Δευτέρα, 30 Μαρτίου 2015

Η ιστορία της βασίλισσας Ζηνοβίας. The story of Queen Zenobia

Η βασίλισσα Ζηνοβία ατενίζει για τελευταία φορά την Παλμύρα, πίνακας του Χέρμπερτ Σμαλτς. Herbert Gustave Schmalz, Queen Zenobia's Last Look Upon Palmyra, 1935.

Η ιστορικός Μαριάννα Κορομηλά αφηγείται την ιστορία της Μπατ Ζαμπάι, που έμεινε γνωστή στην ιστορία ως βασίλισσα Ζηνοβία. Η Ζηνοβία πήρε στα χέρια της τη διακυβέρνηση του κράτους της Παλμύρας και η εφήμερη βασιλεία της κράτησε από τον Ιούλιο του 267 μέχρι τον Αύγουστο του 272 μ.Χ.

Zenobia Antoninianus coin reporting her title, Augusta and showing her diademed and draped bust on a crescent with the reverse showing a standing figure of Iuno Regina, holding a patera in her right hand, a sceptre in her left, a peacock at her feet, and a brilliant star to the right.

Αυτή η δυναμική και υπέρμετρα φιλόδοξη γυναίκα θέλησε να γίνει βασίλισσα ολόκληρης της Ανατολής. Κατόρθωσε να απλώσει την κυριαρχία της στη Συρία, την Αραβία και την Αίγυπτο, προκαλώντας τη σκληρή αντίδραση της Ρώμης.

Το αρχαίο θέατρο της Παλμύρας. The Scene of the Theater in Palmyra.

Γεννημένη στην Παλμύρα, η Ζηνοβία ήταν μια μελαχρινή γυναίκα εκθαμβωτικής ομορφιάς, σαγηνευτική, ευφυής, θαρραλέα και υπέρμετρα φιλόδοξη, ένα πλάσμα ακαταμάχητα χαρισματικό. Ήταν μία από τις πιο μορφωμένες και γλωσσομαθείς γυναίκες της εποχής της - μιλούσε ελληνικά, λατινικά, αραμαϊκά, αιγυπτιακά και τις τοπικές διαλέκτους. Ήταν επιρρεπής στις απολαύσεις των αισθήσεων, αγαπούσε το θέατρο και παρακολουθούσε τα θεάματα στο ελληνικό θέατρο της πόλης.

Θεότητες που λατρεύονταν στην Παλμύρα. Από αριστερά: ο σεληνιακός θεός Aglibol, ο υπέρτατος θεός Beelshamen και ο ηλιακός θεός Malakbel. 1ος αι. μ.Χ., Μουσείο του Λούβρου.

Η Ζηνοβία ονειρευόταν να κάνει την πρωτεύουσά της Παλμύρα όχι μόνο εμπορικό, αλλά και πνευματικό κέντρο. Στη διάρκεια της πεντάχρονης βασιλείας της (267 - 272 μ.Χ.), κατόρθωσε να μετατρέψει την υποτελή στη Ρώμη πολιτεία της σε ανεξάρτητο βασίλειο και την Παλμύρα ως μία από τις πλουσιότερες πόλεις της Ανατολής.

Ο σύζυγος της Ζηνοβίας Οδαίναθος, κυβερνήτης της Παλμύρας και υποτελής στη Ρώμη, όπως και ο πρεσβύτερος γιος και διάδοχός του Ηρωδιανός, δολοφονήθηκαν το 267 ή 268 μ.Χ. και η χήρα του Ζηνοβία ανέλαβε την αντιβασιλεία για λογαριασμό του νεαρού γιου της Ουαμπαλάτ, που ονομαζόταν στα ελληνικά Αθηνόδωρος.

Sir Edward Poynter, Zenobia, queen of Palmyra, 1878.

Η Ζηνοβία, η οποία ισχυριζόταν ότι είχε την καταγωγή της από την Κλεοπάτρα της Αιγύπτου, κατέστησε τον εαυτό της βασίλισσα της Παλμύρας, παίρνοντας από μόνη της τον τίτλο της Αυγούστας. Αντίθετα με το δολοφονημένο σύζυγό της Οδαίναθο, η Ζηνοβία δεν ανεχόταν να παραμένει υποτελής στους Ρωμαίους. Το 269 μ.Χ. ξεκίνησε πόλεμο εναντίον των Ρωμαίων, κατέλαβε πρώτα ολόκληρη τη Συρία και την Παλαιστίνη και στη συνέχεια την Αίγυπτο, κατόπιν κατέκτησε πολλές από τις ρωμαϊκές επαρχίες της Ανατολίας και ανακήρυξε την ανεξαρτησία της από τη Ρώμη.

Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αυρηλιανός εξεστράτευσε εναντίον της Ζηνοβίας, νίκησε το 272 το στρατό της στην Αντιόχεια και στην Έμεσα (Συρία) και πολιόρκησε την Παλμύρα.

Ο βενετσιάνος ζωγράφος του 18ου αιώνα Τζιοβάννι Μπαττίστα Τιέπολο (1696 – 1770) φιλοτέχνησε το «Θρίαμβο του Αυρηλιανού ή η βασίλισσα Ζηνοβία ενώπιον του Αυρηλιανού» (1717), που βρίσκεται στο Μουσείο ντελ Πράδο της Μαδρίτης. La reine Zénobie devant l’empereur Aurélien, tableau de Giambattista Tiepolo, musée du Prado.

Η Ζηνοβία και ο γιος της Ουαμπαλάτ προσπάθησαν να διαφύγουν από την πόλη, αιχμαλωτίστηκαν όμως κοντά στον ποταμό Ευφράτη και μεταφέρθηκαν στη Ρώμη το 272 μ.Χ. Κατά τη θριαμβευτική πομπή που έκανε ο Αυρηλιανός στη Ρώμη, η Ζηνοβία στολισμένη, κατά διαταγή του αυτοκράτορα, με τους πολύτιμους λίθους της και όλα τα κοσμήματά της, σύρθηκε δεμένη με χρυσές αλυσίδες πίσω από το άρμα του.

Giovanni Battista Tiepolo, Queen Zenobia Addressing her Soldiers, c. 1725–30.

Εντυπωσιασμένος όμως ο Αυρηλιανός από την εκθαμβωτική ομορφιά της Ζηνοβίας, αλλά και το θάρρος της να ορθώσει το ανάστημά της κατά της Αυτοκρατορίας της Ρώμης, πρόσφερε σ’ αυτή την ελευθερία της. Στη Ρώμη, η έκπτωτη «βασίλισσα της ερήμου» παντρεύτηκε ένα Ρωμαίο συγκλητικό και πέρασε την υπόλοιπη ζωή της μέσα σε ανέσεις και πολυτέλεια στη ρωμαϊκή έπαυλή του κοντά στο σημερινό Τίβολι της Ιταλίας.

Queen Zenobia and a female slave, funerary stele from the 3rd century, at Palmyra, Syria.

Η ιστορία της Ζηνοβίας θυμίζει ότι η Συρία, που βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με το φάσμα της ολοκληρωτικής καταστροφής, υπήρξε κοιτίδα μεγάλων πολιτισμών. Αραμαίοι, Άραβες και Βεδουίνοι έζησαν εκεί ελεύθεροι και ανεξάρτητοι, εκατοντάδες χρόνια. Η Ζηνοβία «στην πραγματικότητα εξέφραζε τον πόθο των ανθρώπων της, αυτό το πάθος για ελευθερία που καλλιεργεί η έρημος στους λαούς που την κατοικούν».

Αΐν Ντάρα (ΒΔ Συρία στα σύνορα με την Τουρκία). Ένας επιβλητικός ναός αφιερωμένος στην πολεμική Ιστάρτη / Αστάρτη (13ος-8ος αι. π.Χ.) εκφράζει τον νέο λαό που μετακινήθηκε από την αραβική έρημο προς την Συρία στο τέλος της Προϊστορικής εποχής. Ήταν οι Αραμαίοι, που αποτελούν έως σήμερα ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμιακού υποστρώματος της χώρας. Η Συρία, που υπήρξε κοιτίδα μεγάλων πολιτισμών, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με το φάσμα της ολοκληρωτικής καταστροφής. Με τον φακό του Θεόφιλου Προδρόμου και τα κείμενα της ιστορικού Μαριάννας Κορομηλά ξεδιπλώνεται ένας ευγενικός κόσμος, βαθιά πολιτισμένος και ιδιαίτερα οικείος στην ιστορική μνήμη του ελληνισμού. 

Ψηφιδωτό δάπεδο (λεπτομέρεια) του 5ου μ.Χ. αι. από έπαυλη στις εξοχές της Αντιόχειας. Αρχαιολογικό Μουσείο Χατάι.

Στόχος είναι να κινητοποιηθούν οι μηχανισμοί της μνήμης, ανακαλώντας όχι μόνο τα χίλια χρόνια της ελληνιστικής, ελληνορωμαϊκής και βυζαντινής ιστορίας του τόπου (333 π.Χ. έως 636 μ.Χ.), αλλά επίσης τους δεσμούς και τις επιρροές μεταξύ ελληνικού και συριακού πολιτισμού από την εποχή του Χαλκού έως σήμερα. Αν και παρακολουθούμε από κοντά την τραγωδία που εξελίσσεται στη Μέση Ανατολή, το δράμα εκατομμυρίων ανθρώπων, την καταστροφή και τη λεηλασία σημαντικότατων μνημείων, η έκθεση είναι καθαρά πολιτιστική, δίχως αναφορές στα πρόσφατα γεγονότα. Το μέγεθος της τραγωδίας αποκτά τις ασύλληπτες διαστάσεις του όταν έρθει κανείς σε επαφή ακόμη και με τα πολιτιστικά μόνο μεγέθη.

Η έκδοση πραγματοποιήθηκε με την ευκαιρία της έκθεσης «Χαίρε, ω φιλτάτη Συρία! Φωτογραφίες του Θεόφιλου Προδρόμου από έναν κόσμο οριστικά χαμένο», που συνδιοργάνωσαν το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης και το Αρχείο της Πολιτιστικής Εταιρείας Πανόραμα στο Πολιτιστικό Κέντρο Θεσσαλονίκης του ΜΙΕΤ, στη Βίλα Καπαντζή (7 Φεβρουαρίου έως 19 Απριλίου 2015).

Μαριάννα Κορομηλά, Στον αστερισμό του Καρκίνου, έκδ. ΜΙΕΤ και Αρχείο Πολιτιστικής Εταιρείας Πανόραμα (ΑΠΑΝ), Αθήνα 2015, 47 σελ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου