Βίλχελμ Ράιχ, «Άκου ανθρωπάκο». Wilhelm Reich, "Listen, Little Man"

Jean-Eugène Buland (1852–1926), Alms of a Beggar (1880), oil on canvas, 117 × 89 cm, location not known. Wikimedia Commons. Σε αυτόν τον απαιτητικό πίνακα του Jean-Eugène Buland, «Η ελεημοσύνη ενός ζητιάνου» του 1880, μια νεαρή γυναίκα ντυμένη άψογα στα λευκά κάθεται έξω από μια εκκλησία αναζητώντας ελεημοσύνη. Την πλησιάζει, με ένα νόμισμα στο δεξί του χέρι, ένας άντρας που είναι και ο ίδιος ζητιάνος. Τα ρούχα του είναι μπαλωμένα πάνω σε μπαλώματα, ξεθωριασμένα και βρώμικα, και φοράει παλιά ξύλινα παπούτσια. Κι όμως, πρόκειται να δώσει στη νεαρή γυναίκα αυτό που πιθανότατα θα είναι το τελευταίο του νόμισμα…

Σε φωνάζουν Ανθρωπάκο, Κοινό Άνθρωπο. Λένε πως χάραξε η εποχή σου, Η «Εποχή του Κοινού Ανθρώπου».

Μα δεν είσαι συ που το λες, ανθρωπάκο. Το λένε εκείνοι, οι αντιπρόεδροι των μεγάλων εθνών, οι εργατοπατέρες, οι μετανιωμένοι γιοι των αστών, οι πολιτικοί και οι φιλόσοφοι. Σου προσφέρουν το μέλλον, μα δεν ρωτούν για το παρελθόν σου.

Κι όμως, είσαι κληρονόμος ενός τρομερού παρελθόντος. Τούτη η κληρονομιά καίει στη χούφτα σου σαν διαμάντι φλεγόμενο. Εγώ αυτό έχω να σου πω. Ο γιατρός, ο τσαγκάρης, ο μηχανικός ή ο εκπαιδευτικός, για να προκόψουν στη δουλειά τους και να κερδίσουν το ψωμί τους, πρέπει να γνωρίζουν τις ελλείψεις τους. Εδώ και κάμποσες δεκαετίες παίρνεις παγκοσμίως τα ηνία στα χέρια σου. Το μέλλον της ανθρωπότητας θα εξαρτηθεί από τις σκέψεις και τις πράξεις σου. Όμως, οι δάσκαλοι κι οι αφέντες σου δεν σου μιλάνε για τον τρόπο που σκέφτεσαι πραγματικά. Δεν σου λένε ποιος είσαι στα αλήθεια. Κανένας δεν τολμά να σε φέρει αντιμέτωπο με τη μοναδική πραγματικότητα που έχει τη δύναμη να σε καταστήσει κύριο του πεπρωμένου σου. Είσαι «ελεύθερος» από μια άποψη μονάχα: Ελεύθερος από την αυτοκριτική, που μπορεί να σε βοηθήσει να κουμαντάρεις τη ζωή σου.

Δεν σ’ άκουσα να παραπονιέσαι ποτέ: «Με εκθειάζετε σαν το μελλοντικό αφέντη του εαυτού μου και του κόσμου μου. Αλλά δε μου λέτε πώς γίνεται κανείς αφέντης του εαυτού του. Δεν μου λέτε ποια είναι τα λάθη και τα ελαττώματα μου, που σφάλλω στον τρόπο που σκέφτομαι και πράττω». Επιτρέπεις στους ισχυρούς να απαιτούν τη δύναμη εν ονόματι «του ανθρωπάκου». Όμως, εσύ ο ίδιος παραμένεις βουβός. Ενισχύεις τους ισχυρούς με περισσότερη δύναμη. Επιλέγεις για εκπροσώπους ανθρώπους αδύναμους και κακοήθεις. Τελικά διαπιστώνεις πάντα, πολύ αργά, πως σ’ έπιασαν κορόιδο …

Διαφέρεις από τον ισχυρό σε τούτο μόνο: Ο ισχυρός υπήρξε κάποτε ένας πολύ μικρός ανθρωπάκος, αλλά ανέπτυξε μια σημαντική ικανότητα. Αναγνώρισε την ποταπότητα και την ανεπάρκεια των σκέψεων και των πράξεων του. Κάτω από την πίεση κάποιου έργου που θεώρησε σημαντικό, έμαθε να διακρίνει ότι η μικρότητα κι η ευτέλειά του απειλούσαν την ευτυχία του. Με άλλα λόγια ο ισχυρός γνωρίζει πότε και σε τι, είναι ανθρωπάκος.

Ο ανθρωπάκος, όμως, δεν γνωρίζει ότι είναι ποταπός και φοβάται να το μάθει. Κρύβει την ποταπότητα και την ανεπάρκεια του πίσω από αυταπάτες δύναμης και μεγαλείου, τη δύναμη και του μεγαλείου κάποιου άλλου. Είναι περήφανος για τους μεγάλους στρατηγούς του, αλλά όχι για τον εαυτό του. Θαυμάζει την ιδέα που δεν είχε κι όχι εκείνη που είχε. Όσο λιγότερο καταλαβαίνει κάτι, τόσο περισσότερο πιστεύει σ’ αυτό. Κι όσο καλύτερα αντιλαμβάνεται μια ιδέα, τόσο η πίστη του σ’ αυτήν κλονίζεται… Ο ανθρωπάκος δεν θέλει να ακούσει την αλήθεια για τον εαυτό του. Δεν θέλει να σηκώσει το φορτίο της μεγάλης ευθύνης που τον βαρύνει, είτε του αρέσει, είτε όχι. Θέλει να παραμείνει ανθρωπάκος, ή να γίνει μεγάλος ανθρωπάκος. Θέλει να γίνει πλούσιος, εργατοπατέρας, επικεφαλής του συλλόγου βετεράνων ή πρόεδρος του φιλόπτωχου. Δεν θέλει, όμως, να αναλάβει την ευθύνη για τη δουλειά του, για τα αποθέματα τροφίμων, για το οικιστικό, τη συγκοινωνία, την παιδεία, τις επιστημονικές έρευνες, τη διοίκηση ή οτιδήποτε άλλο…

Προκειμένου να ξεφύγεις από την κατάσταση του σκλάβου που είναι αφοσιωμένος σε έναν και μοναδικό αφέντη και να γίνεις σκλάβος του καθενός, πρέπει πρώτα να σκοτώσεις τον δυνάστη. Δίχως, όμως, επαναστατικά κίνητρα και υψηλά ιδανικά περί ελευθερίας, δεν μπορείς να διαπράξεις έναν τέτοιο πολιτικό φόνο… Δεν είμαι λευκός μήτε μαύρος, κόκκινος ή κίτρινος.

Δεν είμαι χριστιανός, ούτε Εβραίος, μουσουλμάνος ή μορμόνος. Δεν είμαι πολύγαμος, μήτε ομοφυλόφιλος ή αναρχικός. Όταν αγκαλιάζω μια γυναίκα, είναι επειδή την αγαπώ και την ποθώ κι όχι επειδή έχω πιστοποιητικό γάμου ή είμαι σεξουαλικά πεινασμένος. Δεν δέρνω τα παιδιά. Δεν ψαρεύω, δεν κυνηγώ κι ας είμαι καλός σκοπευτής κι ας αγαπώ τη σκοποβολή. Δεν παίζω μπριτζ και δε δίνω πάρτι για να διαδώσω τις ιδέες μου. Αν οι ιδέες μου ευσταθούν, θα διαδοθούν από μόνες τους. Δεν υποβάλλω τις εργασίες μου σε καμιά ιατρική αυθεντία, εκτός κι αν τις κατανοεί καλύτερα από μένα. Εγώ αποφασίζω ποιος κατανοεί τις ανακαλύψεις μου και ποιος όχι.

[...]

(απόσπασμα)

Πηγή: Βίλχελμ Ράιχ, «Άκου Ανθρωπάκο», εκδ. Ιάμβλιχος, 1999, σελ. 9-12. Διαβάστε το βιβλίο ΕΔΩ: https://athens.indymedia.org/media/old/reich.akoy.an8rwpako.pdf

Reich portrait 1920s Vienna. Photo: Courtesy of of the Wilhelm Reich Infant Trust

O Βίλχελμ Ράιχ γεννήθηκε στις 27 Μαρτίου 1897, στη Dobrzcynica της Γαλικίας, που κάποτε ήταν μέρος της Αυστρο-Ουγγρικής Αυτοκρατορίας. Μεγάλωσε σε ένα αγρόκτημα βοοειδών του πατέρα του σε μια περιοχή που είναι γνωστή ως Μπουκοβίνα.

Ο Ράιχ έμαθε γράμματα από καθηγητές στο σπίτι μέχρι το 1910, μέχρι τη μέρα που η μητέρα του αυτοκτόνησε αφού ο πατέρας του ανακάλυψε ότι είχε μία σύντομη σχέση με έναν από τους καθηγητές του. Ο Ράιχ έγραψε ότι γνώριζε τη σχέση της μητέρας του και πως τον είχε επιβαρύνει με συναισθήματα ντροπής, ζήλιας και θυμού και έδινε αγώνα μέσα του για το αν θα προστάτευε τη μητέρα του ή θα έλεγε τα πάντα στον πατέρα του. Ο ίδιος κατηγορούσε τον εαυτό του για την αυτοκτονία της για πολλά χρόνια αργότερα.

Μετά το θάνατο της μητέρας του, ο πατέρας του Ράιχ τον έστειλε σε γυμνάσιο αρρένων. Το 1914, ο πατέρας του πέθανε από φυματίωση και άρχισε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Ράιχ εγκατέλειψε το σπίτι του και εντάχθηκε στον αυστριακό στρατό το 1915.

O Ράιχ εισήλθε στην ιατρική σχολή της Βιέννης το 1918 και άρχισε να εξερευνά τα έργα του Σίγκμουντ Φρόυντ. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ράιχ συνάντησε και έγινε μαθητής του Φρόυντ και τελικά εργάστηκε ως βοηθός στην κλινική πρακτική του Φρόιντ. Είχε προσκληθεί να γίνει μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρίας της Βιέννης το 1920 και έλαβε το πτυχίο ιατρικής το 1922.

Δίδαξε ψυχαναλυτικά σεμινάρια στη Βιέννη από το 1922 ως το 1930 και εργάστηκε ως ψυχαναλυτής που ειδικεύεται στην παροχή σεξουαλικών συμβουλών. Ίδρυσε τη Σοσιαλιστική Κοινωνία της Σεξουαλικής Συμβουλευτικής και Σεξουαλικής Έρευνας το 1928, και όταν μετακόμισε στο Βερολίνο το 1930, δημιούργησε την Γερμανική Ένωση για την Προλεταριακή Σεξουαλική Πολιτική.

Με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ο Ράιχ διέφυγε προς τη Δανία και εκδιώχθηκε από το γερμανικό κομμουνιστικό κόμμα το 1933. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ράιχ δημοσίευσε το βιβλίο «Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού» και το «Ανάλυση Χαρακτήρων».

Το 1934, η Διεθνής Ψυχαναλυτική Ένωση ψήφισε για να αποκλείσει τον Ράιχ βασιζόμενη στις αντισυμβατικές απόψεις του. Ανεπιθύμητος πλέον σε πολλές χώρες, ο Ράιχ μετακόμισε στη Νορβηγία, όπου δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Όσλο μέχρι το 1939, όταν και μετακόμισε στη Νέα Υόρκη. Εκεί, εργάστηκε στον ιδιωτικό τομέα και δίδαξε στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών.

Ο Ράιχ έγινε γνωστός για την προώθηση αμφιλεγόμενων ιδεών που, για την εποχή του, ήταν πολύ ριζοσπαστικές. Ο ίδιος διεξήγαγε πειράματα για τη σεξουαλικότητα και ισχυρίστηκε ότι το δέρμα αναπτύσσει ένα ηλεκτρικό φορτίο ως απάντηση στα συναισθήματα της ηδονής και του άγχους.

Σπούδασε την ανάπτυξη των πρωτόζωων, υποστηρίζοντας ότι ουσίες όπως το αίμα και το γρασίδι θα μπορούσαν να διαλυθούν σε κινητά κυστίδια, ως αποτέλεσμα των ενεργητικών φορτίων τους. Ονόμασε αυτές τις κύστες «βιόντα» (bions), που σημαίνει «ζωή» στα ελληνικά.

Πολλές από τις θεωρίες του Φρόυντ τον έβρισκαν σύφωνο και οι δύο πίστευαν ότι η ανθρώπινη νεύρωση προερχόταν από τις οικονομικές, κοινωνικές, σεξουαλικές και φυσικές συνθήκες. Υποστήριξε την προοδευτική σεξουαλική διαπαιδαγώγηση και προώθησε τη σεξουαλική απελευθέρωση, την πρόσβαση στα αντισυλληπτικά, την αποδοχή του διαζυγίου και την άμβλωση.

Η επιρροή του φαίνεται στα έργα πολλών ειδικών ψυχικής υγείας συμπεριλαμβανομένης της ψυχοθεραπείας του σώματος, της θεραπείας Gestalt και της βιοενεργητικής ανάλυσης, μεταξύ άλλων.

Reich with Cloudbuster Rangeley (Maine) 1950s. Photo: Courtesy of the Wilhelm Reich Infant Trust

Ο Ράιχ πίστευε στην λίμπιντο και την οργόνη, ένας όρος που εμπνεύστηκε για να αναφερθεί σε μια κοσμική ενέργεια που πίστευε ότι είχε ανακαλύψει. Η λέξη προέρχεται από τις λέξεις οργασμός και οργανισμός.

The astrolabe antenna (left) is mounted on the roof of the observatory to detect Orgone Energy. Rangeley Lake is visible below. One of the cloudseeders (right) built by Reich, on display at the observatory. CLUI photos by Michael Kassner

Έφτιαξε συσσωρευτές οργόνης αλλά διώχθηκε από την Αμερικάνικη Ένωση Τροφίμων για την πώληση των συσκευών.

Τελικά, το δικαστήριο εξέδωσε προσωρινή διαταγή κατά των περαιτέρω πωλήσεων. Όταν ο Ράιχ παράκουσε αυτή την εντολή, ενοχοποιήθηκε με περιφρόνηση προς το δικαστήριο και την απόφασή και φυλακίστηκε. Το δικαστήριο διέταξε επίσης να καούν αρκετές από τις δημοσιεύσεις του.

Οι ριζοσπαστικές θεωρίες του, τον έκαναν μία από τις πλέον σημαίνουσες και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες στην ιστορία της ψυχιατρικής. Τα πειράματα και οι θεωρίες του Αυστριακοαμερικανού ψυχαναλυτή έχουν εμπνεύσει για δεκαετίες τους ψυχιάτρους και τους ψυχολόγους και έχουν επηρεάσει τον τρόπο που γίνεται η θεραπεία από διάφορους κλάδους. Άλλες αξιοσημείωτες συνεισφορές του περιλαμβάνουν:

Το έργο του στην Βιέννη, το οποίο παρεχόταν με χαμηλό κόστος ή δωρεάν ψυχαναλυτικές υπηρεσίες. Άνοιξε επίσης έξι κλινικές με δωρεάν παροχή σεξουαλικών συμβουλών.

Έδωσε έμφαση στο χαρακτήρα. Το 1949 το βιβλίο του «Ανάλυση χαρακτήρων», τόνισε την ολιστική θεραπεία αντί την εστίαση σε μεμονωμένα συμπτώματα.

Την έννοια της «οργασμικής ικανότητας», η οποία υποστήριξε ότι ήταν η ικανότητα του σώματος να απελευθερώσει τα συναισθήματα και τις αναστολές μέσω του ανεμπόδιστου οργασμού.

Το επιχείρημά του ότι ο Freud και οι θεωρίες του Μαρξ έπρεπε να ενσωματωθούν προκειμένου να εξηγήσουν τη σχέση μεταξύ της οικονομικής και της σεξουαλικής καταπίεσης.

Την πρακτική της “vegetotherapy”, η οποία βασίζεται στην πεποίθηση ότι τα φυσιολογικά συμπτώματα προκύπτουν από ψυχολογικά φαινόμενα. Η πρακτική αυτή είναι περισσότερο γνωστή σήμερα ως σωματική ψυχοθεραπεία.

Reich in Rangeley (Maine) 1950s. Photo: Courtesy of the Wilhelm Reich Infant Trust.

Ο Ράιχ πέθανε το 1957. Με τη διαθήκη του, ίδρυσε το Wilhelm Reich Infant Trust για τη διασφάλιση της κληρονομιάς του και τη διασφάλιση της πρόσβασης στην εργασία του.

Πηγές: https://www.psychologynow.gr/istoria-psyxologias/viografies/wilhelm-reich-1897-1957/ - https://balkaninsight.com/2024/01/29/wilhelm-reich-forgotten-sex-liberation-pioneer-who-also-influenced-ex-yugoslavia/bi/ - https://clui.org/newsletter/fall-2001/reich-stuff