Λεονόρ Φίνι: Η τέχνη ως πράξη ελευθερίας. Leonor Fini: Art as an act of freedom

Leonor Fini, Autoportrait aux chats, New York, Christie's.

Ήταν προς το τέλος της ζωής της, όταν η ζωγράφος και σχεδιάστρια, Leonor Fini (1907-1996) είχε δηλώσει κατά τη διάρκεια συνέντευξής της ότι «σε οποιαδήποτε μορφή δημιουργικότητας κρύβεται το στοιχείο της εξέγερσης».

«Η σχεδία» (1940-43). Photo Leonor Fini Estate.

Leonor Fini, Autoportrait au scorpion, 1938. Η Φίνι απεικονίζει τον εαυτό της με αυστηρό βλέμμα, κομψό ένδυμα και έναν σκορπιό που ξεπροβάλλει από το γάντι της. Η αυτοπροσωπογραφία παρουσιάστηκε στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1938 και αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα έργα της. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy HomeArt / Estate Leonor Fini, Paris.

Leonor Fini, L’Ange de l’anatomie, 1949. Ένας ανδρόγυνος άγγελος εμφανίζεται με εκτεθειμένα οστά και μύες, φτερά και έναν πορφυρό μανδύα. Η Φίνι συνδυάζει την ανθρώπινη ανατομία με τη θρησκευτική εικονογραφία, δημιουργώντας μια μορφή ανάμεσα στην ομορφιά, το μαρτύριο και τον θάνατο. Ιδιωτική συλλογή.

Οι πίνακες της Φίνι, γεμάτοι αλληγορίες, σφίγγες, μυθικά πλάσματα και ανδρόγυνες μορφές, αναδεικνύουν τη βαθιά επιρροή της ψυχανάλυσης του Φρόιντ και την επιθυμία της να διερευνήσει την ταυτότητα, τη σεξουαλικότητα και την εξουσία. Αν και δεν εντάχθηκε ποτέ επίσημα στο σουρεαλιστικό κίνημα, η Φίνι ανέπτυξε μια ιδιαίτερη εικαστική γλώσσα που συνδύαζε τον κλασικισμό με το όνειρο και το φανταστικό.

Αγαπούσε τις περσικές γάτες, έφτασε να έχει σύνολο 23, και ο θάνατός τους μπορούσε να την οδηγήσει στην κατάθλιψη.

Η καλλιτεχνική της πορεία, που εκτείνεται από τη δεκαετία του 1930 έως τα τέλη του 20ού αιώνα, συνίσταται σε έναν εικαστικό κόσμο γεμάτο όνειρο και φαντασία, που την έκανε να ξεχωρίζει ακόμα και ανάμεσα στους υπερρεαλιστές.

From One Day to Another, (1938).

Leonor Fini, La Leçon de botanique, 1974. Δύο γυναικείες μορφές στέκονται μπροστά σε ένα υπερμεγέθες άνθος με εμφανείς ερωτικές αναφορές. Η γυμνή, ανδρόγυνη φιγούρα αντιπαραβάλλεται με τη ντυμένη σύντροφό της, σε μια σύνθεση για το σώμα, τη γνώση και τους κοινωνικούς περιορισμούς. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles

Leonor Fini, Narcisse incomparable, 1971. Ένας γυμνός, κοκκινομάλλης νέος κάθεται στην άκρη μιας λίμνης, ενώ η αντανάκλασή του εμφανίζεται στο νερό. Η Φίνι επανερμηνεύει τον μύθο του Νάρκισσου, μεταφέροντας το ενδιαφέρον από την αυτολατρεία στο βλέμμα και την ερωτική επιθυμία. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Galerie Minsky, Paris.

Η θεματολογία που αναδύεται μέσα από τα έργα της Φίνι αποκαλύπτει έναν κόσμο γεμάτο αναζητήσεις γύρω από την ταυτότητα και το φύλο, την εξουσία και το μυστήριο, καθώς και το όνειρο και το ασυνείδητο. Εμπνευσμένη από τις θεωρίες του Φρόιντ, η Φίνι αποτύπωσε το υποσυνείδητο και τις μύχιες επιθυμίες μέσα από φαντασιακά τοπία και σκηνές που αψηφούν τη λογική. Αμφισβήτησε επίσης τα στερεότυπα της θηλυκότητας και της αρρενωπότητας, παρουσιάζοντας γυναικείες μορφές γεμάτες ισχύ, ανδρόγυνα πρόσωπα και πλάσματα που βρίσκονται σε διαρκή μετάβαση.

The Shepherdess of the Sphinxes, (1941).

Leonor Fini, Autoportrait au grand col, 1938. Αυτοπροσωπογραφία της Φίνι με πλούσια, ανασηκωμένη κόμη και ένα θεατρικό ένδυμα με μεγάλο γιακά. Το έργο φανερώνει τη γοητεία που της ασκούσε η ζωγραφική των παλαιών δασκάλων και την ικανότητά της να δημιουργεί διαφορετικές εκδοχές της δημόσιας εικόνας της. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Leonor Fini, La Terre écarlate, 1961. Οργανικά σχήματα, ίχνη ορυκτών και παράξενοι σχηματισμοί αναδύονται μέσα από μια πυκνή κόκκινη επιφάνεια. Στο έργο αυτό, η ζωγράφος εξερευνά έναν κόσμο όπου η ύλη μοιάζει να βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα στη γέννηση και την αποσύνθεση. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Υβριδικά όντα σε θεατρικές ατμόσφαιρες με καλλιτεχνικές επιρροές από την Αναγέννηση, τους Προραφαηλίτες, τον Συμβολισμό, τον Ιμπρεσιονισμό και τον Σουρεαλισμό συνθέτουν έναν κόσμο όπου η τέχνη συναντά το φανταστικό και το ονειρικό. 

Sphinx Philagria, (1945).

Leonor Fini, Sphinx Regina, 1943. Η μορφή της σφίγγας μοιάζει να αποσυντίθεται μέσα σε ένα σκοτεινό τοπίο από οστά, ξερά φυτά και οργανικά κατάλοιπα. Η Φίνι συνδέει το μυθολογικό πλάσμα με τη φθορά και τον κύκλο της ζωής. Ιδιωτική συλλογή. Φωτ.: © Enrico Cerpegna.

Οι ηρωίδες της διαθέτουν συχνά την αινιγματική παρουσία μιας Σφίγγας, συμβόλου γνώσης, μυστικότητας και γυναικείας αυτονομίας. Η πολυμορφία του καλλιτεχνικού της ύφους είναι ένα ακόμα στοιχείο που εντυπωσιάζει στο έργο της. Άλλοτε το σχέδιό της είναι λεπτομερές και ακριβές, άλλοτε αιθέριο και υπαινικτικό, σαν να θέλει να μεταβάλει την εστίαση του θεατή και να τον κατευθύνει σε πολλαπλές ερμηνείες.

Close up of Leonor, 1947 by John Phillips.

Η Φίνι ήταν ιδιαίτερα πολυσχιδής, η καλλιτεχνική της πρακτική δεν περιοριζόταν απλώς σε μία μορφή έκφρασης, αλλά ήταν μια πράξη πολιτικής και προσωπικής ελευθερίας, μια διαρκής διεκδίκηση του δικαιώματος στην πολυπλοκότητα, την αντίφαση και την ανεξαρτησία. Εκτός από τη ζωγραφική, η δημιουργική της πορεία εκτεινόταν σε διάφορες μορφές τέχνης, καθώς ήταν επίσης συγγραφέας, σκηνογράφος και ενδυματολόγος για το θέατρο και τον κινηματογράφο καθώς επίσης και εικονογράφος, αντλώντας έμπνευση από τη λογοτεχνία, την ψυχολογία και τον εσωτερισμό.

Καρέ από την ταινία «Greed» (1924) του Έριχ φον Στρόχαϊμ. Οι δραματικές σκιές δύο ανθρώπινων μορφών πίσω από μια κουρτίνα ενέπνευσαν τη Λεονόρ Φίνι για τον πίνακα «Outre Songe» του 1978. Η εικόνα δείχνει πώς η ζωγράφος μετέφερε το φως, τις χειρονομίες και τη δραματουργία του κινηματογράφου στους πίνακές της.

Leonor Fini, Outre Songe, 1978. Μια αινιγματική μορφή παρακολουθεί δύο σκιές που θυμίζουν σκηνή βωβού κινηματογράφου. Η σύνθεση αντλεί από την ταινία «Greed» (1924) του Έριχ φον Στρόχαϊμ, αποκαλύπτοντας τη σχέση της ζωγράφου με το σινεμά και τη θεατρική σκηνοθεσία. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Η σχέση της με το θέατρο και τον κινηματογράφο ήταν επίσης βαθιά. Σχεδίασε σκηνικά και κοστούμια για την όπερα, το μπαλέτο και θεατρικές παραγωγές, ανάμεσά τους τον Τανχόιζερ του Βάγκνερ στο Παρίσι το 1963. Την ενδιέφερε ιδιαίτερα η δυνατότητα του κοστουμιού να αλλάζει το ανθρώπινο σώμα, να το μεγαλώνει, να το παραμορφώνει ή να το κάνει να μοιάζει με ζώο. Παρακολουθούσε με πάθος κινηματογράφο και απομνημόνευε σκηνές, κινήσεις και γωνίες λήψης. Στο έργο Outre Songe του 1978 χρησιμοποίησε την οπτική γλώσσα της βωβής ταινίας Απληστία του Έριχ φον Στρόχαϊμ, μεταφέροντας στον καμβά φιγούρες που εμφανίζονται ως σκιές πίσω από μια κουρτίνα. Οι πίνακές της μοιάζουν συχνά με στιγμιότυπα μιας παράστασης της οποίας δεν γνωρίζουμε ούτε την αρχή ούτε το τέλος.

Η Leonor Fini σε φωτογραφία του 1940.

Εργάστηκε και για τη σχεδιάστρια μόδας Έλσα Σκιαπαρέλι στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του 1940, σχεδιάζοντας το μπουκάλι για το διάσημο άρωμα Shocking, εμπνευσμένο από τις καμπύλες του σώματος της Μέι Γουέστ. Η Φινί δημιούργησε κοστούμια για την Όπερα του Παρισιού, το μπαλέτο του Ζορζ Μπαλανσίν «Le Palais de Cristal» (που αργότερα ονομάστηκε «Symphony in C» το 1947) για τη Μαρία Κάλλας σε παραστάσεις της στη Σκάλα του Μιλάνου, καθώς και για περισσότερες από 70 παραγωγές σε θέατρα του Παρισιού μεταξύ 1946 και 1969. Επιπλέον, σχεδίασε και δημιούργησε κοστούμια για ταινίες όπως το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» του Ρενάτο Καστελάνι (1954) και το «A Walk with Love and Death» του Τζον Χιούστον (1969). Η σπάνια χάρη της έφτασε μέχρι και τις ταινίες του Φελίνι.

Καπέλο για το «8½» του Φελίνι (1963). Photo Leonor Fini Estate.

Η σχέση μεταξύ της Λεονόρ Φίνι και του Φεντερίκο Φελίνι είναι γνωστή και έχει πολλές ενδιαφέρουσες πτυχές. Η γνωριμία τους χρονολογείται στην περίοδο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Φίνι ζούσε στη Ρώμη και συμμετείχε στην πολιτιστική ζωή της πόλης. Το 1963 δημιούργησε τα κοστούμια για μία σκηνή στην ταινία «8½» του Φελίνι, χωρίς όμως να αναφέρεται στα credits. Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο αφορά το φιλμ «Casanova» (1976). Αφού έκοψε κάποια αποσπάσματα της ταινίας κατά τη διάρκεια του μοντάζ, ο μεγάλος μετρ τα έστειλε στη Φίνι ως δώρο. Ωστόσο, μια σημαντική λεπτομέρεια που είχε παραβλεφθεί από τους περισσότερους αφορά την ταινία «Dolce Vita» (1960). Στην αρχική εκδοχή του σεναρίου ο Φελίνι και οι συνεργάτες του είχαν δημιουργήσει έναν χαρακτήρα, την Ντολόρες, μια συγγραφέα που συμβουλεύει τον πρωταγωνιστή Μαρτσέλο για το ταλέντο του. Η Ντολόρες ήταν εμπνευσμένη από τη Λεονόρ Φίνι και η αρχική πρόθεση ήταν να την ερμηνεύσει η ηθοποιός Λουίζ Ράινερ, κάτι που όμως δεν συνέβη τελικά.

Les deux cranes, 1950.

Η Λεονόρ Φίνι γεννήθηκε στο Μπουένος Άϊρες από ιταλούς γονείς και σε μικρή ηλικία μετακόμισε στην Τεργέστη, στη Βόρεια Ιταλία, όπου η μητέρα της διέφυγε από τον καταπιεστικό πατέρα της, μόλις δεκαοκτώ μήνες μετά τη γέννηση της κόρης της. 

Visage Etude pour Fleurs du Mal, Watercolor, 1964.

Λεονόρ Φίνι με μάσκα λιονταριού. Η καλλιτέχνιδα ποζάρει στον φωτογράφο Αντρέ Οστιέ (André Ostier), φορώντας μια εντυπωσιακή μάσκα με πυκνή χαίτη από φτερά. Η μεταμφίεση συνδυάζει τη ζωική αγριότητα με τη θεατρική κομψότητα, δύο στοιχεία που διατρέχουν τη ζωγραφική και τη δημόσια εικόνα της. Φωτ.: André Ostier / Association des Amis d’André Ostier.

Leonor Fini, Masque de chat en galets corses, περ. 1960. Γατίσια μάσκα κατασκευασμένη από βότσαλα της Κορσικής, στερεωμένα σε ειδικό υπόστρωμα. Τα σκούρα, γυαλιστερά πετρώματα σχηματίζουν ένα μυστηριώδες πρόσωπο που θυμίζει αρχαίο τελετουργικό αντικείμενο. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Leonor Fini, Chinoiserie Masque, περ. 1960. Μάσκα από κεντημένα υφασμάτινα πέταλα, με κόκκινες και τιρκουάζ διακοσμητικές πέτρες. Τα περίτεχνα υλικά και οι αλλεπάλληλες υφές δημιουργούν ένα φανταστικό πρόσωπο ανάμεσα στο ανθρώπινο, το ζωικό και το τελετουργικό. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Leonor Fini, Masque de chat brodé, περ. 1960. Κεντημένη μάσκα γάτας από ύφασμα, χάντρες και χρυσές και ασημένιες πούλιες. Η Φίνι χρησιμοποιούσε τις ζωικές μεταμφιέσεις για να αποκτά διαφορετικές ταυτότητες, συνεχίζοντας έξω από τη ζωγραφική τις μεταμορφώσεις των έργων της. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Μετά από μια απόπειρα απαγωγής που ενορχηστρώθηκε από τον πατέρα της, η Φίνι άρχισε να ντύνεται ως αγόρι δημόσια, αναπτύσσοντας μια διαρκή εμμονή με τη μάσκα και μια ατμόσφαιρα μυστηρίου που αργότερα θα γινόταν χαρακτηριστικό της καλλιτεχνικής της πρακτικής. Οι μεταμφιέσεις της, ωστόσο, δεν είχαν σκοπό να αποκαλύψουν κάποια τελική, κρυμμένη αλήθεια. Η Φίνι δεν αναζητούσε ένα αυθεντικό πρόσωπο πίσω από τις διαδοχικές εμφανίσεις της. Αντιμετώπιζε τη μεταμφίεση ως μια δημιουργική δυνατότητα, έναν τρόπο να αποκτά κάθε φορά μια διαφορετική παρουσία μέσα στον κόσμο. Μπορούσε να γίνει ζώο, θεότητα, γυναίκα με ανδρικά χαρακτηριστικά, ντίβα ή πλάσμα χωρίς αναγνωρίσιμο φύλο. Κι αν σήμερα ο κόσμος της διαβάζεται συχνά μέσα από τη ρευστότητα του φύλου και τις σύγχρονες queer ταυτότητες, η σημασία του δεν εξαντλείται σε αυτή τη συγγένεια. Η Φίνι ανήκε σε μια άλλη εποχή και δεν χρειαζόταν τις σημερινές κατηγορίες για να αμφισβητήσει εκείνες που είχε κληρονομήσει.

Ophélia, 1963. Οι επισκέψεις της στο νεκροτομείο, δεκατριών ετών μόλις, της εξήψαν το ενδιαφέρον για τη ζωή και το θάνατο, τη φθορά και την αναγέννηση. Οι αναζητήσεις της αυτές την επηρέασαν βαθιά στην τέχνη της.

Στα εφηβικά της χρόνια, η Φίνι υπέφερε από μια οφθαλμολογική ασθένεια εξαιτίας της οποίας έπρεπε να έχει δεμένα τα μάτια για δύο μήνες – να η αφετηρία ενός καλλιτεχνικού λεξιλογίου εμπνευσμένου από τα όνειρα, τη φαντασία και την ανθρώπινη ψυχή. Χωρίς επίσημη ακαδημαϊκή εκπαίδευση, η Φίνι άρχισε να εκθέτει σε ομαδικές εκθέσεις στην Τεργέστη και στο Μιλάνο, όπου ανακάλυψε τους ιταλούς μανιεριστές. 

L'amitié, 1958.

Εκείνη την περίοδο άρχισε να λαμβάνει παραγγελίες για πορτρέτα, ένα είδος τέχνης για το οποίο αργότερα έγινε διάσημη, με έργα που απεικονίζουν καλλιτέχνες, συγγραφείς και δημόσια πρόσωπα όπως η Λεονόρα Κάρινγκτον, η Λαίδη Ντιαϊάνα Κούπερ, ο Ζαν Ζενέ και ο Αντρέ-Πιερ ντε Μαντιάργκ, μεταξύ άλλων.

Les Quatre saisons, 1972. Στους πίνακές της παρατηρούμε συχνά κρανία και κόκαλα που σημαδεύουν το νήμα ανάμεσα στο εφήμερο και το αιώνιο.

Τη δεκαετία του 1930 μετακόμισε στο Παρίσι έπειτα από παρότρυνση του Τζιόρτζιο ντε Κίρικο. Παρά τη σχέση της με το σουρεαλιστικό κίνημα, δεν δέχθηκε ποτέ να γίνει επισήμως μέλος του, επιλέγοντας να αποστασιοποιηθεί από την ανδροκρατούμενη δομή του. Οι γυναίκες που απεικονίζει στα έργα της είναι πάντα ισχυρές και κυρίαρχες, σε αντίθεση με τις παραδοσιακές, παθητικές απεικονίσεις που παρουσίαζαν άλλοι σουρεαλιστές καλλιτέχνες.

Gala, Dali, Leonor Fini and André Pieyre de Mandiargues (l. to r.), Arcachon, 1940.

Αυτή η στάση της δεν την εμπόδισε από το να συναναστρέφεται προσωπικότητες όπως ο Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν, ο Τζόζεφ Κορνέλ, ο Σαλβαδόρ Νταλί, ο Μαξ Ερνστ, ο Μαν Ρέι και η Μέρετ Οπενχάιμ, μεταξύ άλλων. Ανακαλύπτοντας τον δικό της δρόμο ως καλλιτέχνις τη δεκαετία του 1930, διαφώνησε με τις διακηρύξεις της παρισινής avant – gardes ενώ ανοιχτά είχε απορρίψει και την την αντι-αστική πολιτική στάση των Σουρεαλιστών. Η πρώτη της έκθεση στο Παρίσι ήταν σε μια γκαλερί που ανήκε στην Christine Dior. Στις ΗΠΑ, έκανε εκθέσεις στη γκαλερί Julien Levy της Νέας Υόρκης, προσγειώνοντας, ενώ το 1936 μπήκε για τα καλά στον χάρτη της αμερικανικής Τέχνης εκθέτοντας στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης.

Leonor Fini by Henri Cartier-Bresson, Paris, c.1933.

Γύρισε την Ευρώπη με αμάξι έχοντας για παρέα τους Μπρεσσόν και Μαντιάργκ, με τον Μπρεσσόν να τη φωτογραφίζει γυμνή σε μια πισίνα, μια φωτογραφία που πουλήθηκε το 2007 για 305,000 δολάρια, την υψηλότερη τιμή που είχε αποκτήσει έργο του μέχρι εκείνη τη στιγμή.

De l'un jour à l'autre I & II (From One Day to Another I & II), 1938.

Elles aimes se déguiser (They Love to Dress Up, Portrait of Joy Williams and Margot Fonteyn), 1948.

Ζωγράφισε πορτρέτα των Ζαν Ζενέ, Άννα Μανιάνι, Ζακ Οντιμπερντί, Αλίντα Βάλι, Ζαν Σλάμπεργκερ, και άλλων δημοσιοτήτων που ζούσαν στο Παρίσι. Αναλάμβανε τις διακοσμήσεις και σχεδίαζε κουστούμια για θεατρικά έργα, όπερες, μπαλέτα και τον κινηματογράφο.

Les Tragediennes, 1931-32.

Στο έργο της Fini μπορούμε να εντοπίσουμε τον επαναστατικό, προβοκατόρικο χαρακτήρα της απέναντι στην Τέχνη και τον αισθησιασμό που μπορεί να προκύψει μέσα απ’ αυτήν.

H Leonor Fini φωτογραφίζεται με πολυτελή τουαλέτα, θυμίζοντας Κόμισσα των ευρωπαϊκών σαλονιών ή ντίβα του Χόλιγουντ.

Αυτό αποτυπώνεται ξεκάθαρα σε μία σπάνια φωτογραφία της που τραβήχτηκε όταν ήταν περίπου 25 χρονών και φορά πολυτελή τουαλέτα, θυμίζοντας Κόμισσα των ευρωπαϊκών σαλονιών ή ντίβα του Χόλιγουντ. Θα μπορούσε: όμως, η εκείνη ακόμη και σ’ αυτό το μικρό στιγμιότυπο φαίνεται έτοιμη να πατάξει κάθε πιθανό πολιτισμικό κώδικα, σηκώνοντας ψηλά το πόδι και ακουμπώντας τη ψηλοτάκουνη γόβα της με χάρη και θράσος μαζί σε έναν καναπέ. Δεν έχει πρόβλημα να αποκαλυφθούν οι ζαρτιέρες της και να μετατρέψει μία απλώς αισθησιακή πόζα σε ένα παιχνίδι κυριαρχίας με τον φακό.

Το στιγμιότυπο δεν είναι τυχαίο. Όλος αυτός ο ερωτισμός ισορροπείτε, σχεδόν προβοκάρεται από τη μάσκα της Μούσας Θάλειας (η προστάτιδα της κωμωδίας στην αρχαία Ελλάδα), ενώ πίσω από τη ζωγράφο, υπάρχει ο πίνακας μιας περιπλανώμενης γυναίκας με μακριά μαλλιά και αισθησιακό χιτώνα να χαϊδεύει το σώμα της σ’ αυτή την περιπλάνηση.

Leonor Fini, Métamorphoses équivoques, 1953. Τρεις υβριδικές μορφές, με ανθρώπινα, ζωικά και σχεδόν μηχανικά χαρακτηριστικά, αναδύονται μέσα από μια σκοτεινή επιφάνεια. Τα σώματα χάνουν τα γνώριμα περιγράμματά τους σε έναν κόσμο διαρκούς μεταμόρφωσης. Ιδιωτική συλλογή, Μαδρίτη. Courtesy Galerie Minsky, Paris.

Αν και η Fini δεν σπούδασε ποτέ σε κάποια αναγνωρισμένη Σχολή Καλών Τεχνών, ωστόσο ανατράφηκε κυριολεκτικά μέσα στην ιστορία και τα δείγματα Τέχνης που είχε να προσφέρει η ιταλική Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός στο άγρυπνο πνεύμα της. Γεννημένη μέσα στα πλούτη, αλλά ανυπόμονη να μεγαλώσει, να ταξιδέψει και να αποκτήσει εμπειρίες, παντρεύτηκε πολύ νέα έναν Ιταλό πρίγκιπα, τον οποίο στη συνέχεια χώρισε για ζήσει ένα διάστημα στο Μιλάνο ως μπαϊσέξουαλ.

Leonor Fini, La Gardienne des phénix, 1954. Μια μυστηριώδης γυναικεία μορφή κρατά ένα αυγό, περιστοιχισμένη από αλλόκοτα πτηνά, κάτω από έναν κατακόκκινο ουρανό. Η Φίνι επιστρέφει στον συμβολισμό της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης, δημιουργώντας μια σύγχρονη μυθολογική ιέρεια. Courtesy of the Parker Foundation. Φωτ.: Archives Leonor Fini, Paris / © Leonor Fini Estate.

Λεονόρ Φίνι, La Gardienne à l’œuf noir (Η φύλακας του μαύρου αυγού), 1955. Μια γυναικεία μορφή, τυλιγμένη σε γαλάζιο μανδύα, κρατά ένα μαύρο αυγό μέσα σε ένα έρημο τοπίο με πορτοκαλοκόκκινο ουρανό. Το αυγό, σύμβολο γέννησης και μεταμόρφωσης, αποκτά στην εικόνα σχεδόν τελετουργική σημασία.

Leonor Fini, Les Devenants, 1958. Δύο απόκοσμες μορφές, με επιμήκη σώματα που μοιάζουν να έχουν σχηματιστεί από οστά, μέταλλο και οργανική ύλη, αναδύονται μέσα από ένα σκοτεινό τοπίο. Η Φίνι εξερευνά τη μεταμόρφωση της ανθρώπινης μορφής και τα ασαφή όρια ανάμεσα στη ζωή και την αποσύνθεση. FAMM / The Levett Collection. Φωτ.: De Vuyst Fine Art and Design.

Παρ’ ότι από πολλούς συνδέεται με τον σουρεαλισμό, η τέχνη της είναι βαθιά προσωπική. Μας παρουσιάζει έναν μυστηριώδη και παρεμφατικό κόσμο που κυριαρχείται από τις γυναίκες. Ο σουρεαλισμός ήταν στην πραγματικότητα ένα κομμάτι της ζωής της. Το 1936 όταν εξέθεσε έργα της μαζί με άλλους σουρεαλιστές στο Παρίσι, και είδαν τα έργα της, της ζήτησαν να την γνωρίσουν από κοντά και εκείνη εμφανίστηκε στο καφέ που είχαν ραντεβού, φορώντας μια στολή καρδιναλίου και εξήγησε ότι αρέσκεται στο «ανοσιούργημα» της γυναίκας που φορά αντρικά ρούχα.

Leonor Fini by André Ostier, Paris, 1948.        

Leonor Fini in her studio.

Παντρεύτηκε μία φορά, για μια σύντομο περίοδο τον Φρεντερίκο Βενετσιάνο, αλλά χώρισαν μόλις γνώρισε έναν Ιταλό διπλωμάτη, για χάρη της οποίας παράτησε την καριέρα του. Κάποτε είπε: «Ο γάμος ποτέ δεν με τράβηξε. Δεν έχω ζήσει ποτέ με έναν άνθρωπο μόνο. Από τότε που είμαι 18, πάντα επέλεγα να ζω σε αυτό που θα λέγαμε κοινόβιο. Ένα μεγάλο σπίτι με το ατελιέ μου, γάτες και φίλους, και με έναν άνδρα που θα ήταν μάλλον εραστής παρά φίλος. Και πάντα πετύχαινε.»

Leonor Fini & Sergio Gajardo, Italy, 1952.

 Leonor Fini by Erwin Blumenfeld, Paris, 1938.

Leonor Fini & Stanislao Lepri, 1945. Η γνωριμία της με τον Πολωνό συγγραφέα Κωνστάντι Ζελένσκι, γνωστός στο μεταπολεμικό Παρίσι ως Κοτ, την ενθουσίασε όταν έμαθε πως είναι ο νόθος αδερφός ενός αγαπημένου της εραστή. Ο Κοτ δέθηκε αμέσως με τη Φινί και τον πρώην διπλωμάτη Λέπρι, και έμεινε μαζί τους στο διαμέρισμά τους με τους τρεις τους να γίνονται αχώριστοι μέχρι το θανατό τους.

Προφανώς η αγάπη της για τους άνδρες ήταν τόσο καθοριστική στην Τέχνη της, όσο και στην προσωπική της ζωή. Έχοντας υπάρξει ερωμένη πολλών αντρών καθ’ όλη τη διάρκεια του ’30 και του '40, το 1952 δημιούργησε ένα ménage à trois (δεσμός τριών ατόμων) με την πολωνή δημοσιογράφο Constanty "Koty" Jeleński και τον Ιταλό διπλωμάτη Stanislao Lèpri. Οι τρεις τους προχώρησαν σε μία ρύθμιση της κοινής τους ζωής που θα διαρκούσε για πάντα. Αυτοί οι σύζυγοι – μη σύζυγοι αποτέλεσαν συχνά θέματα της εργογραφίας της.

Leonor Fini in her studio, Paris, 1961.

Φυσικά, οι Jeleński και Lèpri δεν ήταν οι μόνοι που την ενέπνεαν. Η Φίνι συνεργάστηκε με τον Γάλλο συγγραφέα Jean Genet, με τον οποίο μοιράστηκε την ίδια έλξη για τον Νίκο Παπατάκη, τον ηθοποιό και σκηνοθέτη που γνώρισε στο Μόντε Κάρλο.

Aυτοπροσωπογραφία με το Νίκο Παπατάκη (1941).

Η εκτεταμένη συνεργασία του Παπατάκη με τη Fini εκπροσωπείται σε αυτή την έκθεση με το ξεχωριστό διπλό πορτραίτο του, "The Alcove/ Αυτοπροσωπογραφία με τον Νίκο Παπατάκη" (1941), στην οποία ένας θηλυκός σάτυρος (!) που μοιάζει πολύ με την καλλιτέχνιδα, με δάφνες στα μαλλιά, παρατηρεί τον γυμνό Παπατάκη που κοιμάται, πάνω σε λευκά σεντόνια. Η σάρκα αποδίδεται σε χρυσαφένιους τόνους και μαζί με τα πλούσια πορφύρα και πράσινα χρώματα που χρησιμοποιεί η καλλιτέχνις, επιτυγχάνει ένα ζωγραφικό θαύμα που κινείται μεταξύ μεγαλείου και παρακμής.

La Toilette Inutile, 1964.

Leonor Fini, Les Carcans, 1984. Μια γυμνή, ανδρόγυνη μορφή με ροζ μπότες κάθεται με προκλητική αυτοπεποίθηση, ενώ δίπλα της δύο γυναικεία κεφάλια προβάλλουν από άκαμπτες κατασκευές. Η Φίνι αντιπαραθέτει την ελευθερία του σώματος με τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι κοινωνικές συμβάσεις. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Η μεγαλύτερη και πιο ανθεκτική καλλιτεχνική της εξέγερση ήταν απέναντι στην πατριαρχία και τον ρόλο του κυρίαρχου αρσενικού στην κοινωνία. Η Fini χλεύασε, έπαιξε, αντέστρεψε τους παραδοσιακά αντρικούς ρόλους κατά την έμπνευση και τις επιθυμίες της, είδε τους άντρες μέσα από έναν παραμορφωτικό φακό λες, που θύμιζε Ιερώνυμο Μπος και με τις λεπτομέρειες του φίλου της Τζόρτζιο Ντε Κίρικο επαναπροσδιόρισε τον αρσενικό ρόλο στην Τέχνη. Για την ακρίβεια, μετέτρεψε την αντρική σάρκα σε έδαφος επιθυμίας και πόθου, ακριβώς, όπως χρόνια πριν είχε κάνει η Τέχνη με το γυναικείο σώμα…

La serrure (The Lock), 1965.

Leonor Fini, Divinité chtonienne guettant le sommeil d’un jeune homme, 1946. Ένας γυμνός νέος κοιμάται, ενώ πίσω του μια σκοτεινή γυναικεία θεότητα παρακολουθεί τον ύπνο του. Η Φίνι ανατρέπει την παραδοσιακή σχέση ανάμεσα στο ανδρικό βλέμμα και το γυναικείο σώμα, δίνοντας στη γυναίκα τον ρόλο της αινιγματικής φύλακα. Courtesy Weinstein Gallery, San Francisco / Francis M. Naumann Fine Art, New York.

Ορθολογιστικά, αλλά το ίδιο επαναστατικά, όπως οι Claude Cahun και Dorothea Tanning, η Fini αφόπλιζε την αρσενική εξουσία και διέλυε τις νόρμες μεταξύ των δύο φύλων, χρησιμοποιώντας στους πίνακες της, λεπτούς άντρες, συχνά γυμνούς, σε χαλαρές στάσεις ανάπαυσης ή ύπνου και δίπλα τους έβαζε άγρυπνες γυναικείες κυρίαρχες μορφές, με περίτεχνα πλουμιστά φορέματα που κάποτε θύμιζαν πανοπλίες. Κατά τους επιμελητές της έκθεσης αυτή η αντίθεση ανάμεσα στα φύλα και τους ρόλους ήταν κάτι εξαιρετικά επαναστατικό για την εποχή της, μία ξεκάθαρη αμφισβήτηση της αρσενικής εξουσίας.

«Γυναίκα καθισμένη πάνω σε γυμνό άντρα» (1942). Photo Leonor Fini Estate.

Leonor Fini, Dans la tour (Autoportrait avec Constantin Jelenski), 1952. Η ζωγράφος, ντυμένη στα μαύρα, στέκεται δίπλα στον σχεδόν γυμνό συγγραφέα και σύντροφό της Κονσταντίν Γελένσκι, που φορά έναν κόκκινο μανδύα. Η σύνθεση αντιστρέφει τους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων στην ευρωπαϊκή ζωγραφική. FAMM / The Levett Collection. Φωτ.: Jerome Kelagopian.

Σε κάποιους πίνακες, όπως στο "In the Tower" (1952), η θηλυκή φιγούρα είναι θυμίζει κάτι από σύγχρονη μαγεία, ενώ σε άλλες, όπως το "Πορτραίτο μιας γυναίκας που κάθεται πάνω σε έναν γυμνό άνδρα" (1942), ο θεατής χάνεται μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας σ’ αυτές τις ηδονιστικές απεικονίσεις της Fini.

Une grande curiosité (A Great Curiosity), 1983.

Έγραψε τρεις νουβέλες, και ο κύκλος της περιελαμβάνε μεταξύ άλλων, ονόματα όπως του Ζαν Κοκτώ και Τζόρτζιο ντε Κίρικο. Ζωγράφισε για έργα όπως των Πόε, Μπωντλέρ και Σαίξπηρ, αλλά και για σύγχρονους συγγραφείς με τους οποίους υπήρξε ιδιαίτερα γενναιόδωρη χαρίζοντάς τους τις δουλειές της, διασφαλίζοντας πιο άμεσα και εύκολα την έκδοση των βιβλίων τους.

Voyage, 1965.

L’Entre deux (Between Two), 1967.

Les aveugles (The Blind Ones), 1968.

Έχει ειπωθεί για την Φίνι πως απεικόνισε τη γυναίκα χωρίς τύψεις και απολογίες. Σε πολλούς πίνακες, έχει ζωγραφίσει όμορφες γυναίκες, ενίοτε με αυτοβιογραφική ματιά, σε προκλητικές και διασκεδαστικές στιγμές.

Η Λεονόρ Φίνι με μάσκα γάτας, περίπου το 1960. Ντυμένη με ριγέ ύφασμα και φορώντας μια περίτεχνη αιλουροειδή μάσκα, η ζωγράφος υιοθετεί την όψη ενός από τα αγαπημένα της ζώα. Οι γάτες είχαν ξεχωριστή θέση στη ζωή και στην τέχνη της. Φωτ.: Archives Leonor Fini, Paris / © Leonor Fini Estate.

Η Leonor Fini, ο Max Ernst και ο Enico Colombotto Rosso στην Κορσική, 1965; © Estate of Leonor Fini, image courtesy Estate of Leonor Fini.

Το «Δάσος» (1960).

Leonor Fini, Chimère du soir, 1961. Μέσα σε μια έντονη μπλε επιφάνεια, κόκκινες και σκοτεινές μορφές μοιάζουν να αναδύονται από το χρώμα. Η Φίνι απομακρύνεται από την παραστατική ζωγραφική και πειραματίζεται με την αφαίρεση, αφήνοντας τις μορφές να σχηματιστούν μέσα από την ίδια τη ζωγραφική ύλη. Ιδιωτική συλλογή. Courtesy Weinstein Gallery, Los Angeles.

Στις αρχές της δεκαετίας του '60, η Fini σχεδόν αποστράφηκε την ίδια της τη θεματογραφία. Έπαψε να ζωγραφίζει πορτρέτα και γυμνά. Γύρισε σε κάτι θύμιζε αφηρημένη τέχνη και νεκρές φύσεις, αφήνοντας πίσω της έργα που αποτελούν αδιαμφισβήτητα αριστουργήματά της. Το «Δάσος» (1960) και η «Απογευματινή Χίμαιρα» (1961) με τεχνοτροπία που παραπέμπει σε συμβολιστές ζωγράφους όπως ο Gustave Moreau και ο Odilon Redon, με χρώματα που λιώνουν και συγχωνεύονται μεταξύ τους, υπονοώντας τις μορφές της εικόνας, είναι πραγματικά ορόσημα στη σταδιοδρομία της.

Rasch Rasch Mein Puppen Warten...(Hurry, Hurry, Hurry...My Dolls Are Waiting),  1975.

Zwei Frauen (Two Women), 1939. Η ανεξαρτησία και η εμπιστοσύνη της Φίνι στο ένστικτο την συνδέουν με άλλες γυναίκες καλλιτέχνιδες του σουρεαλισμού, όπως η στενή της φίλη Λεονόρα Κάρινγκτον και η Φρίντα Κάλο.

L'Homme aux masques, 1949. Οι άντρες από την άλλη, φαίνονται να χάνουν κάπως σε μέγεθος και πιθανότητα και σε δύναμη, και μοιάζουν να τοποθετούνται υπό την προστασία των γυναικών. Ωστόσο, η σχέσης της με άλλους άντρες καλλιτέχνες ήταν περισσότερο κοινωνική, παρά ουσιαστική. Ο πουριτανισμός του Αντρέ Μπρετόν και η δυσανεξία των σουρεαλιστών να αποδεχτούν την γυναικεία αυτονομία (παρ’ ότι μιλούσαν για απελευθέρωση) την έβρισκαν αντίθετη.

Leonor Fini by George Platt Lynes, New York, 1936. Η πρώτη της σόλο έκθεση ήταν στην Julian Levy Gallery το 1939 στη Νέα Υόρκη. Κατά τη διάρκεια του 2ου παγκοσμίου πολέμου, έζησε στο Μόντε Κάρλο και στη Ρώμη και στη συνέχεια εργάστηκε ως εικονογράφος, σκηνογράφος και ζωγράφος με μεγάλη αναγνώριση στη Ευρώπη.

Η Λεονόρ Φίνι στο μοναστήρι της Νόντσα, στην Κορσική, το 1965. Με ένα μακρύ, πτυχωτό ένδυμα και περίτεχνο κάλυμμα κεφαλής, η καλλιτέχνιδα μεταμορφώνει το φυσικό τοπίο σε σκηνικό μιας προσωπικής μυθολογίας. Φωτ.: Eddy Brofferio / © Eddy Brofferio Archive.

Η Leonor Fini στη Νονζά στην Κορσική, 1967. Φωτο: Eddy Brofferio, © Estate of Leonor Fini, image courtesy Weinstein Gallery, San Francisco.

Η Λεονόρ Φίνι στο μοναστήρι της Νόντσα, στην Κορσική, το 1967. Με επιβλητικό κάλυμμα κεφαλής από μαύρα φτερά και λαμπερά διακοσμητικά στοιχεία, η Φίνι εμφανίζεται σαν εξωτική ιέρεια ή μυθική θεότητα. Οι εντυπωσιακές μεταμφιέσεις της αποτελούσαν προέκταση του εικαστικού της κόσμου. Φωτ.: Eddy Brofferio / © Eddy Brofferio Archive.

«Αυτοπροσωπογραφία με κόκκινο καπέλο» (1968).

Απεβίωσε στο Παρίσι το 1996, αφήνοντας πίσω της ένα έργο που θεωρείται σήμερα καθοριστικό για την ιστορία της μοντέρνας τέχνης. Η δε ζωή της, το πώς αμφισβήτησε τις καθιερωμένες αντιλήψεις γύρω από την οικογένεια, τη θηλυκότητα και τη σεξουαλικότητα, επιλέγοντας να ακολουθήσει τις δικές της αξίες και να ζήσει με έναν αυθεντικό και ανεξάρτητο τρόπο, την καθιστούν ακόμα και σήμερα πρότυπο δυναμισμού και χειραφέτησης.

Portrait of an Artist, by Chris Vermorcken. VHS release in England and the United Sates of the 1987 film. French with English subtitles. Produced and distributed by RM Associates (Home Vision). Running time: 86 mins. Re-released in 2000. Leonor Fini, directed by Chris Vermorcken, 1987. Le Ministère de la Communauté française de Belgique et Les Films Dulac, Bruxelles, with the participation of Constantin Jelenski and Angelo Rinaldi. Cinematography by Louis-Philippe Capelle and Denys Clerval, original score by Willy de Maesschalck, edited by Eva Houdova, sound by Alain Sironval, animation stand Jacques Campens. Produced by Dany Janssens Casteels, Agnès Rombaut, Marilyn Watelet, Chris Vermorcken. Filmed in Paris and Saint-Dyé-sur-Loire in the summer of 1986, distributed by R. M. Associates, London. With funding from Éditions Van Dijck. Running time: 90 mins.Premiered at Palais des Festivals at Cannes l1 May 1987, as part of M.I.P/T.V (Marché du festival de Cannes). Festival International de Film Francophone de Belgique, Namur, September 1987; First commercial screening at Cinéma Studio, Brussels, November 1987.

Πηγές: https://www.tovima.gr/print/vimagazino/leonor-fini-cri-texni-os-praksi-eleytherias/ - https://www.lifo.gr/culture/eikastika/ntelikatoi-antres-panoples-gynaikes-erotiko-theatro-tis-leonor-fini  - https://www.lifo.gr/now/entertainment/leonor-fini-i-gynaika-me-ton-skorpio-sto-ganti-kai-oi-aggeloi-horis-derma