Η κρυμμένη Θεσσαλονίκη και η Καμάρα

Ο υστεροαρχαϊκός ναός της Αφροδίτης στην πλατεία Αντιγονιδών

Δύο επετειακές εκθέσεις εγκαινιάζει σήμερα, Σάββατο 20 Οκτωβρίου, η ΙΣΤ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων συμμετέχοντας στον εορτασμό των 100 χρόνων από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

Αναπαράσταση του Ναού της Αφροδίτης κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες

Η πρώτη με τίτλο: «Θεσσαλονίκη, η κρυμμένη πόλη», έχει ως θέμα τις αρχαιότητες που διατηρούνται στα υπόγεια των σύγχρονων οικοδομών. Μέσα από φωτογραφίες και συνοδευτικά επεξηγηματικά κείμενα παρουσιάζονται οι ανασκαφές στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης κατά ενότητες: Γαλεριανό ανακτορικό συγκρότημα (Ανάκτορο, Ιππόδρομος), περιοχή της Αρχαίας Αγοράς, περιοχή Ιερών (Σαραπείο, Ναός Πλατείας Αντιγονιδών), Αρχαίες Οδοί εντός και εκτός των τειχών (οι δεύτερες σε συνδυασμό με ταφικά σύνολα), Ιδιωτική Κατοικία (μεγάλα συγκροτήματα με ψηφιδωτά δάπεδα).

Η έκθεση έχει ως στόχο να δείξει στον επισκέπτη ότι η αρχαία Θεσσαλονίκη που εκπροσωπείται κυρίως από τους δυο μεγάλους αρχαιολογικούς χώρους, την αρχαία Αγορά και το Γαλεριανό συγκρότημα, αποτελούσε μια πολυάνθρωπη πόλη που απλωνόταν με πυκνό δίκτυο δρόμων σε ολόκληρο το ιστορικό κέντρο που περικλείεται από τα τείχη τα οποία διαχρονικά οριοθετούσαν την πόλη.

Η Καμάρα που αναφέρεται ως "Αψίδα του Θριάμβου" μεταξύ 1893 και 1907, αφού διακρίνεται το ιππήλατο τραμ

Η δεύτερη έκθεση, με τίτλο: «Η Καμάρα της Θεσσαλονίκης. Μνημείο και μνήμες», έχει ως θέμα την απεικόνιση της θριαμβικής αψίδας του Γαλερίου (Καμάρα) στο πέρασμα του τελευταίου αιώνα.

Χαλκογραφία του 1745

Μέσα από το πλούσιο εποπτικό υλικό προβάλλονται πολλαπλές και διαφορετικές απεικονίσεις του ίδιου του μνημείου αλλά και του μετασχηματισμού του περιβάλλοντος αστικού τοπίου γύρω από αυτό. Εικόνες και λέξεις αφηγούνται μικρές ιστορίες που σηματοδότησαν τον μακραίωνο βίο του θριαμβικού τόξου του Γαλερίου (Καμάρα) και του κόσμου της Θεσσαλονίκης —που κινούνταν και συνεχίζει να κινείται— με σημείο αναφοράς το μνημείο αυτό.

Οι δύο παραπάνω εκθέσεις πρόκειται να παρουσιαστούν στον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Αγοράς, στο χώρο της Κρυπτής Στοάς η πρώτη και στο Μουσείο (αίθουσα πολλαπλών χρήσεων) η δεύτερη, για το χρονικό διάστημα 20 Οκτωβρίου-20 Δεκεμβρίου 2012 (ώρες 8:00-15:00, εκτός Δευτέρας).

Αρχαία Αιγυπτιακή Τέχνη. Ancient Egyptian Art

A painting from the tomb of Nebamun, now in the British Museum showing a tabby cat catching birds.

Τα ζωγραφικά και γλυπτικά έργα, που μας απασχολούν στο πλαίσιο της αιγυπτιακής τέχνης, δεν φιλοδοξούν να διακοσμήσουν, αλλά να κατοχυρώσουν την παρουσία και την υπόσταση των εικονιζόμενων προσώπων και θεμάτων. Στόχος δεν είναι η εξιδανίκευση, αλλά η κατά το δυνατό πληρέστερη περιγραφή των δεδομένων. Μέσο για την επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσματος είναι η συνάντηση της σχηματοποίησης με τη συστηματική παρατήρηση της φύσης και την εξαντλητική περιγραφή της. Σαφέστατα περιγράμματα οριοθετούν με ευκρίνεια την κάθε μορφή, χωρίς ωστόσο με τον τρόπο αυτό να ακυρώνεται η φυσικότητα του απεικονιζόμενου θέματος.

Princesse armanienne, Amarna, quartzite rouge, H. 19 cm, XVIIIè Dynastie.

Ο τρόπος προσέγγισης του θέματος, εφόσον στοχεύει στην, κατά το δυνατόν, πληρέστερη απόδοσή του, δεν στηρίζεται στην επιλογή συγκεκριμένης οπτικής γωνίας. Ο καλλιτέχνης είναι ελεύθερος να αλλάζει θέση και να κοιτάζει το θέμα του από διαφορετικά σημεία, προκειμένου να εντοπίσει το βέλτιστο σημείο θέασης για καθετί που απεικονίζει.

Ο κήπος του Νεμπαμούν, περ. 1400 π.Χ., Τοιχογραφία από έναν τάφο στις Θήβες, 0.64Χ0.742 μ. Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο. 

Εξαιρετικά χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της τοιχογραφίας από έναν τάφο στις Θήβες, όπου τα δέντρα, τα φυτά, τη λίμνη, τις πάπιες και τα ψάρια τα κοιτάζουμε κατά περίπτωση από πάνω (τη λίμνη), από το πλάι (τα δέντρα), από μεγαλύτερη (ψάρια) ή μικρότερη (ανθρώπινη μορφή) απόσταση, ελεύθερα και μόνο σε σχέση με το πώς θα μας δοθεί η σαφέστερη εντύπωση των πραγμάτων. Ασφαλώς, ό,τι ενσωματώνεται στην εικόνα είναι ό,τι θεωρείται σημαντικό και άρα, αξιομνημόνευτο.

La salle funéraire de la tombe de Sennedjem, XIXè Dynastie.

Εξάλλου, τις παραστάσεις συνοδεύουν επιγραφές προκειμένου να καθίσταται ευκρινέστερο το περιεχόμενο και να τονίζονται τα σημεία στα οποία είναι επιθυμητό να δοθεί έμφαση.

Anubis momifiant le Défunt, Tombe de Sennedjem, XIXè Dynastie.

Αν η μέθοδος μας θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο ζωγραφίζουν τα παιδιά, δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει, ωστόσο, ότι οι Αιγύπτιοι εργάζονται πολύ συστηματικά και ότι τίποτα, στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουν τις παραστάσεις τους, δεν είναι τυχαίο.

Iset et Néfertari, Thèbes-Ouest, XIXè Dynastie.

Ο θεός Θωθ, περ. 332–30 π.Χ. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη. Αγορά και δωρεά στο μουσείο από τον Edward S. Harkness, 1926 (26.7.860). Φωτ.: Anna-Marie Kellen © The Metropolitan Museum of Art

Επιπλέον, στις εικόνες δεν αποτυπώνεται μόνο η μορφή των πραγμάτων, αλλά και η σημασία τους, η ταυτότητά τους. Έτσι, τηρούνται ειδικοί κώδικες απόδοσης του βασιλιά, της ανδρικής και της γυναικείας φιγούρας, των θεών, μελών των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων κ.ο.κ.

Le mystérieux roi assis, Stéatite, H. 61 cm, XVIIIè Dynastie.

Ο αιγύπτιος καλλιτέχνης δεν καλείται να πρωτοτυπήσει. Αντιθέτως, μαθητεύει προκειμένου να μάθει να παράγει εικόνες με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο από τον οποίο δεν πρέπει (γιατί δεν χρειάζεται) καθόλου να αποκλίνει.

Τριάδα του Οσόρκον Β', περ. 874‒850 π.Χ. Γυαλί, μέταλλο, χρυσός, πέτρα, λαζουρίτης. Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι (E 6204). Φωτ.: Mathieu Rabeau © Μουσείο του Λούβρου, Dist. RMN-Grand Palais / Art Resource, Νέα Υόρκη

Επιτυχημένα δρα εκείνος που αναπαράγει τα έργα του παρελθόντος, τα οποία ήδη έχουν κερδίσει την καταξίωση και το θαυμασμό. Η πρωτοτυπία δεν είναι ζητούμενο. Κατά συνέπεια, η αιγυπτιακή τέχνη παραμένει πιστή στους ίδιους αισθητικούς κώδικες - γνώρισμα σταθερότητας και στο ιδεολογικό αλλά και στο επίπεδο της κοινωνικής οργάνωσης - για περισσότερα από χίλια χρόνια.

Tête d'un colosse d'Akhenaton , Karnak, grès  H. 141 cm,  XVIIIè Dynastie.

Παρένθεση θεωρείται η περίοδος της βασιλείας του Αμένωφι του Δ΄ και του Τουταγχαμών, καθώς τα χρόνια αυτά διακρίνονται στις καλλιτεχνικές διατυπώσεις νεωτερισμοί και μία ρήξη με τους παραδοσιακούς τρόπους απεικόνισης προσώπων, ρόλων και θεμάτων.

Οι καινοτομίες της περιόδου του Αμένωφι σχετίζονται πιο συγκεκριμένα, με τη διάθεσή του να ταυτιστεί με έναν μόνο θεό, τον Ατέν (ο οποίος συμβολίζεται με την ηλιακή σφαίρα και τις ακτίνες της), καταργώντας τη λατρεία των υπόλοιπων θεοτήτων.

Le trône d'Or de Toutankhamon, Vallée des Rois, bois, feuilles d'or, argent, pierres dures, H. 102 cm, XVIIIè Dynastie.

Στην προέκτασή της, η βασιλεία του Τουταγχαμών εγκρίνει απεικονίσεις που νομιμοποιούν την ισότιμη (σχεδόν) παρουσίαση του βασιλιά και της βασίλισσας, σε πόζες πολύ πιο χαλαρές από εκείνες στις οποίες οι Αιγύπτιοι είχαν συνηθίσει να εικονίζονται οι αξιωματούχοι τους.

Ο Τουταγχαμών, εξάλλου, ήταν εκείνος που επανέφερε τη λατρεία «των παλιών θεών» και κυρίως αποκατέστησε την πρωτοκαθεδρία των ιερέων του Άμον. Είναι ενδεικτικό ότι, ενώ το κανονικό του όνομα ήταν Τουταγχατέν, που σήμαινε «ζωντανή εικόνα του Ατέν», έμεινε στην ιστορία ως Τουταγχαμών, δηλαδή «ζωντανή εικόνα του Άμον».

Chambre funéraire de Toutankhamon. Statuette représentant Toutankhamon sur un léopard, dans l'au-delà.

Στοιχεία, όπως το πολύ νεαρό της ηλικίας του - ανέλαβε την εξουσία στα εννιά του χρόνια, εικασίες που αφορούν στα αίτια του θανάτου του λίγα μόλις χρόνια αργότερα, σε συνδυασμό με το γεγονός του πλούτου και της ποσότητας των ευρημάτων του τάφου του, συνέβαλαν στην ανάδειξή του στο δημοφιλέστερο Φαραώ των νεότερων χρόνων και σε ένα από τα σημαντικότερα «εξαγώγιμα» προϊόντα της Αιγύπτου. Είναι χαρακτηριστικό ότι αντιπροσωπευτικό σύνολο των προερχόμενων από τον τάφο του ευρημάτων περιοδεύει τακτικά εκτός Αιγύπτου, σε μεγάλα μουσεία του κόσμου.

Ο καιρός στον πλανήτη Ουρανό είναι πολύ άσχημος, Uranus has Bizarre Weather

Νέες υπέρυθρες εικόνες του πλανήτη Ουρανού μας αποκαλύπτουν την “παγωμένη κόλαση” που επικρατεί στην επιφάνειά του. New infrared images of Uranus show details not seen before. Credit: NASA/ESA/L. A. Sromovsky/P. M. Fry/H. B. Hammel/I. de Pater/K. A. Rages

Εδώ και δεκαετίες, οι καλύτερες εικόνες του μακρινού πλανήτη Ουρανό δείχνουν μόνο μια γαλαζοπράσινη σφαίρα χωρίς κανένα ορατό χαρακτηριστικό. Τώρα, μια νέα τεχνική παρατήρησης επέτρεψε στους αστρονόμους να διακρίνουν λεπτομέρειες και βίαια μετεωρολογικά συστήματα.

Uranus, seen by Voyager 2. Image credit: NASA/JPL

Αν και είναι ο τρίτος μεγαλύτερος πλανήτης του Ηλιακού Συστήματος, μετά τον Δία και τον Κρόνο, ο Ουρανός παραμένει μυστηριώδης, αφού βρίσκεται 30 φορές πιο μακριά από τον Ήλιο, σε σχέση με τη Γη, και παραμένει κρυμμένος στο αιώνιο λυκόφως. Ακόμα και η αποστολή Voyager, η οποία πέρασε από τον Ουρανό το 1986, κατάφερε να δει μόνο μια τιρκουάζ σφαίρα.

Οι νέες εικόνες αποκαλύπτουν ότι ο Ουρανός μοιάζει τελικά με τους υπόλοιπους αέριους γίγαντες του Ηλιακού Συστήματος, τον Δία, τον Κρόνο και τον Ποσειδώνα: είναι τυλιγμένος σε ζώνες περιστρεφόμενων σύννεφων και η ατμόσφαιρά του μαστίζεται από γιγάντιους κυκλώνες.

Near-infrared views of Uranus reveal its otherwise faint ring system, highlighting the extent to which the planet is tilted. CREDIT: Lawrence Sromovsky, (Univ. Wisconsin-Madison), Keck Observatory

Τα νέα πορτρέτα του Ουρανού συνδυάζουν πολλαπλές υπέρυθρες λήψεις με το τηλεσκόπιο Keck II, το οποίο βρίσκεται στην κορυφή του ηφαιστείου Μάουνα Κέα της Χαβάης. Με επικεφαλής τον Λάρι Σρομόφσκι του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν στο Μάντισον, οι ερευνητές κατάφεραν να απομονώσουν το θόρυβο και να αποκαλύψουν έτσι τα χαρακτηριστικά της ατμόσφαιρας.

Οι αστρονόμοι διαπίστωσαν ότι βαθιά μέσα στην ατμόσφαιρα του Ουρανού, η οποία αποτελείται από υδρογόνο, ήλιο και μεθάνιο, οι άνεμοι πνέουν συνήθως από τα ανατολικά, με ταχύτητες που φτάνουν τα 900 χιλιόμετρα την ώρα.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι ο άνεμος είναι τόσο ισχυρός, δεδομένου ότι η ενέργεια της ατμόσφαιρας είναι περιορισμένη στη θερμοκρασία των -240 βαθμών Κελσίου.

«Ο ήλιος είναι στον ουρανό 900 φορές πιο ασθενής από ό,τι στη Γη, οπότε πέφτει και η ένταση της ηλιακής ενέργειας που τροφοδοτεί το σύστημα» εξηγεί ο Δρ Σρομόφσκι.

Επισημαίνει επίσης ότι στο βόρειο πόλο του Ουρανού διακρίνονται για πρώτη φορά ρεύματα μεταφοράς θερμότητας, τα οποία θυμίζουν τη γιγάντια δίνη που μαίνεται στο νότιο πόλο του Κρόνου. Η μελέτη παρουσιάστηκε σε συνέδριο της Αμερικανικής Εταιρείας Αστρονομίας στο Ρένο της Νεβάδα.

Φραντσέσκα Γούντμαν. Francesca Woodman

House 3, Providence, Rhode Island, 1975-1976. Η Φραντσέσκα Γούντμαν είναι διάσημη για τα εξαιρετικά ασπρόμαυρα πορτρέτα της που μοιάζαν στοιχειωμένα. Φωτογράφιζε συχνά τον εαυτό της γυμνό, κάποιες φορές με ένα αντικείμενο, έναν καθρέφτη ή ένα έπιπλο που έκρυβε το σώμα ή το πρόσωπό της. Η τεχνική που χρησιμοποιούσε άφηνε εκτεθειμένο το φιλμ αρκετά ώστε να αποτυπωθούν κάποιες φανταστικές φιγούρες. Πολλές από τις λήψεις της έχουν μια αίσθηση μελαγχολίας, αν κι αυτός ο μύθος βασίστηκε μόνο στο γεγονός ότι το 1981, στα 22 της χρόνια, μετά από κατάθλιψη, η Γούντμαν αυτοκτόνησε πηδώντας από το παράθυρο του σπιτιού της στη Νέα Υόρκη.

Η Francesca Woodman γεννήθηκε σε οικογένεια καλλιτεχνών. Ο πατέρας της ήταν φωτογράφος και ζωγράφος και η μητέρα της κεραμίστρια. Η ίδια έδειξε ενδιαφέρον για τη φωτογραφία, τράβηξε την πρώτη της αυτοπροσωπογραφία σε ηλικία δεκατριών ετών και συνέχισε να φωτογραφίζει τον εαυτό της μέχρι το τέλος. Μεγαλωμένη σε μια οικογένεια που ταξίδευε στον κόσμο και περνούσε τα καλοκαίρια της στην ύπαιθρο της Φλωρεντίας, σε ένα παλιό αγρόκτημα, έκανε μία σχολική χρονιά στην Ιταλία και τις γυμνασιακές σπουδές της στο Abbot Academy, ένα ιδιωτικό οικοτροφείο της Μασαχουσέτης. Εκεί άρχισε να αναπτύσσει τις φωτογραφικές της ικανότητες και να ενδιαφέρεται για την τέχνη.

H Francesca Woodman στην Ακρόπολη το 1971. Credit: Woodman Family Foundation Archives.

Ασχολήθηκε από μικρή με τη φωτογραφία και σε ηλικία 13 ετών έκανε τις πρώτες της εκτυπώσεις σε ασπρόμαυρο φιλμ.  Ξεκινώντας το 1975, παρακολούθησε το Rhode Island School of Design (RISD). Σπούδασε στη Ρώμη μεταξύ 1977 και 1978 σε ένα πρόγραμμα αριστείας RISD και εκεί, καθώς μιλούσε άπταιστα ιταλικά, έγινε φίλη με Ιταλούς διανοούμενους και καλλιτέχνες. Ενώ βρισκόταν στη Ρώμη, δημιούργησε μερικά από τα πιο ποιητικά και προκλητικά έργα της. Επηρεάστηκε από την ιταλική τέχνη, την αρχιτεκτονική και τον πολιτισμό. Η εκλεπτυσμένη κατανόηση της φωτογραφίας και η καλλιτεχνική της ωριμότητα ήταν εμφανείς. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου έκανε ατομικές εκθέσεις στην Addison Gallery of American Art το 1976 καθώς και την έκθεση της διατριβής της στην γκαλερί Woods-Gerry, RISD, το 1978.

It must be time for lunch now, 1979. Η Woodman εξερεύνησε το πορτρέτο πέρα από την ικανότητά του να καταγράφει την εμφάνιση – χρησιμοποιώντας τη δημιουργικότητα και τη φαντασία της για να μιλήσει για τις έννοιες της ομορφιάς, του συμβολισμού, της μεταμόρφωσης και της αφήγησης. Αν και έφυγε από τη ζωή πολύ νέα, άφησε πίσω της πάνω από 800 εκτυπώσεις χωρίς τίτλο και θεωρείται από τις πιο καινοτόμους καλλιτέχνιδες της γενιάς της.

Μετακόμισε στη Νέα Υόρκη το 1979 και τα επόμενα δύο χρόνια αποδείχθηκαν προβληματικά για την καριέρα που ήθελε να κάνει ως καλλιτέχνιδα. Δεν υπήρχε ενδιαφέρον για το έργο της. Στη Νέα Υόρκη άρχισε να ενδιαφέρεται για την εμπορική φωτογραφία μόδας, παράγοντας μια σειρά από φωτογραφίες «μόδας» το 1979 και το 1980. Ήταν συνεργάτιδα στην περίφημη αποικία MacDowell στο Νιου Χάμσαϊρ το καλοκαίρι του 1980. Επέστρεψε στη Νέα Υόρκη και συνέχισε να αναπτύσσει μια σειρά έργων μεγάλης κλίμακας τυπωμένων σε αρχιτεκτονικό χαρτί μπλε ή σέπια. 

Francesca Woodman, Από τη σειρά Space2, Providence, Rhode Island, 1976. Credit: © Woodman Family Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York.

Η τεχνική που χρησιμοποιούσε όταν φωτογράφιζε της επέτρεπε να αποτυπώσει πολλά στάδια της κίνησης με τρόπο που να μπορεί να ανιχνεύσει το μοτίβο του χρόνου. Ως αποτέλεσμα, η εικόνα της είναι θολή, γεγονός που υποδηλώνει κίνηση και επείγουσα ανάγκη.

Francesca Woodman

Με την επιστροφή της στη γενέτειρά της τελείωσε τις σπουδές της και μετακόμισε στην Νέα Υόρκη το 1979 με σκοπό να κάνει καριέρα στη μόδα. Έκανε κάποιες προσπάθειες στέλνοντας το portfolio της σε γνωστούς φωτογράφους μόδας, όμως οι προσπάθειες αυτές ναυάγησαν, ενώ παράλληλα βίωσε και την αποτυχία ενός μεγάλου έρωτα.

Η πρώτη μονογραφία της εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1981. Στις 19 του ίδιου μήνα η Francesca Woodman αυτοκτόνησε πηδώντας από το παράθυρο ενός loft στη Νέα Υόρκη λίγο πριν κλείσει τα 23 της χρόνια.

Self portrait of Francesca Woodman, dated c. 1977. 

Francesca Woodman, Χωρίς τίτλο, Providence, Rhode Island, 1975-76. Credit: © Woodman Family Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York.

Η Φραντσέσκα Γούντμαν είναι διάσημη για τα εξαιρετικά ασπρόμαυρα πορτρέτα της που μοιάζαν στοιχειωμένα. Φωτογράφιζε συχνά τον εαυτό της γυμνό, κάποιες φορές με ένα αντικείμενο, έναν καθρέφτη ή ένα έπιπλο που έκρυβε το σώμα ή το πρόσωπό της. Η τεχνική που χρησιμοποιούσε άφηνε εκτεθειμένο το φιλμ αρκετά ώστε να αποτυπωθούν κάποιες φανταστικές φιγούρες. Πολλές από τις λήψεις της έχουν μια αίσθηση μελαγχολίας, αν κι αυτός ο μύθος βασίστηκε μόνο στο γεγονός ότι το 1981, στα 22 της χρόνια, μετά από κατάθλιψη, η Γούντμαν αυτοκτόνησε πηδώντας από το παράθυρο του σπιτιού της στη Νέα Υόρκη.

Francesca Woodman, Χωρίς τίτλο, μεταξύ 1975-78. Εδώ η Woodman απεικονίζει το γυμνό σώμα της σε στάση που μοιάζει με αυτή που χρησιμοποίησε αργότερα στο "Temple". Credit: Woodman Family Foundation/Artists Rights Society (ARS), Νέα Υόρκη, μέσω Gagosian.

Στις περισσότερες των φωτογραφιών της χρησιμοποιεί τον εαυτό της ως μοντέλο και την οικία της ως χώρο, γιατί, όπως υποστήριζε, ήταν πάντα διαθέσιμη.

Francesca Woodman, Χωρίς τίτλο, περ. 1979-80. Η Woodman ποζάρει γυμνή με το υπό κατασκευή έργο της, αντιπαραβάλλοντας το σώμα της με εκείνα των φίλων που είχε επιστρατεύσει ως Καρυάτιδες. Credit: Woodman Family Foundation/Artists Rights Society (ARS), Νέα Υόρκη, μέσω Gagosian.

Αντλώντας έμπνευση από τα πλακάκια μπάνιου με ασπρόμαυρα σχέδια στις πολυκατοικίες της Νέας Υόρκης, προσπάθησε να επικαλεστεί το αρχαίο παρελθόν και τη στοχαστική ηρεμία που τη συνέδεε μαζί του με τα πιο αμυδρά ίχνη του στην καθημερινή ζωή. Στο «Blueprint for a Temple» διοχέτευσε τη δική της βαθιά και διά βίου ενασχόληση με την τέχνη της αρχαιότητας. Έβαλε επίσης τις φίλες της να ποζάρουν ως Καρυάτιδες, θολώνοντας τη γραμμή μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, άψυχου και έμψυχου. Σήμερα αυτό το έργο θεωρείται από τα πιο περίπλοκα που παρουσίασε. 

Francesca Woodman, Χωρίς τίτλο, περ. 1979-80. Credit: Woodman Family Foundation Archives.

Εφάρμοσε μερικά από τα χαρακτηριστικά του σουρεαλισμού όταν δημιούργησε ονειρικά περιβάλλοντα με ενδιαφέροντα και ασυνήθιστα αντικείμενα, και συνδύασε οικεία αντικείμενα σε άγνωστα πλαίσια για να προκαλέσει παράξενα συναισθήματα. Από τον σουρεαλισμό εμπνεύστηκε για να μεταμορφώσει εξαιρετικά περιορισμένα και καθόλου υποσχόμενα περιβάλλοντα σε χώρους φαντασίας και πειραματισμού.

Άραγε θα μας απασχολούσε η περίπτωση της Φραντσέσκα Γούντμαν, 30 χρόνια μετά τον θάνατό της, αν δεν είχε πεθάνει νεότατη, μόλις στα 22 της, το 1981, και δη με τρόπο σοκαριστικό, πηδώντας δηλαδή από το παράθυρο ενός νεοϋορκέζικου λοφτ; Μια άλλη αυτόχειρ, η Νταϊάν Αρμπους, έχει αφήσει πίσω της πλούσιο φωτογραφικό υλικό – πέθανε εξάλλου στα 48 της χρόνια και όχι στα 22 – και το πέρασμά της στη σφαίρα των σημαντικών φωτογράφων του 20ού αιώνα θεωρείται αναμφισβήτητο. 

Όπως και ο Ιρλανδός Μπομπ Κάρλος Κλαρκ, ο οποίος ενίσχυσε την καλτ αύρα της ερωτικής εικονογραφίας του, πέφτοντας στις ράγες ενός τρένου στα 55 του. Η Γούντμαν, από την άλλη, άφησε πίσω της 800 περίπου φωτογραφίες τραβηγμένες σε ένα διάστημα εννέα χρόνων, δεδομένου ότι η ενασχόλησή της με τη φωτογραφία είχε ξεκινήσει από τα 13 της. Με έντονες τις επιρροές οι οποίες εκούσια ή ακούσια ενσωματώθηκαν στο εφηβικό και μετεφηβικό έργο της. Λίγο μπαρόκ, λίγος σουρεαλισμός, λίγη φωτογραφία μόδας και άπλετη αυτοεξερεύνηση. Η ίδια πίσω από τον φακό, η ίδια τις περισσότερες φορές και μπροστά από αυτόν, με φόντο το σπίτι της και στούντιό της, το λοφτ από το οποίο έκανε το άλμα της. 

Francesca Woodman, Self-portrait talking to Vince, Providence, Rhode Island. 1977. Credit: © Courtesy The Woodman Family Foundation and Marian Goodman Gallery. © Woodman Family Foundation / DACS, London

© Courtesy of George Lange

Παρούσα ως υπόσταση, σχεδόν πάντα φευγαλέα, σπανίως χειροπιαστή. Με τα μαλλιά να καλύπτουν το πρόσωπο, με το κεφάλι εκτός κάδρου, με το σώμα εκτός εστίασης ή θολό εξαιτίας της κίνησης. Μια σημαντική διαφοροποίηση από τις υπόλοιπες απανταχού κοπέλες οι οποίες ως έφηβες έχουν αποπειραθεί να φωτογραφίσουν τον εαυτό τους, ηδυπαθή, ευάλωτο, ευαίσθητο, μοιραίο, όπως τον φαντασιώνονται, όπως θα τον ήθελαν, όπως προσπαθούν να τον ανακαλύψουν. «Μου αρέσουν το ροζ και οι δαντέλες» έγραφε σε ημερολόγιό της η Γούντμαν, αποκαλύπτοντας τη θηλυκή, την κοριτσίστικη πλευρά της. «Δεν με τρομάζει η πραγματικότητα, αλλά τα πράγματα που έχω μέσα στο κεφάλι μου» έδινε δείγμα του ταραγμένου ψυχισμού της. «Είμαι τόσο ματαιόδοξη και μαζοχίστρια. Πώς γίνεται να συνυπάρχουν αυτές οι δύο πλευρές;» συνόψιζε τα συναισθήματα που βίωνε.

© Courtesy of George Lange

Στις φωτογραφίες της αυτά οπτικοποιούνταν με μια εικονογραφία που περιελάμβανε το σώμα της γυμνό να αναδύεται από τους τοίχους και την ξεφλουδισμένη ταπετσαρία, τις σάρκες της να πιέζονται πίσω από γυάλινες επιφάνειες, να ασφυκτιούν και να ξεχύνονται μέσα από κορδέλες που σφίγγουν τα πόδια της, θυμίζοντας τις κούκλες του Χανς Μπέλμερ. Θα μας ασκούσε λοιπόν την ίδια γοητεία αυτή η Αμερικανίδα, η 52χρονη, αν ζούσε σήμερα, Γούντμαν; 

Θα εξακολουθούσε να παράγει εικόνες ανάλογης δύναμης σαν και αυτές, τις «πρωτόλειες», χάρη στις οποίες έχει διατηρηθεί μια φήμη η οποία όχι μόνο δεν έχει ατονήσει αλλά τροφοδοτείται συστηματικά από εκθέσεις που διοργανώνονται με επιτυχία σε διαφορετικά μήκη και πλάτη της Γης; Στα Μουσεία Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της γενέτειράς της, στο «Fondation Cartier Pour l’Art Contemporain» του Παρισιού αλλά και στην Γκαλερί Victoria Miro στο Λονδίνο, στην πιο πρόσφατη έκθεση αφιερωμένη στο έργο της.

Ακόμη και ντοκυμαντέρ έχει εμπνεύσει η περίπτωσή της: Το «Woodmans» διακρίθηκε ως «Best New York Documentary» στο εφετινό 9ο Φεστιβάλ της Τραϊμπέκα στη Νέα Υόρκη. Στο συγκεκριμένο ντοκυμαντέρ ο σκηνοθέτης Σκοτ Γουίλις προσεγγίζει το οικογενειακό περιβάλλον της προκειμένου να σκιαγραφηθεί μέσα από τους γονείς και τον αδελφό της ένα πιο πλήρες πορτρέτο της ή ένα επεξηγηματικό «μακροσκελές επιθανάτιο σημείωμα» της Φραντσέσκα. Αλήθεια, τι ωθεί μια νέα, όμορφη, ταλαντούχα, αγαπητή, ευαίσθητη κοπέλα να πηδήξει από το παράθυρό της; 

«Υπάρχει ψυχικό ρίσκο στο να είσαι καλλιτέχνης» λέει ο πατέρας Γούντμαν σε απόσπασμα της ταινίας. O οποίος πατέρας ασχολήθηκε και με τη φωτογραφία μετά τον θάνατο της κόρης του, δημιουργώντας όμως κάδρα που είχαν τρομακτική ομοιότητα με αυτά της κόρης του. Η μητέρα σπεύδει να διευκρινίσει ότι αυτός μάλλον είναι ο τρόπος του να αντιμετωπίσει την τόσο επώδυνη απώλεια, όμως δεν επεξηγεί ένα σχόλιό του για την κόρη του: «Ήταν τόσο καλή, που έκανε τη δική μου δουλειά να φαίνεται αφελής». Ακόμη όμως και αυτές οι φιλότιμες προσπάθειες του σκηνοθέτη, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται τρία χρόνια έρευνας, ενδελεχούς ανάγνωσης των ημερολογίων της και γυρισμάτων, συν τρία χρόνια που χρειάστηκαν για να πείσει τους γονείς της να δεχτούν να συμμετάσχουν, δεν μπορούν να οδηγήσουν στην εξαγωγή συμπερασμάτων για τη μυστηριώδη, εύθραυστη φύση αυτής της πολλά υποσχόμενης καλλιτέχνιδος. 

Francesca Woodman, "Lightning or Lightning Legs", 1976. Credit: Woodman Family Foundation/Artists Rights Society (ARS), Νέα Υόρκη- μέσω Gagosian

© Courtesy of George Lange

© Courtesy of George Lange

Η Francesca Woodman στις φωτογραφίες της ποζάρει με την αποστασιοποιημένη ανεμελιά ενός νέου ανθρώπου του οποίου το σώμα δεν έχει αγγίξει η φθορά του χρόνου. Η ίδια ρομαντικοποίησε τη φθορά στο έργο της, το εύθραυστο, την ένταση ανάμεσα στις ονειρικές, θολές φωτογραφίες και στις πιο σκληρές αλήθειες που κρύβονται από κάτω τους. Μπόρεσε και δραματοποίησε τους τρόπους με τους οποίους το ανθρώπινο σώμα, και ιδιαίτερα το γυναικείο σώμα, τοποθετείται και μετατοπίζεται, γιόρτασε τη σεξουαλικότητά της με εκπληκτική διαφάνεια και ταλέντο στο οποίο συνδύασε το καθημερινό με το μυθικό. Η Woodman σήμερα «λατρεύεται» από φεμινίστριες, ιστορικούς τέχνης, καλλιτέχνες. Υπάρχουν οι φωτογραφίες που σφράγισαν τη σύντομη ζωή της για να κάνουμε υποθέσεις, ποιητικούς συνειρμούς και καλλιτεχνικές αναγνώσεις. Η ζωή της διέσχισε σαν κομήτης το σύμπαν, αλλά η κληρονομιά της είναι ένα λαμπρό άστρο.

Francesca Woodman, These people live in that door, Providence, Rhode Island (1967–77). Credit: © Woodman Family Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York. Courtesy Woodman Family Foundation and Gagosian

Francesca Woodman, Χωρίς τίτλο, περ. 1977-78. Credit: Woodman Family Foundation/Artists Rights Society (ARS), New York, via Gagosian

© Courtesy of George Lange

© Courtesy of George Lange

Ο φωτογράφος και συγγραφέας George Lange, στον οποίο οφείλουμε μερικές από τις ωραιότερες φωτογραφίες της τραβηγμένες από άλλους, ήταν συμφοιτητής της το 1976 και γράφει: 

«Η Francesca έζησε την τέχνη της. Έμοιαζε με την τέχνη της. Είχε το λεξιλόγιο της τέχνης. Η έντασή της ήταν αισθητή. Με τρόμαξε. Δεν είχα συναντήσει ποτέ κανέναν που θα μπορούσε να αποκαλύψει τόσο ξεκάθαρα ένα εκλεπτυσμένο όραμα. Θα μπορούσε επίσης να είναι ένα χάος. Ο τόπος της ήταν χάος. Η τεχνική της φωτογραφίας, λεκιασμένη. Αυτό το χάος είναι η υφή της δουλειάς της. Δεν μπορούσε να ελέγξει τα πάντα, αλλά κατά κάποιον τρόπο με το άγγιγμά της, αυτό το χάος έγινε ποίηση». Ο Lange κράτησε όλες τις φωτογραφίες της σε ένα κουτί. «Ήταν γεμάτο με φωτογραφίες που τραβήξαμε μαζί, εκτυπώσεις που έστελνε με το ταχυδρομείο (με σφραγίδα και γράμματα ακριβώς στο πίσω μέρος), προσκλήσεις που πετούσε κάτω από την πόρτα μου». Της χάρισε το 2019 στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στο Ντένβερ για την έκθεση «Francesca Woodman: Portrait of a Reputation», φέρνοντας στο φως ένα κεφάλαιο της ζωής της που έλειπε. 

Λίγο πριν από τον θάνατό της κυκλοφόρησε το βιβλίο «Some Disordered Interior Geometries» με φωτογραφίες της, που έχει έκταση 24 σελίδων και βασίζεται σε επιλεγμένες σελίδες από ένα ιταλικό τετράδιο ασκήσεων γεωμετρίας στις οποίες η Woodman είχε επισυνάψει 16 φωτογραφίες και είχε προσθέσει χειρόγραφα και λευκό διορθωτικό υγρό. Οι κριτικοί έγραψαν πολλές απόψεις για αυτό το βιβλίο, αποκαλώντας το παράξενο, περίεργο, «ένα τριπλό παιχνίδι που παίζουν το κείμενο και οι εικονογραφήσεις για μια εισαγωγή στον Ευκλείδη με το κείμενο και τα διαγράμματα της ίδιας της Woodman, καθώς και με τη "γεωμετρία" των τυπικών συνθέσεών της», «ποιητικό και χιουμοριστικό, αναλυτικό και στοχαστικό». Πολλά λόγια για μια καλλιτέχνιδα που προσπαθούσε να βρει τη θέση της στον κόσμο της τέχνης με τον πιο απλό καμβά, το σώμα της. Η Francesca Woodman ήταν πολύ νέα, πολύ ταλαντούχα, πολύ απρόβλεπτη και έξω από τα «νερά της εποχής». 

© Courtesy of George Lange

«Δεν έχει να κάνει με το ότι δεν μπορώ να αντιμετωπίσω τη μεγάλη πόλη, δεν έχει σχέση με αυτοαμφισβήτηση ή με το ότι η καρδιά μου είναι λειψή. Και ούτε για να δώσω ένα μάθημα στους ανθρώπους. Απλώς είναι η άλλη πλευρά». ―Φραντσέσκα Γούντμαν, η τελευταία σημείωση στο Ημερολόγιό της, πριν πηδήσει από το μπαλκόνι, στα 22 χρόνια της.

Πηγές: https://www.lifo.gr/culture/photography/isos-loipon-i-frantseska-goyntman-den-itan-panta-aytoktoniki-kai-thlimmeni - https://www.lifo.gr/culture/photography/isos-loipon-i-frantseska-goyntman-den-itan-panta-aytoktoniki-kai-thlimmeni