Ο χαμένος αστρικός χάρτης του Ίππαρχου αποκαλύπτεται μετά από 2.000 χρόνια. Scientists Reveal The Oldest Map of The Night Sky Ever Made

Νέα στοιχεία για τον χαμένο Κατάλογο Αστεριών του αρχαίου Έλληνα αστρονόμου Ίππαρχου ήρθαν στο φως χάρη στην πολυφασματική απεικόνιση ενός χειρογράφου παλίμψηστου και την επακόλουθη αποκρυπτογράφηση και ερμηνεία. Αυτά τα νέα στοιχεία είναι τα πιο έγκυρα μέχρι σήμερα και επιτρέπουν σημαντική πρόοδο στην ανακατασκευή του Καταλόγου Αστεριών του Ιππάρχου. Συγκεκριμένα, επιβεβαιώνουν ότι ο Κατάλογος Αστεριών αρχικά συντάχθηκε σε ισημερινές συντεταγμένες. Επιβεβαιώνουν επίσης ότι ο Κατάλογος Αστεριών του Πτολεμαίου δεν βασίστηκε αποκλειστικά σε δεδομένα από τον Κατάλογο του Ιππάρχου. Τέλος, τα διαθέσιμα αριθμητικά στοιχεία είναι συνεπή με ακρίβεια εντός 1° των πραγματικών αστρικών συντεταγμένων, γεγονός που θα καθιστούσε τον Κατάλογο του Ιππάρχου σημαντικά πιο ακριβή από αυτόν του διαδόχου του Κλαύδιου Πτολεμαίου. New evidence for ancient Greek astronomer Hipparchus’ lost Star Catalogue has come to light thanks to multispectral imaging of a palimpsest manuscript and subsequent decipherment and interpretation. This new evidence is the most authoritative to date and allows major progress in the reconstruction of Hipparchus’ Star Catalogue. In particular, it confirms that the Star Catalogue was originally composed in equatorial coordinates. It also confirms that Ptolemy’s Star Catalogue was not based solely on data from Hipparchus’ Catalogue. Finally, the available numerical evidence is consistent with an accuracy within 1° of the real stellar coordinates, which would make Hipparchus’ Catalogue significantly more accurate than his successor Claudius Ptolemy’s.

Επιστήμονες αποκάλυψαν πρόσφατα στοιχεία για τον αρχαιότερο γνωστό χάρτη του νυχτερινού ουρανού, ο οποίος πιστεύεται ότι δημιουργήθηκε πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια από τον διάσημο αρχαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο. Η ανακάλυψη έγινε χάρη σε σύγχρονες τεχνολογίες σάρωσης που αποκάλυψαν κείμενα κρυμμένα μέσα σε ένα μεσαιωνικό χειρόγραφο, το οποίο για αιώνες έκρυβε κάτω από το ορατό κείμενο έναν χαμένο αστρονομικό κατάλογο.

Ο αρχαιότερος χάρτης των άστρων

Αυτή η έγχρωμη εκδοχή μιας γκραβούρας του 19ου αιώνα απεικονίζει τον αρχαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο να χρησιμοποιεί ένα εργαλείο παρατήρησης για να μετρήσει τις θέσεις των αστεριών. Οι ιστορικοί της επιστήμης δεν γνωρίζουν ακριβώς πώς μέτρησε ο Ίππαρχος τα αστέρια τον δεύτερο αιώνα π.Χ., αλλά πρόσφατα ανακαλύφθηκαν θραύσματα από τον αστρικό του κατάλογο που αποκαλύπτουν την αξιοσημείωτη ακρίβεια του έργου του. This colored version of a 19th-century engraving depicts ancient Greek astronomer Hipparchus using a sighting tool to measure the positions of the stars. Science historians don't know exactly how Hipparchus measured the stars in the second century B.C., but recently discovered fragments from his star catalog reveal the remarkable accuracy of his work.  North Wind Picture Archives, Alamy Stock Photo

Ο χάρτης θεωρείται έργο του Ίππαρχου, ενός από τους σημαντικότερους αστρονόμους της αρχαιότητας, που έζησε περίπου μεταξύ 190 και 120 π.Χ.. Ο Ίππαρχος θεωρείται ο πρώτος αστρονόμος στον δυτικό κόσμο που προσπάθησε να δημιουργήσει έναν συστηματικό κατάλογο των άστρων, καταγράφοντας τις θέσεις τους στον ουρανό και μελετώντας τις κινήσεις του Ήλιου και της Σελήνης.

Για πολλούς αιώνες, οι επιστήμονες πίστευαν ότι το έργο του είχε χαθεί. Μέχρι πρόσφατα, το μόνο σωζόμενο κομμάτι της δουλειάς του ήταν ένα σχόλιο που είχε γράψει πάνω σε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τους αστερισμούς.

Το χειρόγραφο που έκρυβε τον χάρτη

These images of the manuscript that contains “erased” fragments of Hipparchus's star catalog show how multispectral analysis can be used to reconstruct hidden text. The later Syriac text is in black, the Greek text revealed underneath in yellow. Courtesy Museum of the Bible Collection. All rights reserved. © Museum of the Bible, 2021.

Η μεγάλη ανακάλυψη έγινε το 2022, όταν ερευνητές εξέτασαν προσεκτικά ένα χειρόγραφο του 6ου αιώνα. Το χειρόγραφο αποδείχθηκε ότι ήταν ένα παλίμψηστο — ένα έγγραφο δηλαδή στο οποίο το αρχικό κείμενο είχε σβηστεί ώστε η περγαμηνή να χρησιμοποιηθεί ξανά, κάτι συνηθισμένο στον Μεσαίωνα λόγω του υψηλού κόστους των υλικών.

Ο Ίππαρχος πιθανότατα επηρεάστηκε από το προηγούμενο έργο των Βαβυλωνίων αστρονόμων, οι οποίοι μέτρησαν τις αποστάσεις ορισμένων αστερισμών από την εκλειπτική. Παρακολουθώντας τις κινήσεις αυτών των ζωδιακών αστερισμών - των αστερισμών που βρίσκονται σε ένα μέρος του ουρανού από το οποίο κινείται ο ήλιος κατά τη διάρκεια του έτους - οι Βαβυλώνιοι μπορούσαν να μετρήσουν τις εποχές και να προβλέψουν αστρονομικά γεγονότα όπως οι εκλείψεις. Ο συνδυασμός της βαβυλωνιακής πρακτικής της μέτρησης και της πρόβλεψης των κινήσεων των αστεριών με τις ελληνικές έννοιες των μαθηματικών και της γεωμετρίας θεωρείται το θεμελιώδες επίτευγμα του Ίππαρχου. Ben Scott, NG Staff. Source: NASA, International Astronomical Union

Κάτω από το χριστιανικό κείμενο που έγραψαν μοναχοί στα συριακά, οι ερευνητές εντόπισαν ίχνη ενός παλαιότερου ελληνικού αστρονομικού κειμένου. Οι αναφορές που βρέθηκαν συνδέονται με το φαινόμενο της μετάπτωσης της Γης – την αργή ταλάντωση του άξονα περιστροφής του πλανήτη – κάτι που ταιριάζει χρονικά με την εποχή του Ίππαρχου.

Η σύγχρονη τεχνολογία αποκαλύπτει το κρυμμένο κείμενο

A portion of the Codex Climaci rescriptus palimpsest, from the Museum of the Bible in Washington, DC. SLAC researchers used X-ray beams and the particle accelerator to recover the work of an ancient astronomer, who made the earliest known attempt to log the stars.  (Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory)

Για να διαβάσουν το κρυμμένο κείμενο χωρίς να καταστρέψουν το εύθραυστο χειρόγραφο, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ακτίνες Χ που παράγονται από έναν επιταχυντή σωματιδίων (synchrotron) στο SLAC National Accelerator Laboratory στις ΗΠΑ.

The Codex Climaci Rescriptus palimpsest is a centuries old manuscript that hides what may be the oldest-known map of the stars. X-ray beams from our synchrotron at SLAC are helping uncover the long-erased and overwritten star map by scanning for trace metals left behind by the original inks. More: https://stanford.io/4rlEqG7. Footage captured by Olivier Bonin/SLAC

Η τεχνολογία αυτή επιτρέπει στους ερευνητές να διακρίνουν διαφορετικές χημικές συνθέσεις μελανιών. Το κείμενο που έγραψαν οι μοναχοί περιέχει σίδηρο, ενώ το αρχαιότερο ελληνικό κείμενο έχει διαφορετική χημική «υπογραφή» με βάση το ασβέστιο. Έτσι μπορούν να ξεχωρίσουν και να αποκαλύψουν τα κρυμμένα γράμματα.

Τα πρώτα στοιχεία από τον χάρτη

This cross-fade montage shows a detail of the palimpsest under ordinary lighting; under multispectral analysis; and with a reconstruction of the hidden text.Credit: Museum of the Bible. Photo by Early Manuscripts Electronic Library/Lazarus Project, University of Rochester; multispectral processing by Keith T. Knox; tracings by Emanuel Zingg.

Ήδη οι ερευνητές έχουν καταφέρει να ανακτήσουν ορισμένες περιγραφές άστρων και αναφορές σε αστερισμούς, όπως ο Υδροχόος. Ο στόχος των επιστημόνων είναι να ανακτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερες από τις αρχικές αστρονομικές συντεταγμένες των άστρων, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα πώς οι αρχαίοι επιστήμονες χαρτογράφησαν τον ουρανό.

Ο ιστορικός της επιστήμης Βίκτορ Ζισενμπέργκ δήλωσε ότι οι συντεταγμένες που έχουν ήδη βρεθεί είναι εντυπωσιακά ακριβείς, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς ότι υπολογίστηκαν με γυμνό μάτι, αιώνες πριν από την εφεύρεση του τηλεσκοπίου.

Ένα χειρόγραφο με μακρύ ταξίδι

The library of St Catherine Monastery on the Sinai Peninsula in Egypt yielded a palimpsest containing stellar coordinates by Hipparchus. Credit: Amanda Ahn/Alamy

Το χειρόγραφο ονομάζεται Codex Climaci Rescriptus και πιστεύεται ότι προέρχεται από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ένα από τα παλαιότερα συνεχώς λειτουργούντα χριστιανικά μοναστήρια στον κόσμο. Σήμερα φυλάσσεται στο Museum of the Bible στην Ουάσινγκτον, απ’ όπου μεταφέρθηκε ειδικά για τη μελέτη.

Elizabeth Hayslett, a conservator from the Museum of the Bible, demonstrates the custom matting and frames used to keep 11 ancient parchment pages flat during high-speed X-ray scanning at the SLAC National Accelerator Laboratory in Menlo Park. (Ayah Ali-Ahmad/KQED)

Η μεταφορά και η μελέτη του χειρογράφου απαιτούν εξαιρετική προσοχή: οι σελίδες τοποθετήθηκαν σε ειδικά πλαίσια, σε θήκες με ελεγχόμενη υγρασία, ενώ ο φωτισμός στον χώρο σάρωσης ρυθμίζεται ώστε να μην αλλοιωθεί το μελάνι.

Ένα παζλ που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί

From left, conservator Elizabeth Hayslett, scholar Victor Gysembergh and physicist Uwe Bergmann place a manuscript page into a scanning apparatus at the SLAC National Accelerator Laboratory. The interdisciplinary team is collaborating to recover the oldest known numerical catalog of the stars. (Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory)

Μέχρι στιγμής έχουν σαρωθεί μόνο 11 σελίδες από το χειρόγραφο, το οποίο συνολικά αποτελείται από περίπου 200 σελίδες. Επιπλέον, πολλές από αυτές βρίσκονται σε διαφορετικές συλλογές και βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο, κάτι που κάνει την πλήρη αποκατάσταση του χάρτη ιδιαίτερα δύσκολη.

Παρά τις δυσκολίες, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η πιθανότητα ανασύνθεσης του πρώτου γνωστού χάρτη του νυχτερινού ουρανού αποτελεί μια εξαιρετικά σημαντική στιγμή για την ιστορία της επιστήμης. Η έρευνα ίσως αποκαλύψει πώς οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι κατάφεραν, πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, να καταγράψουν με τόσο μεγάλη ακρίβεια τον ουρανό που βλέπουμε μέχρι σήμερα.

Πηγές: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00218286221128289 - https://www.sciencealert.com/scientists-reveal-the-oldest-map-of-the-night-sky-ever-made - https://www.huffingtonpost.gr/diethnes/oi-epistimones-apokalypsan-ton-palaiotero-charti-tou-nychterinou-ouranou-pou-echei-dimiourgithei-pote/ - https://www.thearchaeologist.org/blog/first-known-map-of-night-sky-found-hidden-in-medieval-parchment - https://www.kqed.org/news/12070647/stanford-scientists-reveal-oldest-map-of-the-night-sky-previously-lost-to-time