Ο προκλητικός Μαρσέλ Ντυσάν. The provocative Marcel Duchamp

Γυμνό που κατεβαίνει τη σκάλα, Nude Descending a Staircase (No.2)/Nu descendant un Escalier. No.2, 1912, Oil on canvas, 147.5 x 89 cm, The Philadelphia Museum of Art, Philadelphia, PA, USA. Tο 1912 O Ντυσάν ζωγράφισε το δικό του κυβιστικό έργο: «Γυμνό που κατεβαίνει μια σκάλα». Ο Ντυσάν πέτυχε μ’ ένα σμπάρο τρία τρυγόνια: προσέβαλε τους κυβιστές, τους παραδοσιακούς και το κοινό. Οι κυβιστές μίσησαν το έργο επειδή παρέβαινε τους κανόνες: είναι ένα γυμνό που, αντί να το βλέπουμε ακίνητο από διάφορες οπτικές γωνίες, το βλέπουμε κινούμενο από μία οπτική γωνία. Το κοινό το μίσησε γιατί δεν έβρισκε κανένα γυμνό στον πίνακα και δεν φαινόταν αν η μορφή είναι ανδρική ή γυναικεία, αν και είχε αντρικά γεννητικά όργανα. Ο Ντυσάν ενθουσιάστηκε…

Ο πίνακας προκάλεσε μεγάλη αίσθηση, όταν εκτέθηκε στη Νέα Υόρκη το 1913. Απόπειρα αιχμαλωσίας της κίνησης και του χρόνου. Το σινεμά, ο φουτουρισμός, η φωτογραφία μίλησαν αρχέτυπα μέσα στον Duchamp. Πρωτοτυπεί δίνοντας επάλληλες εικόνες μιας γυμνής κοπέλας ως φιγούρα να κατεβαίνει σκάλα. Μοιάζει κυβισμός αλλά δεν είναι, έχει ρυθμό, θυμίζει χρονοφωτογραφίες εποχής, η διαγώνιος δίνει έντονο το αίσθημα της κίνησης. Όλα όμως εξαρτώνται από το θεατή: αν δεν μπει στη νοητική επεξεργασία, θα μείνει νηστικός στη μουντζούρα. Το έργο είναι, έτσι ή αλλιώς, ένας σταθμός της παγκόσμιας Τέχνης.

1916 par Man Ray.

Για τους ειδήμονες, είναι θέσφατο: Όποιος δεν διάβασε τα κείμενα του Μαρσέλ Ντυσάν, δεν έχει καμία τύχη να καταλάβει το έργο του. Προφανώς θα έχουν δίκιο, διότι μιλάμε για έναν από του ευφυέστερους ανθρώπους του 20ου αιώνα  σύμφωνα με τον Αντρέ Μπρετόν. Πώς να αρκεστείς να τον κατατάξεις στους Ντανταϊστές, πως να αποτολμήσεις να περιγράψεις έναν διανοητή με τέτοια ακατανόητη συνέπεια, που για τον μέσο θεατή αγγίζει το όρια της πλάκας. Προφανώς θα υπάρξει κάποτε το ακαδημαϊκό αποδεικτικό του μέλλοντος, όλο και κάποιοι πανεπιστημιακοί ερευνητές θα καταλήξουν στις πολυάριθμες σπουδές που γίνονται σήμερα στα εργαστήρια όλου του κόσμου, για να προκύψει αν όντως μας ενέπαιζε διαστροφικά ή αν μπροστά του ήμασταν όλοι μικρά άγουρα παιδιά.

Autoportrait de profil, 1958. Αν κι ο πατέρας του ήταν συμβολαιογράφος, ο παππούς του ήταν ζωγράφος και οι δύο μεγαλύτεροι αδελφοί του ήταν καλλιτέχνες, ο ένας χαράκτης κι ο άλλος γλύπτης. Αφού τελείωσε το σχολείο στη Ρουέν, ο Ντυσάν βρήκε τους αδελφούς του στο Παρίσι. Τα πρώτα έργα είναι αδιάφορες απομιμήσεις ιμπρεσιονιστών.

Ο Marcel Duchamp γεννιέται στις 28 Ιουλίου 1887 στη Blainville της Γαλλίας. Το 1912, επηρεασμένος από την τεχνική της χρονοφωτογραφίας, ζωγραφίζει τον πίνακα «Γυμνό που κατεβαίνει τις σκάλες», ο οποίος προκαλεί αντιδράσεις στην Γαλλία. Το 1913, ενώ δουλεύει σαν βιβλιοθηκάριος στο Παρίσι, αρχίζει τα σχέδια για την σύνθεση «Μεγάλο Γυαλί». 

Roue de Bicyclette, 1913. Όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Ντυσάν κρίθηκε ακατάλληλος για υπηρεσία. Ο ίδιος είπε ότι έφταιγε η καρδιά του, αλλά ο λόγος ήταν μάλλον ψυχολογικός. Έχοντας βαρεθεί να εξηγεί σε όλους γιατί δεν βρισκόταν στο μέτωπο, το καλοκαίρι του 1915 σάλπαρε για τη Νέα Υόρκη. Τα καλλιτεχνικά παιχνίδια συνεχίστηκαν. Αγόρασε ένα φτυάρι και σκάλισε στο χερούλι την άνευ νοήματος φράση: “Πριν από το σπασμένο χέρι”. Έβαλε μια ρόδα ποδηλάτου πάνω σε ένα σκαμνί. Αυτά, καθώς ανακοίνωσε στο έκπληκτο κοινό, ήταν “ready made”.

Τοποθετεί ανάποδα έναν τροχό ποδηλάτου πάνω σε ένα σκαμπό της κουζίνας. Δημιουργεί το έργο «3 κανονικές παύσεις» που τον βοηθάει να ξεφύγει από τις τρέχουσες αντιλήψεις για την τέχνη. Στην Νέα Υόρκη, το «Γυμνό» προκαλεί σκάνδαλο και γίνεται διάσημος.

 Chess Game, 1910.

Εγκαταλείπει τους καμβάδες οριστικά για να περιπλανηθεί στη σκακιέρα. Ο Μπρετόν οργίζεται, αλλά το τρομερό παιδί ανακηρύσσεται μέλος της Εθνικής Γαλλίας σκακιού, παίζει στους Ολυμπιακούς, εμπνέει τον παγκόσμιο πρωταθλητή Φίσερ. Θέτει σε προβληματισμό τη δική του ατομική φιλοσοφία περί ηθικής, συμπυκνώνει συνήθως τις φράσεις του σε ατάκες του τύπου «Δεν υπάρχουν λύσεις, γιατί δεν υπάρχουν προβλήματα».

Το διάσημο ουρητήριο του Ντυσάν “Κρήνη”. Fontaine, 1917. To 1917 εξέθεσε το απόλυτο ready made: ένα πορσελάνινο ουρητήριο που είχε υπογράψει ως R. Mutt και το είχε ονομάσει “Κρήνη”. Ποια η σημασία των ready made;. Ο Ντυσάν έλεγε ότι “έπαιρνε ένα συνηθισμένο αντικείμενο και το τοποθετούσε κατά τέτοιο τρόπο ώστε η χρηστική του σημασία να εξαφανιστεί με τον νέο τίτλο και τη νέα οπτική”. Ίσως νομίσετε ότι μ’ αυτόν τον τρόπο ήθελε να κάνει τον κόσμο να δει τα πράγματα διαφορετικά, αλλά ο ίδιος έλεγε ότι το ζητούμενο δεν ήταν η ομορφιά. Ήθελε η προτεραιότητα της όρασης ή “του αμφιβληστροειδούς”, καθώς το έθετε, ν’ αντικατασταθεί από διανοητικές ή “εγκεφαλικές” ανησυχίες. Το θέμα δεν ήταν να δεις ένα ουρητήριο διαφορετικά, αλλά να το σκεφτείς διαφορετικά.

Το 1914 αγοράζει μια θήκη για μποτίλιες και την υπογράφει ως έργο του. Ήταν ο πρόδρομος των έργων που δυο χρόνια αργότερα θα ονομάσει readymade. Αυτά τα «έτοιμα» έργα έσπασαν τα όρια της μέχρι τότε τέχνης και έδωσαν άλλη κατεύθυνση στην τέχνη του εικοστού αιώνα. Το 1915 πηγαίνει στην Νέα Υόρκη, γίνεται ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Ανεξάρτητων Καλλιτεχνών, αλλά το 1917 παραιτείται γιατί του απορρίπτουν το readymade «Κρήνη» που υποβάλλει με ψευδώνυμο. Ήταν ένας ουρητήρας γυρισμένος ανάποδα που είχε σκοπό να προκαλέσει την Ένωση Ανεξάρτητων Καλλιτεχνών, η οποία δήλωνε πως θα δεχόταν στην Έκθεση που διοργάνωνε οποιοδήποτε έργο τέχνης συνοδευόταν από συμμετοχή 6 δολαρίων.

Η Μόνα Λίσα του Ντυσάν. L.H.O.O.Q, 1919. Το 1917 οι ΗΠΑ μπήκαν στον πόλεμο κι ο Ντυσάν έφυγε για το Μπουένος Άιρες. Με το τέλος του πολέμου επέστρεψε στη Γαλλία, όπου βρήκε ένα νέο καλλιτεχνικό κίνημα το οποίο διαμαρτυρόταν κατά του πολέμου και της κοινωνίας που τον προκάλεσε. Οι ιδρυτές του το ονόμαζαν “Νταντά” κι απέρριπταν κάθε κανόνα και σύμβαση, μεταξύ των οποίων και την ιδέα της τέχνης. Ήταν αντι-καλλιτέχνες που ήθελαν να παραβιάσουν την αισθητική, να προσβάλουν το κοινό και να καταστρέψουν αξίες.  Ο Ντυσάν όμως, απέρριπτε κάθε κίνημα ακριβώς επειδή ήταν κίνημα. Ωστόσο παρήγαγε ένα έργο που έγινε από τα γνωστότερα του Νταντά. Πήρε μια φτηνή κάρτα της Μόνα Λίζα, της σχεδίαζε μουστάκι και μούσι κι έγραψε στο κάτω περιθώριο: “L.H.O.O.Q.”, που στα γαλλικά διαβάζεται . Elle a chaud au cul”, δηλαδή “την τρώει ο κώλος της”. Έτσι ο Ντυσάν ειρωνεύτηκε την ίδια την ιδέα του “αριστουργήματος” και περιγέλασε αιώνες δυτικού πολιτισμού.

Το 1919 επιστρέφει στην Ευρώπη, έρχεται σε επαφή με το Ντανταϊστικό κίνημα και υπογράφει ένα άλλο readymade: την Μόνα Λίζα του Ντα Βίντσι με μουστάκι και υπογένειο!

 Air de Paris, 1920.

Rrose Selavey, δηλαδή ο Ντυσάν με γυναικεία ρούχα. Duchamp en Rrose Selavy par Man Ray, 1920. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ο Ντυσάν αφιερώθηκε στη δημιουργία ενός alter ego, μιας γυναίκας ονόματι Rrose Selavy. Η Rrose δημιούργησε έργα, δημοσίευσε λογοπαίγνια και φωτογραφήθηκε από τον Μαν Ρέι. Η φήμη του αυξήθηκε και ένας έμπορος του πρόσφερε ετήσιο μισθό 10.000 δολάρια για ένα πίνακα τον χρόνο. Όμως, το 1923 ο Ντυσάν δήλωσε ότι εγκατέλειπε την τέχνη για το σκάκι. Η Rrose συνέχισε να παράγει λογοπαίγνια και να κάνει παράξενες δηλώσεις καθ’ όλη τη δεκαετία. Το 1924, παραδείγματος χάριν, πρότεινε να σχεδιαστεί ένα φόρεμα αποκλειστικά για κυρίες που υπέφεραν από λόξυγγα.

Το 1920 βρίσκεται πάλι στην Νέα Υόρκη φέρνοντας μαζί του το νέο readymade «50cc Παρισινού Αέρα» (ένα γυάλινο μπουκάλι γεμάτο Παρισινό αέρα!), δημιουργεί την μηχανοκίνητη κατασκευή «Περιστροφικές Γυάλινες Πλάκες (Οπτικά ακριβείας)» και επινοεί ένα θηλυκό alter ego που ονομάζει Rrose Selavy.

 

Στη συνέχεια ταξιδεύει, εκδίδει λογοπαίγνια και σημειώσεις, παίζει μανιωδώς σκάκι, οργανώνει εκθέσεις, κάνει ταινίες, υπογράφει readymades, ασχολείται με τα οπτικά φαινόμενα. Το 1941 φτιάχνει το «Κουτί σε Βαλίτσα», ένα πτυσσόμενο κουτί που περιέχει μια συλλογή των έργων του σε αντίτυπα-μινιατούρες και το 1942 επιστρέφει στην Νέα Υόρκη όπου και θα παραμείνει μέχρι το τέλος της ζωής του. 

Etant dionne 1°la chute d'eau, 2°le gaz d'eclairage (vue frontale de l'installation).

Etant dionne 1°la chute d'eau, 2°le gaz d'eclairage (vue a travers la porte de l'installation), 1946-1966. Με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανήσυχοι Αμερικάνοι φιλότεχνοι κατέβαλαν εξαιρετικές προσπάθειες για να φυγαδευτεί ο Ντυσάν στις ΗΠΑ. Εκείνος έδειξε πενιχρό ενδιαφέρον για τους κόπους τους, αλλά τελικά τον Ιούνιο του 1942 έφτασε όντως στις ΗΠΑ, όπου κι έμεινε με΄τα τον πόλεμο.  Το 1953 παντρεύτηκε απρόσμενα την Αλεξίνα Σάντλερ, που ήταν η πρώτη σύζυγος του Πιερ Ματίς, σημαντικού εμπόρου τέχνης στη Νέα Υόρκη και γιος του ζωγράφου Ανρί Ματίς. Οι Ντυσάν ζούσαν μεταξύ Παρισιού και Μανχάταν. Κυκλοφορώντας στους καλλιτεχνικούς κύκλους γνώρισαν τους πάντες, από τον Σαλβαντόρ Νταλί μέχρι τον Τζάκσον Πόλοκ. Ο Ντυσάν πέθανε από καρδιακή προσβολή το 1968, μετά από ένα ευχάριστο δείπνο με φίλους. Κανείς όμως δεν περίμενε την τελευταία του έκπληξη. Σχεδόν ένα χρόνο μετά τον θάνατό του, εκτέθηκε ένα νέο έργο στο Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας. Ο Ντυσάν είχε αφήσει οδηγίες για την κατασκευή του έργου, που φέρει τον τίτλο “Δεδομένα: 1. ο καταρράκτης 2. το φωταέριο”. Αποτελείται από μια δίφυλλη ξύλινη πόρτα με δυο μικρές τρύπες για τα μάτια. Μέσα από τις τρύπες φαίνεται, πίσω από έναν γκρεμισμένο τοίχο, μια γυμνή γυναίκα σε φυσικό μέγεθος, ξαπλωμένη σ’ ένα στρώμα από ξερά κλαδιά να βαστά μια λάμπα. Ίσως πρόκειται για το πλέον σκανδαλιστικό του έργο, καθώς η αίσθηση ηδονοβλεπτικής παραβίασης είναι σαφέστατη. Ο Ντυσάν, 45 χρόνια αφότου εγκατέλειψε επίσημα την τέχνη, σόκαρε και πάλι...

Το 1946 ξεκινάει με απόλυτη μυστικότητα το τελευταίο του μεγάλο έργο «Δεδομένο 1. Ο Καταρράκτης 2. Το Φωτιστικό Αέριο» το οποίο και ολοκληρώνει σε 20 χρόνια. Είναι μια ξύλινη πόρτα με δυο τρύπες στο ύψος των ματιών μέσα από τις οποίες μπορεί να δει κανείς ένα ξαπλωμένο, γυμνό κορίτσι που κρατάει ένα λαμπτήρα αερίου.

Επιμένει πως κάθε έργο πρέπει να απευθύνεται στοχευμένα όχι μόνο στην όραση αλλά και στη νόηση. Μπαίνει σε περιπέτειες ακόμη και με τον κόσμο της μουσικής (μαθηματικά γαρ κι εκεί): γράφει σε κλήρους τις είκοσι πέντε νότες που περιλαμβάνονται σε δύο οκτάβες, και τις ρίχνει σε ένα καπέλο. Η εκτέλεση μένει αίνιγμα, η σύμπτωση και το μουσικό τυχαίο γίνονται φράσεις.

1965

Με τέτοια δυσνόητα γριφόλεξα γίνεται ένα μηχανικός του χαμένου χρόνου, περιγράφει τον έρωτα ως απουσία, κάνει την απώλεια εύρημα, η έλλειψη του αγαπημένου προσώπου αποκτά θετικό πρόσημο.

Marcel Duchamp's gravestone in Rouen, France with the epitaph, D'ailleurs, c'est toujours les autres qui meurent (Besides, it's always the others who die).

Στις 2 Οκτωβρίου 1968, εν μέσω μιας καθιερωμένης επισκέψεώς του στην Γαλλία, ο Marcel Duchamp πεθαίνει και θάβεται στην Rouen. Η διδασκαλία του θα φτάσει μέχρι το διάσημο πια επίγραμμα στον τάφο του το 1968: «Εξάλλου, εκείνοι που πεθαίνουν είναι πάντα οι άλλοι». 

Πηγές: https://xartografos.wordpress.com/2012/03/16/ - https://www.mixanitouxronou.gr/marsel-ntisan-o-proklitikos-kallitechnis-pou-moutzourose-ti-mona-liza-ke-evale-ton-titlo-tin-troi-o-kolos-tis-apokalese-techni-ena-andriko-ouritirio/