και δεν έφτασαν ίσαμ΄ εμάς παρά μόνο αποσπασματικά. Η απώλεια τούτη μας αναγκάζει αθέλητα να τους μετράμε με πλαστά μέτρα, κι από το εντελώς τυχαίο γεγονός, ότι από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη δεν έλειψαν ποτέ οι θαυμαστές και οι  αντιγραφείς, γινόμαστε άδικοι προς τους προκατόχους τους. Παραδεχόμαστε πολλές φορές, πως και για τα βιβλία υπάρχει κάποια μοίρα, ένα fatum libellorum, μα θάναι μοίρα κακή αυτή, που έκρινε καλό να μας αφαιρέσει τον Ηράκλειτο, το θαυμάσιο ποίημα του Εμπεδοκλή, τα συγγράμματα του Δημόκριτου, πού οι αρχαίοι εξίσωναν με τον Πλάτωνα και που τέτοιος ακόμα, καθώς μάς απόμεινε, τον ξεπερνά σε απλότητα. Σ΄ αντάλλαγμα φιλοδωρηθήκαμε με τα συγγράμματα των Στωικών, των Επικούρειων και του Κικέρωνα. Φαίνεται λοιπόν, πως στερηθήκαμε από το λαμπρότερο μέρος του ελληνικού πνεύματος». (Αποσπάσματα από το βιβλίο).

O όρος «προσωκρατικοί» ή «προπλατωνικοί φιλόσοφοι» είναι σχετικά πρόσφατος στην ιστορία της δυτικής σκέψης και κάνει την εμφάνισή του γύρω στο 1800, στην κλασικο-ρομαντική περίοδο του γερμανικού ιδεαλισμού, τόσο στους στοχαστές (Χέγκελ) όσο και στους ποιητές (Χέλντερλιν). Ωστόσο, ένα βασικό πρόβλημα επισκιάζει την ιστορικο-φιλοσοφική «ανακάλυψη» αυτής της περιόδου: η προπλατωνική περίοδος δεν νοείται εξαρχής ως αυτόνομη και εντάσσεται συνήθως σε ένα οργανικό όλον (γέννηση, άνθηση, παρακμή) ονόματι «ελληνικός τρόπος σκέψης». Ο Νίτσε είναι ένας από τους πρώτους φιλοσόφους της νεωτερικότητας που αμφισβήτησε τον αποκλειστικό χαρακτηρισμό της προπλατωνικής φιλοσοφίας ως προδρομικού ρεύματος της περιόδου που ξεκινά με τον Πλάτωνα και κορυφώνεται με τον Αριστοτέλη. Η αποδόμηση του κυρίαρχου αυτού ιστορικού σχήματος άνοιξε τον δρόμο σε πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους στοχαστές (όπως ο Χάιντεγκερ και ο Πόπερ) για να αντικρίσουν σε αυτή την πρώιμη ποιητικο-φιλοσοφική σκέψη μιαν αστείρευτη πηγή ανανέωσης της σύγχρονης φιλοσοφίας. Ο Φρίντριχ Νίτσε με τη μητέρα του σε φωτογραφία του 1892.

Το αναγνωστικό κοινό γνωρίζει περισσότερο το έργο του Φ. Νίτσε, «Η γέννηση της τραγωδίας», που και σήμερα ακόμη, παρ' όλες τις μεταγενέστερες έρευνες και τις αναπόφευκτες συμπληρώσεις των αρχικών στοιχείων της γνώσης μας για τους αρχαίους τραγικούς, αποτελεί τη βαθύτερη μύηση στο πνεύμα της τραγωδίας. Το έργο αυτό θα είχε ένα συμπλήρωμα, γιατί ο Νίτσε -υμνητής του προσωκρατικού ελληνικού πνεύματος- πίστευε, πως τραγωδία και φιλοσοφία είναι δυο κλάδοι αδελφοί, που φύτρωσαν ταυτόχρονα από τον ίδιο κορμό του πνεύματος της προκλασικής εποχής.

«Η γέννηση της φιλοσοφίας στα χρόνια της ελληνικής τραγωδίας» αποτελεί, συνεπώς, ένα είδος αναγκαίας συνέχειας στο γνωστό ήδη έργο του για την τραγωδία και το απαραίτητο συμπλήρωμα, που βοηθάει να δούμε τη νιτσεϊκή σκέψη σ' όλη την ευρύτητα και την πληρότητα της. Στους καιρούς μας, όπου η συστηματική μελέτη της κλασικής και της προκλασικής φιλοσοφίας πήρε την έκταση που αρμόζει, συντροφιασμένη με τις προσπάθειες για τη βαθύτερη κατανόηση του αισθητικού περιεχομένου της αρχαίας τραγωδίας, η μετάφραση του μέχρι πρό τινος άγνωστου και στο ευρύτερο ευρωπαϊκό κοινό αυτού του έργου του γερμανού φιλόσοφου γίνεται μια χρήσιμη συμβολή.

Κατεβάστε ολόκληρο το βιβλίο 200 σελίδες, αρχείο μορφής pdf (3,13 MB).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου