Χαΐμ Σουτίν: Ο Πόνος και η Ομορφιά του Κόσμου. Chaϊm Soutine: The Pain and Beauty of the World

Chaim Soutine. Woman with Round Eyes (La Femme aux yeux ronds), c. 1919. Oil on canvas, Overall: 32 x 25 3/4 in. (81.3 x 65.4 cm). Barnes Foundation BF193. Public Domain. Μια φιγούρα κάθεται σε ένα αιματοβαμμένο φόντο, κοιτάζοντας τον θεατή μέσα από μεγάλα μπλε μάτια. Ο Σουτίν χρησιμοποιεί τις γνωστές συμβάσεις της προσωπογραφίας - σημειώστε τα διπλωμένα χέρια και τη στάση των τριών τετάρτων - και στη συνέχεια εκρήγνυται στην παράδοση με φλογερά χρώματα και κυματιστές πινελιές χρώματος. Τα χέρια είναι ιδιαίτερα εκφραστικά - ροζ και πορτοκαλί χρώματα εφαρμοσμένα σε ακατέργαστες, πλατιές πινελιές, με μερικά κομμάτια γυμνού καμβά να φαίνονται. A figure sits against a blood-red background, gazing out at the viewer through large blue eyes.  Soutine uses the familiar conventions of portraiture—note the folded hands and the three-quarter view pose—and then explodes tradition with fiery colors and undulating sweeps of paint. The hands are especially expressive—pinks and oranges applied in crude, broad strokes, with a few patches of bare canvas showing through.

Εκρήξεις χρωμάτων. Φλεγόμενες πινελιές. Ιλιγγιώδεις προοπτικές. Πίνακες που δονούνται μεταξύ της ανελέητης παραμόρφωσης και της εγκάρδιας ευαισθησίας. Τα θερμά, παράξενα πορτρέτα ενός από τους κορυφαίους εξπρεσιονιστές της σχολής του Παρισιού, μιας απόλυτα αντιφατικής φιγούρας της σύγχρονης τέχνης.

Ο Μικρός Ζαχαροπλάστης. Περίπου 1922-1923. Λάδι σε καμβά. 73 x 54 εκ. Musée de L'Orangerie, συλλογή Jean Walter and Paul Guillaume, Παρίσι.

Η καριέρα του Χαΐμ Σουτίν είναι μια από τις πιο θλιβερές στην ιστορία της σύγχρονης ζωγραφικής στην Ευρώπη. Η μελαγχολική βιογραφία του −η απελπισμένη φτώχεια της πρώιμης ζωής του στο Παρίσι και οι εξίσου απελπισμένες μέρες της μετέπειτα φήμης και επιτυχίας του− έχει μια αίσθηση βαθιάς οδύνης και απόγνωσης.

Χαΐμ Σουτίν. Chaϊm Soutine.

Ο Σουτίν είναι μια αντιφατική φιγούρα στη σύγχρονη τέχνη: τα θερμά, παράξενα πορτρέτα του, τα πρόσωπα χωρίς κόκκαλα, τα θολά τοπία και οι σπλαχνικές νεκρές φύσεις τον έκαναν έναν από τους πιο δημοφιλείς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. 

Chaim Soutine. Man in Blue (L'Homme en bleu), c. 1921. Oil on canvas, Overall: 51 1/2 x 25 7/8 in. (130.8 x 65.7 cm). Barnes Foundation BF378. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Αν και συμβατικό σε μορφή, αυτό το πορτρέτο ενός άγνωστου άνδρα είναι μοναδικό του Soutine στις χειρονομίες του και τα φλογερά χρώματα. Όπως και στα άλλα πορτρέτα του Soutine, τα χέρια είναι εντυπωσιακά εκφραστικά: τοποθετημένα ακριβώς κοντά στον θεατή, είναι ένα κουβάρι από χοντρές πινελιές, η καθεμία διαφορετικού χρώματος. Το σφιγμένο σώμα και το γκριμάτσο πρόσωπο του άνδρα πάλλονται με μια ενσυναισθητική ενέργεια που φαίνεται να ζαρώνει το κοστούμι του. Μπορούμε σχεδόν να νιώσουμε την παρουσία του Soutine καθώς προσπαθούσε να απαθανατίσει την κάθοδό του. Ένα μοντέλο περιέγραψε τη διαδικασία εργασίας του Soutine: «Κόκκινιζε σαν καραβίδα, τα μάτια του άνοιξαν διάπλατα και τα όμορφα δάχτυλά του άγγιξαν το λαιμό του και χάιδεψαν το πρόσωπό του. Το συναίσθημα φάνηκε να διεγείρει την αίσθηση του χρώματος και μουρμούρισε ακατανόητες λέξεις ανάμεσα στα σφιγμένα δόντια του». Though conventional in format, this portrait of an unidentified man is uniquely Soutine's in its gestural brushwork and fiery colors. As in Soutine's other portraits, hands are spectacularly expressive: positioned right up close to the viewer, they are a tangle of thick strokes, each a different color. The man's clenched body and grimacing face pulsate with an empathic energy that seems to wrinkle his suit; we can almost feel Soutine's presence as he tried to capture his sitter. One model described Soutine's working process: "He was turning red like a crayfish, his eyes widened and his beautiful fingers felt his throat and caressed his face. The emotion seemed to stimulate his sense of color, and he muttered incomprehensible words between clenched teeth. "

Δεν εφηύρε μια νέα γλώσσα, όπως έκαναν ο Πικάσο, ο Ματίς και ο Μοντριάν, αλλά ανανέωσε τα παραδοσιακά είδη μέσα από την απελπιστικά αισθησιακή, επείγουσα καταβύθισή του στη διαδικασία της ζωγραφικής. Όπως ο Βαν Γκογκ, υπηρετεί τη λαϊκή φαντασία ως το αρχέτυπο του καλλιτέχνη, ένα πλάσμα του οποίου η απαιτητική ιδιοφυΐα οδήγησε σε έναν πρόωρο, δυστυχισμένο θάνατο. Η ζωή του, σκληρή και μίζερη, είχε μερικές λαμπρές περιόδους απόλυτης αφοσίωσης στη δουλειά του, με την ενθάρρυνση λίγων φίλων.

Amedeo Modigliani, Portrait of Soutine, 1916.

Γεννήθηκε το 1894, το δέκατο από τα έντεκα παιδιά ενός πάμπτωχου Εβραίου ράφτη, σε ένα χωριό της Λευκορωσίας. Το φαγητό στο τραπέζι τους σπάνια ήταν αρκετό. Ο Σουτίν ζωγράφιζε από μικρός. Κάποτε ζωγράφισε έναν άντρα της περιοχής και δέχτηκε επίθεση για το σχέδιο −επειδή δεν ακολουθούσε τον κανόνα− από έναν φανατικό ορθόδοξο Εβραίο που ο πατέρας του ήταν ραβίνος. Ο άντρας τον χτύπησε τόσο πολύ που τον έστειλε στο νοσοκομείο. Με την αποζημίωση που πήρε η οικογένειά του, κατάφερε και πήγε σε σχολή τέχνης στη Βίλνα. Τρία χρόνια αργότερα, η οικογένεια κατάφερε να μαζέψει χρήματα για να τον στείλουν από εκεί στο Παρίσι.

Chaim Soutine. Woman Seated in Armchair (Femme accoudée au fauteuil), c. 1919. Oil on canvas, Overall: 36 3/8 x 25 3/4 in. (92.4 x 65.4 cm). Barnes Foundation BF271. Public Domain. Μια τρομερή γυναίκα κάθεται σε μια κόκκινη πολυθρόνα, ακουμπώντας το κεφάλι της στο χέρι της. Το πολύχρωμο πρόσωπό της είναι μια μάσκα στοχασμού. Τα δάχτυλα και τα χέρια λυγίζουν και στρίβουν σαν τα κλαδιά των δέντρων. Τοποθετώντας το πορτρέτο του Σουτίν σε αυτή την ομάδα, ο Άλμπερτ Μπαρνς σίγουρα ήθελε να τονίσει τη σχέση του με τους Παλαιούς Δασκάλους όπως ο Τζάκοπο Τιντορέτο. Ο Μπαρνς είδε επίσης την επιρροή του Ονορέ Ντωμιέ, κρεμώντας τον μεγάλο πίνακα του μεγάλου γελοιογράφου, Οι Ριμπάλντ, στον παρακείμενο τοίχο. Έγραψε: «Από τον Ντωμιέ... προέρχεται η μέθοδος [του Σουτίν] να απλοποιεί και να παραμορφώνει τα αντικείμενα τόσο πολύ που μερικές φορές φαίνονται τερατώδη ή γκροτέσκο, αλλά παρόλα αυτά είναι πειστικά στην ουσιαστική τους πραγματικότητα». A formidable woman sits in a red armchair, resting her head in her hand. Her multicolored face is a mask of contemplation; fingers and arms bend and twist like the limbs of trees. In placing Soutine's portrait in this grouping, Albert Barnes surely wanted to highlight its relationship with Old Masters like Jacopo Tintoretto. Barnes also saw the influence of Honoré Daumier, hanging the great caricaturist's large painting, The Ribalds, on the adjacent wall. He wrote: "From Daumier…is derived [Soutine's] method of so simplifying and distorting objects that they sometimes appear monstrous or grotesque, but are nevertheless convincing in their essential reality."

Ο Σουτίν ήταν μόλις 20 ετών όταν, το 1913, έφτασε στη μεγάλη πόλη των τεχνών. Ζούσε σε ακραία φτώχεια, σε εξαθλίωση, αλλά μπόρεσε να ζωγραφίσει, να επισκεφτεί το Λούβρο και να γνωρίσει άλλους καλλιτέχνες: τον Σαγκάλ, τον Λιπσίτζ, τον Μοντιλιάνι. Σπούδασε στην École des Beaux-Arts με τον Φερνάν Κορμόν και σύντομα ανέπτυξε εξαιρετικά προσωπικό όραμα και τεχνική ζωγραφικής.

Chaϊm Soutine, The Mad Woman, c.1919.

Στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στον οποίο δεν υπηρέτησε λόγω κακής υγείας, ζωγράφιζε, αλλά κατέστρεψε πολλούς από τους καμβάδες του ως μη ικανοποιητικούς. Έφυγε με τον έμπορο τέχνης Λέοπολντ Ζμπορόφσκι στη Νίκαια για να ξεφύγει από μια πιθανή γερμανική εισβολή στο Παρίσι.

Chaϊm Soutine, Red Stairway at Cagnes, c. 1923.

Chaïm Soutine, View of Cagnes, περ. 1924 –25. Metropolitan Museum of Art, New York.

Chaïm Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret, περ. 1920. Henry and Rose Pearlman Collection on long-term loan to the Princeton University Art Museum.

Για μεγάλο μέρος του Μεσοπολέμου έζησε έξω από το Παρίσι, στο Ceret και στο Cagnes, κυρίως, όπου ζωγράφισε δεκάδες έντονα παραμορφωμένα, σχεδόν υστερικά συναισθηματικά τοπία. Τότε, για μια στιγμή, φάνηκε ότι η τύχη του είχε αλλάξει.

Chaim Soutine. Woman in Blue (La Femme en bleu), c. 1919. Oil on canvas, Overall: 39 1/2 x 23 3/4 in. (100.3 x 60.3 cm). Barnes Foundation BF886. Public Domain. Γεννημένος στη Λιθουανία, ο Σουτίν μετανάστευσε στο Παρίσι το 1913 και εγκαταστάθηκε στην μποέμικη γειτονιά του Μονπαρνάς. Η ταυτότητα των φωτογραφιζόμενων σπάνια είναι γνωστή, αλλά μπορούμε να υποθέσουμε ότι ήταν φίλοι ή γνωστοί που πόζαραν δωρεάν. Ο Σουτίν ήταν απελπιστικά φτωχός. Όπως πολλά από τα πορτρέτα του, έτσι και αυτό έχει μια καυτή ψυχολογική ένταση. Οι χοντρές, χειρονομιακές πινελιές δημιουργούν ένα παραμορφωμένο σώμα και εντυπωσιακά χέρια που μοιάζουν με νύχια. Μαύρα μάτια κοιτάζουν έξω από ένα πρόσωπο που στροβιλίζεται με πράσινο, πορτοκαλί και μπλε. Born in Lithuania, Soutine emigrated to Paris in 1913 and settled in the bohemian neighborhood of Montparnasse. The identity of his sitters is rarely known, but we can assume they were friends or acquaintances who posed for free; Soutine was desperately poor. Like many of his portraits, this one has a searing psychological intensity. Thick, gestural brush strokes create a distorted body and spectacularly talon-like hands; black eyes stare out from a face swirling with green, orange, and blue.

Ο Άλμπερτ Μπαρνς, ένας Αμερικανός συλλέκτης, ενθουσιάστηκε τόσο με τη δουλειά του που αγόρασε επί τόπου μεγάλο αριθμό έργων του. Αλλά ο Σουτίν ήταν ήδη άρρωστος, καταβεβλημένος από τους πόνους και τις αιμορραγίες. Για ένα διάστημα, έχοντας κάποια χρήματα, επέστρεψε στο Παρίσι. Τότε ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Η σύντροφός του απελάθηκε, ενώ ο ίδιος αναγκάστηκε να φύγει από το Παρίσι και να κρυφτεί για να μην τον συλλάβουν και τον στείλουν σε στρατόπεδο εξόντωσης. Το 1943 πέθανε από αιμορραγικό έλκος στομάχου. Το ταξίδι μέσα από τα χωράφια προς το νοσοκομείο τού κόστισε πολύτιμες ώρες και όταν έφτασε ήταν αργά.

Ένας μυστηριώδης χαρακτήρας, ένας σκοτεινός ζωγράφος

Chaïm Soutine, Αυτοπορτρέτο, 1918. Henry and Rose Pearlman Collection, on long-term loan to the Princeton University Art Museum.

Κεντρικό πρόσωπο του κλασικού μοντερνισμού, που αποτυπώνει με μαεστρία την εποχή του, με έντονα ανησυχητικές εικόνες, ο Σουτίν θεωρείται ένας από τους κορυφαίους εξπρεσιονιστές της λεγόμενης σχολής του Παρισιού. Το Παρίσι, το οποίο εκείνη την εποχή ήταν η πρωτεύουσα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας και σημείο συνάντησης πολλών εκούσια και ακούσια εξόριστων καλλιτεχνών –ειδικά από την ανατολική Ευρώπη− διαμόρφωσε την ανήσυχη φύση του. Όλοι τον θεωρούσαν περίεργο.

Chaïm Soutine, Le groom (Der Page), 1925, Öl auf Leinwand, 98 x 80,5 cm, Centre Pompidou, Paris, Musée national d'art moderne.

Γενικά δεν ξέρουμε πολλά για τον καλλιτέχνη ως άτομο. Άφησε πίσω του αρκετά σχέδια και σκίτσα και καθόλου σημειώσεις, δεν κρατούσε ημερολόγιο και έγραψε μόνο μερικές ατομικές κάρτες και γράμματα. Ως ζωγράφος, ακολούθησε τον δικό του δρόμο, και ενώ πολλοί από τους σύγχρονούς του ήταν απασχολημένοι με τον πρωτοποριακό κυβισμό, τον ντανταϊσμό και τον φωβισμό, εκείνος παρέμεινε αμετακίνητος από αυτές τις προεκτάσεις του μοντερνισμού, καλλιεργώντας τη δική του, ξεχωριστή, πολύ έντονη και μοναδική ζωγραφική έκφραση.

Chaim Soutine. The White Hat (Le Chapeau blanc), c. 1923. Oil on canvas, Overall: 16 1/8 x 10 5/8 in. (41 x 27 cm). Barnes Foundation BF1156. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Ο Σουτίν παρουσιάζει έναν άνδρα με κεφάλι σε σχήμα γογγυλιού που φοράει ένα μικρό λευκό καπέλο. Το μαύρο, ψηλό γιακά παλτό της φιγούρας τονίζει τα παράξενα περιγράμματα του προσώπου του. Το ένα φρύδι είναι τοξωτό, δίνοντάς του μια αίσθηση στοχασμού. Ο Άλμπερτ Μπαρνς μπορεί να τοποθέτησε το Λευκό Καπέλο σε αυτόν τον τοίχο για να δείξει πώς οι καλλιτέχνες παραμορφώνουν τα θέματά τους για να εκφράσουν συναισθήματα. Συγκρίνετε, για παράδειγμα, τον άνδρα με το λευκό καπέλο του Σουτίν με το παγωμένο πρόσωπο της γυναίκας που ζωγραφίζει στο έργο «Κοκκινομάλλα με βραδινό φόρεμα» (1918) του Μοντιλιάνι. Soutine presents a man with a turnip-shaped head wearing a small white hat. The figure's black, high-collared coat emphasizes the strange contours of his face. One eyebrow is arched, giving him an air of thoughtfulness. Albert Barnes may have placed The White Hat on this wall to demonstrate how artists distort their subjects to express emotion. Compare, for example, Soutine's white-hatted man to the icy countenance of the sitter in Redheaded Girl in Evening Dress (1918) by Modigliani.

Amedeo Modigliani. Portrait of the Red-Headed Woman (Portrait de la femme rousse), 1918, Oil on canvas. The Barnes Foundation, BF206. Το πορτρέτο μιας άγνωστης γυναίκας που κάθεται στον καναπέ, με τα έντονα μαλλιά και το φόρεμά της χωρίς τιράντες, υποδηλώνει πώς είχαν αλλάξει οι ζωές των γυναικών στις αρχές του 20ού αιώνα. Ρίχνοντας τον ώμο της πάνω από την καρέκλα, απευθύνεται στον θεατή με ένα βλέμμα που δεν απολογείται. Το αποκαλυπτικό της φόρεμα δείχνει πώς οι τολμηρές νέες μόδες θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύσουν μια μορφή ελευθερίας. Ο Μοντιλιάνι χρησιμοποίησε ένα χοντρό στρογγυλό πινέλο για να περιγράψει τη σάρκα του μοντέλου, και η ανάγλυφη επιφάνεια φαίνεται να προκαλεί το άγγιγμα. Modigliani's portrait of an unidentified sitter, with her vivid hair and strapless dress, suggests how women's lives had changed by the early 20th century. Draping her shoulder over the chair, she addresses the viewer with an unapologetic gaze. Her revealing dress shows how bold new fashions could represent a form of freedom. Modigliani used a thick round brush to describe the model's flesh, and the textured surface seems to invite touch.

Η καλλιτεχνική καινοτομία του έργου του Σουτίν άσκησε επιρροή στον 20ό αιώνα και αποτέλεσε αποφασιστική πηγή έμπνευσης για τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό και τους ζωγράφους της σχολής του Λονδίνου. Αυτό ισχύει για ονόματα όπως ο Φράνσις Μπέικον, ο Τζάκσον Πόλοκ και ο Βίλεμ ντε Κούνινγκ και μετέπειτα καλλιτέχνες όπως ο Γκέοργκ Μπάζελιτς, η Άλις Νίιλ και η Μαρλίν Δουμάς. Σύγχρονοι καλλιτέχνες όπως η Ντέινα Σουτς, η Νικόλ Άιζενμαν και η Σέσιλι Μπράουν αντλούν επίσης ξεκάθαρα από την κληρονομιά του.

Chaïm Soutine, Le Gros Arbre bleu (1920-1921), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Chaïm Soutine, Le Village (1923), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Chaïm Soutine, La Maison blanche (1918), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Ο Σουτίν εξέφρασε το ταλέντο του με μια δραματική αποσύνθεση της χρωματικής ύλης: έτσι γεννήθηκαν εκείνα τα τοπία που φαίνονται παραμορφωμένα από την καταιγίδα, με τα δέντρα που γέρνουν κάτω από εφιαλτικούς ουρανούς.

Chaϊm Soutine, La petite fille à la poupée, 1919.

 Chaϊm Soutine, Man in a Green Coat, c. 1921.

Chaϊm Soutine, L'homme aux rubans (Man with ribbons), 1921-22.

Ακόμα και οι ανθρώπινοι τύποι του καθρεφτίζουν την απέραντη θλίψη του καλλιτέχνη.

Chaïm Soutine, Fish, Peppers, Onions, 1919. Chaim Soutine Artists Rights Society (ARS), New York/ADAGP, Paris; the Barnes Foundation.

Ο Πάμπλο Πικάσο ήταν ένας από τους λίγους που πήγαν στην κηδεία του Σουτίν το 1943 στο νεκροταφείο του Μονπαρνάς. Το Παρίσι βρισκόταν υπό ναζιστική κατοχή. Το περίφημο Μονπαρνάς με την καλλιτεχνική ζωή του είχε σβήσει.

Chaim Soutine. The Pastry Chef (Baker Boy) (Le Pâtissier), c. 1919. Oil on canvas, Overall: 26 x 20 1/16 in. (66 x 51 cm). Barnes Foundation BF442. Public Domain. Όταν ο Άλμπερτ Μπαρνς επισκέφθηκε για πρώτη φορά το στούντιο του Χαΐμ Σουτίν στο Παρίσι το 1922, ο αγωνιζόμενος καλλιτέχνης ήταν γνωστός μόνο στους μποέμ κύκλους της πόλης. Βλέποντας αυτόν τον πίνακα ενός ζαχαροπλάστη, ο Δρ. Μπαρνς αγόρασε περισσότερα από 50 έργα του Σουτίν μέσα σε λίγες εβδομάδες, μέσω του εμπόρου τέχνης Πολ Γκιγιόμ. Το 1923, ο Γκιγιόμ αφηγήθηκε την ανακάλυψη του έργου του Σουτίν: «Μια μέρα, όταν είχα πάει στο σπίτι ενός ζωγράφου για να δω έναν πίνακα του Μοντιλιάνι, παρατήρησα σε μια γωνιά του στούντιο ένα έργο που αμέσως με ενθουσίασε. Ήταν ένας Σουτίν και απεικόνιζε έναν ζαχαροπλάστη - έναν απίστευτο, σαγηνευτικό, απτό, πολύχρωμο ζαχαροπλάστη, καταραμένο με ένα τεράστιο, υπέροχο αυτί, απροσδόκητο αλλά σωστό. Ένα αριστούργημα. Το αγόρασα». When Albert Barnes first visited Chaim Soutine's Paris studio in 1922, the struggling artist was known only in the city's bohemian circles. Seeing this painting of a pastry chef sparked Dr. Barnes to buy more than 50 works by Soutine in the course of a few weeks, through the art dealer Paul Guillaume. In 1923, Guillaume recounted his discovery of Soutine's work: "One day when I had gone to a painter's house to see a picture by Modigliani I noticed in a corner of the studio a work which immediately got me excited. It was a Soutine; and it showed a pastry chef—an incredible, captivating, tangible, colorful pastry chef, cursed with a huge, magnificent ear, unexpected but right; a masterpiece. I bought it."

Ένας άλλος σπουδαίος του 20ού αιώνα, ο Αμεντέο Μοντιλιάνι, στο νεκροκρέβατό του ψιθύρισε στον Λέοπολντ Ζμπορόφσκι: «Σας αφήνω μια ιδιοφυΐα. Σας αφήνω τον Χαΐμ Σουτίν». 

Ο Αμαντέο Μοντιλιάνι, 1918.

Ο Σουτίν ήταν ο καλύτερος φίλος του Μοντιλιάνι. Κάποιοι έβρισκαν αυτήν τη φιλία πολύ ιδιαίτερη, καθώς οι δυο καλλιτέχνες είχαν εντελώς διαφορετική καταγωγή και πολύ διαφορετικές προσωπικότητες. Ο Σουτίν είχε το βλέμμα και τον τρόπο ενός αιώνια ξένου, με κακή μόρφωση, μιλούσε κακά γαλλικά, ήταν άπλυτος, φοβισμένος και θυμώδης. Ήταν δύσκολο να τον φανταστεί κάποιος ως φίλο του αστού, μορφωμένου, επιδεικτικού Μοντιλιάνι, που περιφερόταν τα βράδια στο Μονπαρνάς για να σχεδιάσει πορτρέτα με αντάλλαγμα μερικά ποτά. Όταν πέθανε ο Μοντιλιάνι το 1920, σε ηλικία 35 ετών, ο Σουτίν βρισκόταν στην Κυανή Ακτή. Η απώλεια του φίλου του τον σόκαρε, σχεδόν τον κατέστρεψε.

Amedeo Modigliani, Chaim Soutine, 1917, National Gallery of Art.

Και οι δυο για ένα διάστημα έζησαν στη La Ruche, μια κατοικία για τους αγωνιζόμενους καλλιτέχνες στο Μονπαρνάς. Από το 1900, η ​​συνοικία Μονπαρνάς, που έγινε δημοφιλής από τον Απολινέρ, είχε αντικαταστήσει τη Μονμάρτρη ως το επίκεντρο της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής στο Παρίσι. Ήταν τόπος συνάντησης για συγγραφείς, ζωγράφους, γλύπτες και ηθοποιούς, που συχνά δυσκολεύονταν οικονομικά και νοίκιαζαν μικρά στούντιο με χαμηλό κόστος. Εκεί γνωρίστηκαν οι δυο καλλιτέχνες και έγιναν φίλοι. Ο Μοντιλιάνι ζωγράφισε το πορτρέτο του Σουτίν πολλές φορές, με πιο διάσημο το έργο του 1917, σε μια πόρτα ενός διαμερίσματος που ανήκε στον Ζμπορόφσκι. Μέχρι να αποκτήσει εκεί δικό του στούντιο, ο Σουτίν εργαζόταν σε διάφορα μέρη, κοιμόταν ακόμη και σε σκάλες και σε παγκάκια.

Chaim Soutine. Young Girl in Red Blouse (La Petite fille en rouge), c. 1919. Oil on canvas, Overall: 25 3/4 x 21 1/2 in. (65.4 x 54.6 cm). Barnes Foundation BF952. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Ένα κοριτσάκι με κόκκινη μπλούζα και ροζ φιόγκο ποζάρει περήφανα για το πορτρέτο της με τα χέρια στην αγκαλιά της και τα δάχτυλα ενωμένα. Ο Σουτίν, ως αγόρι, είχε ξυλοκοπηθεί άσχημα επειδή ζήτησε από έναν ραβίνο να ποζάρει για ένα πορτρέτο, μη κατανοώντας πλήρως τους εβραϊκούς κανόνες κατά της αναπαράστασης. Αργότερα, ως μετανάστης στη Γαλλία, ασπάστηκε την παράδοση της ζωγραφικής πορτρέτων. Το τρυφερό πορτρέτο αυτού του παιδιού από τον Σουτίν φαίνεται να ακτινοβολεί τη χαρά του που δημιουργεί την εικόνα ενός άλλου ανθρώπινου προσώπου. A little girl in a red blouse and pink hairbow poses proudly for her portrait with her hands in her lap, fingers interlaced. Soutine, as a boy, had been badly beaten for asking a rabbi to pose for a portrait, not fully grasping the Jewish rules against representation; later, as an émigré to France, he embraced the tradition of portrait-painting. Soutine's tender portrait of this child seems to radiate his joy in creating an image of another human person.

Η κοινότητα των Εβραίων ζωγράφων στο Παρίσι, στην οποία εντάχθηκε το 1913, του είχε μεγάλη εκτίμηση. Θαύμαζαν τη μονομανία του, την απόλυτη προσήλωση στην τέχνη του. «Ο Σουτίν δεν είχε βιογραφία έξω από την τέχνη του. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η τέχνη του ήταν υποκατάστατο μιας βιογραφίας», έγραψε ένας κριτικός τέχνης. Στη ζωή του γραπώθηκε από την παράδοση μεγάλων καλλιτεχνών, στην παρέα των οποίων τοποθετήθηκε με σεβασμό. Βυθίστηκε στην εξερεύνηση της γαλλικής πρωτεύουσας. «Σε μια βρόμικη τρύπα όπως το Σμιλόβιτσι (το μέρος που γεννήθηκε), όπου αγνοούν την ύπαρξη του πιάνου, δεν μπορεί κανείς να φανταστεί ότι υπάρχουν πόλεις όπως το Παρίσι, ή μουσική σαν αυτή του Μπαχ», έλεγε.

Chaim Soutine. Flayed Rabbit (Le Lapin écorché), c. 1921. Oil on canvas, Overall: 28 3/4 x 23 5/8 in. (73 x 60 cm). Barnes Foundation BF333. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Ένα γδαρμένο κουνέλι βρίσκεται απλωμένο πάνω σε ένα λευκό ύφασμα, με το θολό του μάτι να διακρίνεται ελάχιστα. Ο Σουτίν μας έχει δώσει μια πανοραμική θέα των εντοσθίων και του μυοσκελετικού του συστήματος και -ίσως το πιο συγκινητικό- των τριχωτών πίσω ποδιών του, που είναι ακόμα άθικτα, και διατηρούν τη μνήμη του ζωντανού, πηδώντας ζώου. Εδώ, ο Σουτίν μετέτρεψε τις μελέτες του για τις νεκρές φύσεις των παλαιών δασκάλων (ιδιαίτερα του Ρέμπραντ, αν και εμπλουτισμένες με νέο υλικό από ντόπιους χασάπηδες) σε έναν ασφυκτικό, οραματικό ρεαλισμό. A flayed rabbit lies splayed on a white cloth, its clouded eye just visible. Soutine has given us a bird's-eye view of its innards and musculoskeletal system and—perhaps most affectingly—of its furry hind feet, still intact, that preserve the memory of the living, hopping animal. Here, Soutine transformed his studies of Old Master still lives (particularly by Rembrandt, albeit enhanced with new material from local butchers) into a suffocating, visionary realism.

Τα ελάχιστα χρήματα που είχε τα ξόδευε σε συναυλίες και για να δει τα έργα των αγαπημένων του ζωγράφων στο Λούβρο. Στα έργα του Ραφαέλ, του Σαρντέν, του Ενγκρ και ειδικά του Γκόγια, του Κουρμπέ και του Ρέμπραντ αναγνώριζε τον εαυτό του, ενώ όντας ήδη μανιώδης αναγνώστης ρωσικών μυθιστορημάτων, βυθίστηκε στη γαλλική λογοτεχνία διαβάζοντας Μπαλζάκ, Μποντλέρ και Ρεμπό.

Chaim Soutine. Landscape of Gourdon (Paysage du Gourdon), c. 1920–1921. Oil on canvas, Overall: 34 3/4 x 21 7/8 in. (88.3 x 55.6 cm). Barnes Foundation BF357. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Το Γκουρντόν είναι ένα μεσαιωνικό χωριό της Προβηγκίας σκαρφαλωμένο σε μια βραχώδη κορυφή και γνωστό για την πανοραμική θέα στη Μεσόγειο Θάλασσα. Τίποτα από αυτά δεν είναι εμφανές στο έργο «Τοπίο του Γκουρντόν» του Σουτίν , στο οποίο ένα ανεμόμυλο, στριφογυριστό παραπέτασμα δέντρων πιέζει το πρώτο πλάνο, και τα υπόλευκα κενά μεταξύ τους αναδύονται σε γλυπτικές μάζες χρώματος. Ο Σουτίν ζωγράφισε μια σειρά από τοπία μετά την πτήση του το 1918 από το κατεστραμμένο από τον πόλεμο Παρίσι στην Προβηγκία, η οποία περιελάμβανε μια διαμονή στο Καν-συρ-Μερ με τον Ρενουάρ, ο οποίος ασχολούνταν με τη ζωγραφική μεσογειακών σκηνών σε πιο κλασικό στυλ. Gourdon is a medieval Provençal village perched on a rocky peak and known for its panoramic views of the Mediterranean Sea. None of this is evident from Soutine's Landscape of Gourdon, however, in which a wind-blown, writhing screen of trees presses against the foreground, and the whitish spaces between them emerge in sculptural masses of paint. Soutine painted a series of landscapes following his 1918 flight from war-torn Paris to Provence, which included a stay in Cagnes-sur-Mer with Renoir, who was engaged in painting Mediterranean scenes in a more classical style.

Για τον τρόπο που ζωγράφιζε όταν ζούσε στον Νότο, γράφει ο Λέοπολντ Ζμπορόφσκι: «Σηκώνεται στις τρεις το πρωί, περπατά είκοσι χιλιόμετρα φορτωμένος με καμβάδες και χρώματα για να βρει μια τοποθεσία που του αρέσει και επιστρέφει ξεχνώντας να φάει. Βγάζει από τη θήκη τον καμβά του και αποκοιμιέται δίπλα του». Οι ντόπιοι κατά καιρούς λυπόντουσαν και συμπονούσαν τον ζωγράφο. Ο Σουτίν ζωγράφισε πορτρέτα τους, διάσημες σειρές, όπως αυτές των ανδρών τους οποίους παρίστανε στραμμένους προς τα εμπρός, με τα εργατικά χέρια τους συχνά να απεικονίζονται δυσανάλογα. Μεταξύ 1920 και 1922, ζωγράφισε εκεί περίπου 200 καμβάδες. 

Η ψυχική δίνη μέσα στα έργα του

Chaim Soutine. Landscape with Figure (Paysage avec figure), c. 1918–1919. Oil on canvas, Overall: 25 7/8 x 32 in. (65.7 x 81.3 cm). Barnes Foundation BF315. In Copyright. © 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris. Σε μια από τις πιο αφηγηματικές σκηνές του Soutine, μια φιγούρα με καφέ ανηφορίζει μια απίστευτα απότομη πλαγιά, ενώ άλλες κοιτάζουν από ψηλά. Μια θέα σε λοφώδη γεωργική γη τρέμει στον καμβά. Σύμφωνα με τη συνάδελφο του Δρ. Barnes, Violette de Mazia, οι δημιουργικές αποκλίσεις από τη φυσική πραγματικότητα -όπως το πλάγιο βάδισμα της φιγούρας- «προκύπτουν από την οργανική χρήση του θέματός του από τον καλλιτέχνη... για την έκφραση της εμπειρίας του από κάποια πτυχή του κόσμου που συναντά». Απολαμβάνοντας τον συνδυασμό της γης, των δέντρων και του ουρανού, αναρωτιέται κανείς πώς αλλιώς θα μπορούσε κάποιος να διασχίσει ένα τοπίο του Soutine; In one of Soutine's more narrative scenes, a figure in brown walks up an impossibly steep slope while others gaze down from above. A vista of hilly farmland convulses across the canvas. According to Dr. Barnes's colleague Violette de Mazia, creative departures from physical reality—such as the figure's sideways gait—"result from the artist's making instrumental use of his subject…for the expression of his experience of some aspect of the world he encounters." Taking in the amalgamated whirl of land, trees, and sky, one wonders how else someone might traverse a landscape of Soutine's?

Ο Σουτίν δεν μπορούσε να ζωγραφίσει κατόπιν παραγγελίας. Δεν μπορούσε παρά να υπακούσει σε μια εσωτερική ανάγκη. Για να ξεκινήσει ένα έργο έπρεπε να αισθάνεται σαν δαιμονισμένος, να τον πλημμυρίζει η ομορφιά ενός θέματος και με έναν παράξενο καταναγκασμό μετέδιδε αυτή την ομορφιά στο χρώμα. Σαν προφήτης που περιμένει θεϊκούς ψιθύρους, περίμενε αυτό που αποκαλούσε «το θαύμα» για να ξεκινήσει. Οι πίνακές του μοιάζουν να βρίσκονται στη δίνη που ζούσε και ο ίδιος, σε κάτι υψηλότερο από τα ανθρώπινα. Ο Ελί Φορ, ο μεγαλύτερος κριτικός τέχνης των δεκαετιών του 1920 και του 1930, έγραψε ότι «ήταν ο πιο πνευματικός ζωγράφος εν ζωή, επειδή ήταν ο πιο σαρκικός».

Chaïm Soutine, Carcass of Beef, περ. 1925. Chaim Soutine Artists Rights Society (ARS), New York/ADAGP, Paris. Ιδιωτική Συλλογή, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo.

Παράλληλα με τους υπέροχους πίνακες που άφησε, τρέχει η ιστορία ενός ανθρώπου που υπέφερε βαθιά, που μόνο σπάνια έβρισκε τη δύναμη να κάνει σπουδαία τέχνη. Οι πιο σπουδαίοι πίνακές του δημιουργήθηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1920, όπως οι τρεις εκδοχές του «The Beef», που ζωγραφίστηκαν το 1925. Πλημμυρισμένο με κόκκινα και χρυσά χρώματα σε βαθύ μπλε φόντο, το σφάγιο εκφράζει το πεινασμένο πάθος του για ζωή και την εμμονή του με τον θάνατο. 

Still Life with Rayfish (c. 1924) oil on canvas, 32 × 39.5 in., Metropolitan Museum of Art, New York.

Chaim Soutine, Le Lapin (1923-1924), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Chaim Soutine, Le Poulet plumé (1925), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Είναι μια έκφανση της μανίας του να ασχολείται με νεκρές φύσεις ζώων και ψαριών, για τα οποία, σύμφωνα με μαρτυρίες, ένιωθε έλξη και αηδία. Ωστόσο, σε μια έκρηξη δομικού και χρωματικού πλούτου, αντιπροσωπεύουν, σε ένα απλό, σχεδόν αναπαραστατικό επίπεδο, όσα χρειαζόταν για να τον φέρουν πιο κοντά στη ζωή (ας μην ξεχνάμε ότι η έλλειψη κατάλληλης τροφής συνέβαλε στο θανατηφόρο έλκος του). Αλλά είναι επίσης, όπως εκείνος, θύματα, σύμβολα της φυσικής σκληρότητας του κόσμου, όπου η επιθυμία για ζωή συνδυάζεται με τη φρικτή γοητεία του θανάτου.

Rembrandt, Le Bœuf écorché, 1655, 94 cm × 69 cm, Musée du Louvre.

Chaïm Soutine, Carcass of Beef, 1925. Φωτ.: Minneapolis Institute of Arts.

Υπάρχει ένας μύθος γύρω από αυτό το έργο, το «Carcass of Beef»: ο Σουτίν, ενθουσιασμένος από το «Σφαγμένο Βόδι» του Ρέμπραντ, ήθελε να αποδώσει τους λαχταριστούς ιστούς και το κόκκινο αίμα του κρέατος. Το αγόρασε από τον χασάπη, αλλά όταν αυτό άρχισε να αποσυντίθεται και να χάνει το χρώμα του, αγόρασε κουβάδες αίμα και το περιέλουσε. Οι γείτονες είδαν ξαφνικά το κολλώδες υγρό να τρέχει μέσα από τις σανίδες του πατώματος και άρχισαν να ουρλιάζουν, πεπεισμένοι ότι κάποιος είχε σκοτώσει τον κύριο Σουτίν πάνω από τα κεφάλια τους. Όταν έσπασαν την πόρτα του, τον βρήκαν να ζωγραφίζει ξέφρενα, βυθισμένος στο έργο του. Δεν υπήρχε απόσταση μεταξύ του εαυτού του και της τέχνης του. Η τέχνη ήταν η χώρα του. Η τέχνη ήταν η καρδιά και το μυαλό του.

Chaim Soutine, Enfant de chœur (1927-1928), huile sur toile, musée de l'Orangerie, Paris.

Chaïm Soutine, Le Garçon d'étage, 1927. Collection Musée de l'Orangerie, Paris.

Chaïm Soutine, Le valet de chambre, 1927. The Lewis Collection, USA.

Σε αντίθεση με τον ζωγράφο Όσκαρ Κοκόσκα, ο Σουτίν δεν έκανε έργα για διασημότητες. Τα περισσότερα από τα μοντέλα του ήταν ταπεινοί άνθρωποι από κοινωνικά κατώτερες τάξεις, σερβιτόροι, υπηρέτριες και αγρότες. Έδειχνε να ταυτίζεται μαζί τους, βλεποντάς τους σαν μοναχικές και βασανισμένες υπάρξεις, προσπαθώντας ίσως να αντικατοπτρίσει σε αυτούς τα βάσανα που είχε υποστεί.

Chaïm Soutine, Olga Sacharoff and Chana Orloff. Paris. 1938. Courtesy of Ariane Tamir. Archives des Ateliers Chana Orloff, Paris.

Ο Μοντιλιάνι θεωρούσε τον Σουτίν ιδιοφυΐα, αλλά λίγοι ασπάζονταν την άποψή του. Ήταν σε μεγάλο βαθμό παραγνωρισμένος και έμεινε απούλητος για πολλά χρόνια. Οι φωτογραφίες τον δείχνουν συνήθως με φθαρμένα σακάκια και πουλόβερ. Αλλά ο τρόπος που ζωγράφιζε ήταν μοναδικός. Πάντα με ένα είδος φρενίτιδας, απλώνοντας τα έντονα χρώματά του, χωρίς να σταματάει για να σκεφτεί. «Ο Σουτίν ζωγράφιζε γρήγορα», έλεγε η φίλη του, γλύπτρια Τσάνα Ορλόφ. «Καλλιεργούσε την ιδέα του για αρκετούς μήνες και μετά, όταν ήταν έτοιμος, άρχιζε τον πίνακα με μανία. Δούλευε με πάθος, με πυρετό, σε έκσταση, μερικές φορές με τη μουσική κάποιας φούγκας του Μπαχ που έπαιζε σε φωνογράφο. Μόλις τελείωνε ο πίνακας, έπεφτε σε κατάθλιψη και εξαφανιζόταν».

Chaïm Soutine, Grotesque, Titre attribué: Autoportrait, 1922-1925. Musée d'Art Moderne de Paris. Φωτ.: Philippe Ladet/Parisienne de Photographie.

Ο Σουτίν ζωγράφισε τον εαυτό του και το έργο αυτό φανερώνει τη σκοτεινή του διάθεση. Η αυτοπροσωπογραφία αυτή βρίσκεται στο Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris. Λίγοι ζωγράφοι έχουν κοιτάξει ποτέ τον εαυτό τους με τόση σκληρότητα. Δεν ήταν όμορφος άντρας, αλλά δεν είχε τίποτα από την καθαρή ασχήμια που καταγράφεται σε αυτόν τον πίνακα. Η αυτοπροσωπογραφία φέρει τον τίτλο «Grotesque». Ο Σουτίν ζωγράφισε μια παραμελημένη φιγούρα με βαθιά, αγωνιώδη μάτια, ένα περίεργα στριμμένο αυτί, έναν παραμορφωμένο ώμο, ένα μπράτσο που μοιάζει με πιθήκου. Ένας κριτικός περιέγραψε αυτή την αυτοπροσωπογραφία ως «ανελέητο, αδίστακτο έργο, γεμάτο περιφρόνηση για τον εαυτό του».

Chaïm Soutine, Portrait de femme en face, 1929. Ιδιωτική Συλλογή.

Chaïm Soutine, Sheep Behind a Fence, περ. 1940. Chaim Soutine Artists Rights Society (ARS), New York/ADAGP, Paris. Ιδιωτική Συλλογή.

Chaïm Soutine, La Jeune Anglaise, 1934. Συλλογή Jean Walter και Paul Guillaume, Musée de l'Orangerie, Παρίσι.

Τα έργα του ξεχειλίζουν από ορμή, πάθος, κίνηση και ρυθμό και ο θεατής δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει έναν σπουδαίο ζωγράφο του 20ού αιώνα. Το αίσθημα που προκαλεί ίσως συνοψίζεται σε μία και μόνη φράση του: «Η έκφραση είναι στην αφή». 

Soutine’s career was abruptly interrupted by illness. After Zborowski’s death in 1932 he was supported by Marcel and Madeleine Castaing, who helped him through a period of unfavourable criticism. After 1937, two women shared his life, the German Gerda Groth, whom he called Mlle Garde, and Max Ernst’s first wife, Marie-Berthe Aurenche. His health declined rapidly with the news of the German persecutions of Jews, and he died during a surgical operation. The mixture of humour and despair, of passion and mockery in Soutine’s paintings, often inadequately described as Expressionist, contributed to his stature as a modern master.

Ο Χαΐμ Σουτίν θεωρείται στις μέρες μας ως ένας από τους μεγάλους εξπρεσιονιστές ζωγράφους. Γεννήθηκε στη Ρωσία, αλλά πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Γαλλία, όπου υπήρξε μέλος της Ecole de Paris, σπούδασε τέχνη στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της πόλης Βίλνιους και στη συνέχεια στο Παρίσι με καθηγητές της Ecole des Beaux-Arts. Η αρχική του εστίαση ήταν κυρίως η "νεκρή φύση" , σταδιακά όμως έστρεψε το ενδιαφέρον του προς τα πορτρέτα και τα τοπία. Τα έργα του αργότερα θα δείξουν περισσότερο την ένταξή του στον εξπρεσιονισμό, με τις κύριες επιρροές του να είναι οι φίλοι του Paul Cezanne (1839- 1906), Vincent Van Gogh (1853-1890), Marc Chagall (1887-1985) και Amedeo Modigliani (1884-1920). Τα πιο γνωστά έργα του Σουτίν είναι πορτρέτα μαγείρων, νεαρών υπηρετών και σερβιτόρων, που δείχνουν την επίδραση που άσκησαν επάνω του παρόμοια έργα του Ρέμπραντ. Καταδιωγμένος κατά τη διάρκεια του πολέμου από τη Γκεστάπο ως Εβραίος, ο Σουτίν πέθανε μέσα σε θλιβερές συνθήκες. Σήμερα συγκαταλέγεται στους κορυφαίους εξπρεσιονιστές της ρωσικής τέχνης και οι πίνακές του εκτιμώνται σε εκατομμύρια ευρώ. One of the great expressionist painters, Chaim Soutine was born in Russia, but spent most of his adult life in France, where he was part of the Ecole de Paris. He studied art at the Vilna Academy of Fine Arts and then in Paris with a tutor of the Ecole des Beaux-Arts. His initial focus was mostly on still life painting, although he gradually moved towards portraits and landscapes. His later works are more reflective of expressionism, his main influences being his friends Paul Cezanne (1839-1906), Vincent Van Gogh (1853-1890), Marc Chagall (1887-1985) and Amedeo Modigliani (1884-1920). Soutine's best known works are impasto portraits of cooks, page boys, and waiters, such as: Little Pastry Cook (c.1921, Portland Art Museum) and Pastry Cook with Red Handkerchief (c.1922 Musee de l'Orangerie, Paris). His series of expressionist paintings of animal carcasses (eg. Carcass of Beef, 1925, Minneapolis Institute of Arts) were influenced by similar works of Rembrandt, such as The Flayed Ox (1655, Louvre, Paris). Persecuted during the war by the Gestapo for being a Jew, Soutine died in sad circumstances whilst in hiding. Now seen as one of the top expressionists in Russian art, his paintings sell for millions."

Πηγές: https://www.lifo.gr/culture/eikastika/gia-na-xekinisei-ena-neo-ergo-o-haim-soytin-eprepe-na-aisthanetai-san - https://collection.barnesfoundation.org/tour/soutine