Έλλη Αλεξίου, «Κενές ώρες». Elli Alexiou, "Empty Hours"

Η Έλλη Αλεξίου αναδεικνύει τον κόσμο των εκπαιδευτικών μέσα από τη ρουτίνα, τις ανθρώπινες σχέσεις και τα μυστικά που αποκαλύπτονται στο σχολικό περιβάλλον. Felix Nussbaum (1904–1944), The Secret (1939), oil on canvas, 61 x 74 cm, Private collection. Wikimedia Commons.

Φανταστείτε έναν άνθρωπο, μια γυναίκα, την Ανθή, που στις πέντε το πρωί αποφασίζει πια ν’ αυτοκτονήσει. Είναι γι’ αυτήν η μοναδική λύση, και λύση όχι ευκαταφρόνητη. Άλλοτε αυτή η ώρα της ημέρας, το ξημέρωμα, το ξύπνημα των πουλιών, με τα δειλά τους πρώτα τιτιβίσματα, σα να γυρεύουνε να βρούνε τον τόνο, τη γέμιζε ευφροσύνη. Ένιωθε ως μέσα της ένα αφάνταστο πλημμύρισμα χαράς. Τώρα, τα ίδια τα κίνητρα που άλλοτε της έδιναν τη χαρά, έχουνε γίνει πηγή καταθλιπτικής δυσθυμίας. Θα επιθυμούσε πολύ, λόγου χάρη, να μη ’ρθουνε φέτος τα χελιδόνια. Την ενοχλεί αυτή τους η αεικίνητη φροντίδα, να χτίσουνε φωλιά, να ’τοιμάσουνε νοικοκυριό, ν’ αγαπηθούν, να κάμουν μικρά... και δε θα ήθελε οι τριανταφυλλιές και τ’ αγιοκλήματα του κήπου να ξανανθίσουν. Κι όμως ανθίσανε όλες τους τόσο πλούσια, όσο ποτέ, και τα δέντρα φορτώθηκαν καρπούς, αδιάφορα, αναίσθητα, σα να μην έχει μέσα στο σπίτι τίποτε αλλάξει...

«Κάποτε βέβαια θα πεθάνω, λέει η Ανθή, ζητώντας να τονωθεί στην απόφασή της, αμφιβολία πάνω σε τούτο δε χωρεί. Και θα ’ναι ή από πνευμονία, ή από καρκίνο, ή από συμφόρηση, ή ποιος ξέρει από ποιαν άλλη αρρώστια, όλες το ίδιο βασανιστικές με κρεβατώματα και πόνους. Και θα γίνω στους γύρω μου αβάσταχτο βάρος, και θ’ ακούω καθώς θα ’μαι ξαπλωμένη στο κρεβάτι να σιγαλοψιθυρίζουν στο διάδρομο: ναι ο θάνατός της είναι παρακαλετός... ο θεός ας την ξεκουράσει... Τώρα. θα πεθάνω με τη δική μου θέληση· γερή και καλή. Και δε θα δώσω βάρος σε κανέναν και το σπουδαιότερο θ’ αλαφρώσω απ’ τις πίκρες που βαραίνουν απάνω μου και δεν τις αντέχω άλλο. Υπομονή έκανα αρκετές μέρες, γιατί είμαι ένας άνθρωπος πολύ λογικός. Αποφάσεις δεν παίρνω ποτέ εύκολα· εξαντλώ πρώτα κάθε όριο. Σκέφτηκα πως όλα περνούν, και δεν αποκλείεται και οι δικές μου πληγές να επουλωθούνε κι ας τις νόμιζα αθεράπευτες. Και... περίμενα... Αλλά όχι! τώρα πια πιστεύω, πως δε βγαίνει τίποτα. Το δοκίμασα κι αυτό και ησύχασα· τώρα ξέρω στα σίγουρα, πως η αυτοκτονία είναι η μοναδική λύση, γιατί ούτε καταφέρνω ύστερα από τόσες μέρες να ηρεμήσω, ούτε να κοιμηθώ, ούτε καν να περισπάσω την προσοχή μου. Λοιπόν δεν πρέπει και να περιμένω. Καθώς είμαι ιδιοσυγκρασίας νευρασθενικής, δεν αποκλείεται και να τρελαθώ, μόνο ποιος τρόπος να ’ναι άραγε ο καλύτερος. Λένε η μορφίνη... Το βερονάλ... επειδή φέρνουν ύπνο. Παίρνεις μερικές συνηθισμένες αμπούλες μορφίνης, τις σπάζεις μέσα σ’ ένα ποτήρι, και τις πίνεις. Αυτά τα δυο είναι ιδεώδη· γιατί το σουμπλιμέ ή η στρυχνίνη είναι φρικώδη φάρμακα. Ούτε λόγος να γίνεται γι’ αυτά. Θυμάμαι τη Μερόπη, το καημένο το κορίτσι! αυτή αυτοκτόνησε πολύ νωρίς δεκαοχτώ χρονώ, και τι ωραίο, καθώς το θυμάμαι, το μουτράκι της! Όταν μου ’παν πως δε μπορεί κι έτρεξα... τι φριχτές αναμνήσεις διατηρώ! τι πόνους τράβαγε! συσπαζότανε, στριφογύριζε πάνω στο κρεβάτι και φώναζε: «Σώστε με!», «Σώστε με!» «Σώσε με γιατρέ!» μα ήτανε αργά, είχε πάρει μεγάλη δόση σουμπλιμέ, κι είχε μελανιάσει κι είχε παραμορφωθεί το ψημιδευτό της προσωπάκι. Μια Μερόπη αγνώριστη! Βιάστηκε ν’ αυτοκτονήσει... πολύ βιάστηκε! επειδή δεν της δίνανε τον άνθρωπο που αγαπούσε...., και ποιος τη βεβαίωνε πως ο άνθρωπος αυτός, που τον αγαπούσε τόσο πολύ, δε θα την πίκραινε αργότερα σε σημείο που πάλι να καταλήξει στην αυτοκτονία; αυτά κανένας δε μπορεί να τα προμαντέψει, και πάλι το βερονάλ δεν πουλιέται σε μεγάλες δόσεις· μπορείς όμως να πας ν’ αγοράσεις από πεντέξη φαρμακεία συγχρόνως κι έτσι να μην κινήσεις υποψίες. Ένα γιατρό είχα γνωρίσει μια φορά, που έπλεκε το εγκώμιο κάποιου φάρμακου, αν θυμάμαι καλά το ’λεγε υδροκυάνιο· «ένα», έλεγε «είναι το φάρμακο που θεραπεύει όλες ανεξαιρέτως τις αρρώστιες από τις πιο αθεράπευτες ως τις πιο παραμικρές. Αυτό έπρεπε να συνιστούμε μεις οι γιατροί στους μισούς τουλάχιστον από τους αρρώστους μας. επειδή έχει και το μεγάλο προτέρημα να ’ναι δραστικό, αποτελεσματικό· μόνο να το αγγίξεις στη γλώσσα σου, θεραπεύεσαι για πάντα. Πεθαίνεις αυτοστιγμής από συγκοπή. Αλλά το φάρμακο αυτό πού να το βρεις! Ποιος να σου κάμει αυτή τη μεγάλη εκδούλευση!...».

René Magritte (1898-1967), The Blank Signature (1965), oil on canvas, 81.3 x 65.1 cm, Collection of Mr. and Mrs. Paul Mellon.

Έπειτα άπλωσε η Ανθή το χέρι της δίπλα στο κρεβάτι, ψαχούλεψε, βρήκε το ρολόι της και κοίταξε την ώρα: εφτά παρά δέκα! Ίσια ίσια που προφταίνω να ντυθώ, να ετοιμαστώ, και να βρεθώ στη δουλειά μου με την ώρα μου.

Οχτώ μ’ εννιά είχε μάθημα στην Έκτη περί της «χρήσεως του απαρεμφάτου». Ύστερα ένα κενό, και ξανά τρία μαθήματα σειρά σε διάφορες τάξεις. Για φανταστείτε λοιπόν αυτή τη γυναίκα, που στις πέντε αποφασίζει ν’ αυτοκτονήσει και κανονίζει τις λεπτομέρειες, και στις οχτώ αρχίζει και διδάσκει μπροστά στον πίνακα περί απαρεμφάτου... να ’ναι άραγε το φαινόμενο τούτο κωμικό ή τραγικό; και ποια η ανάγκη να πηγαίνουμε στο θέατρο; Πρόκειται το θέατρο να θαυμάσουμε ηθοποιούς δυνατότερους από μας τους ίδιους: Ποια πρωταγωνίστρια από τις γνωστές η τις άγνωστες, θα ‘παιζε τούτο το ρόλο, με τη φυσικότητα που τον έπαιξα εγώ; έτσι συλλογιέται η κ. Ανθή καθώς βγαίνοντας από την τάξη διασχίζει το ατελείωτο κοριντόρ, που οδηγεί στο βάθος, στο Γραφείο των καθηγητών.

Στο Γραφείο μπαίνανε τώρα ένας ένας οι διάφοροι καθηγητές· άλλοι βιάζονταν ν’ ανάψουν το τσιγάρο τους, άλλοι να γράψουν στο «βιβλίο ύλης», άλλοι να βγούνε στην ταράτσα να περπατήσουν πάνω κάτω στον καθαρόν αέρα. Καθένας κι απάνω του. Η Ανθή νόμιζε πως δεν είχε με κανένα τους κείνη την ψυχική συγγένεια, που σε κάνει ν’ ανοίγεις την καρδιά σου και ν’ ανακουφίζεσαι. Τους αγαπούσε όλους, γιατί ήσανε καλοί και συμβιούσαν μέσα σε θερμήν ατμόσφαιρα συναδέλφωσης· κάνανε αστεία μιλούσαν και γελούσαν, μα στην ψυχή της έμενε πάντα ένας μικρούτσικος χώρος για την ατομική της μόνο κυκλοφορία. Ολότελα με το θεολόγο τους τον κ. Πέπα, η το μαθηματικό τους τον κ. Βαλτή η απόσταση ήτανε μεγάλη. Δέκα φράσεις δεν είχανε ανταλλάξει τα χρόνια που συνυπηρετούσαν. Ποιος έφταιγε; η Ανθή που δεν τους έμοιαζε σε τίποτα; ή αυτοί που δε μοιάζανε σε τίποτα της Ανθής;

Η Ανθή καθισμένη σε μια καρέκλα παρακολουθούσε τους καθηγητές που κυκλοφορούσαν να γύρο, κι έλεγε: «Πότε να τελειώσει το διάλειμμα! Ν’ ακουστεί το κουδούνι που θα τους μαζέψει πάλι όλους και θα τους ξανακλείσει στις τάξεις! Να χαρώ την κενή μου ώρα, να μείνω μόνη, να παραδοθώ ανενόχλητη στα σχέδιά μου...».

Βγήκαν επιτέλους πάλι όλοι από το Γραφείο, η Ανθή έκλεισε καλά την πόρτα, κι άρχισε να κάνει βόλτες πάνω κάτω. Ύστερα άνοιξε το τζάμι για να δει με μεγαλύτερη διαύγεια τη θάλασσα. Απλωνότανε μισή καταπράσινη, πέρα κατά το βάθος, και μισή γαλάζια. «Το σκολειό μας είναι σ’ εξαιρετική θέση χτισμένο. Αγναντεύει μια κατά τη θάλασσα και μια κατά τα περιβόλια κι είναι η κοινωνία του γεωργοί, αγαθοί ανθρώποι... τα παιδιά καλόκαρδα, μα πως το ’λεγε η μητέρα; ήτανε τότες, που είχαν νοικιάσει οι γονείς μου κείνο το ξανοιχτό σπίτι... που υψωνότανε ανάμεσα σε λεμονιές και νεραντζιές που μοσκομύριζαν... μα η μητέρα ήτανε πολύ πικραμένη. Δε μπορούσαν τα μάτια της να δούνε τις ομορφιές του σπιτιού· η θλίψη έπλεκε υφάδι και της εμπόδιζε την όραση. Κι όταν της το παίνευαν και της λέγανε, το σπίτι σας είναι παράδεισος, «τι το θέλεις το χρυσό το τάσι, τους αποκρινότανε, άμα είναι να φτύνεις αίμα μέσα;» Έτσι είναι τα καλοχτισμένα σκολειά, και την όμορφη θέα, και τα καλά παιδιά, ας τα χαίρονταν εκείνοι που ήτανε στο χέρι τους· η Ανθή τα ’βλεπε, κι είχε την εντύπωση πως ετοιμάζεται για ταξίδι και πως αποχαιρετάει. Ύστερα πήγε κατά το πιάνο, το άνοιξε, το ξεσκόνισε και κάθισε. Έκαμε να παίξει μα οι ήχοι του την ενόχλησαν· το ξανάκλεισε. Πήρε δυο καρέκλες και κάθισε, απλώνοντας τα πόδια της στη μια. Ένιωθε φοβερή κούραση. Ακούμπησε και το κεφάλι στην ανοιχτή παλάμη σκεπάζοντας συγχρόνως τα μάτια της. Δεν είχε καλά καλά ταχτοποιηθεί, κι η πόρτα του Γραφείου άνοιξε και μπήκε μέσα ο μαθηματικός τους ο κ. Βαλτής. Δεν είπε ούτε καλημέρα στην Ανθή, τίποτα. Πλησίασε στο τραπέζι, σωριάστηκε σε μια καρέκλα, έβγαλε από την τσέπη του το μαντήλι του κι άρχισε να κλαίει φωναχτά σα μωρό· έκλαιγε κι έλεγε, έλεγε!... Η Ανθή τα ’χασε. Τρόμαξε. Μα ο κ. Βαλτής τώρα και τέσσερα χρόνια, που συνυπηρετούσαν, δεν είχε ανοίξει το στόμα του να πει πέντε λόγια! Οι πληροφορίες των συναδέλφων για την εν γένει ιδιωτική του ζωή, συμποσούνταν στις πενιχρές απαντήσεις, που έδινε αυτός ο ίδιος κάθε χρόνο συμπληρώνοντας το ατομικό του δελτίο: Έγγαμος: ναι. Τέκνα: τέσσερα... Μα μήτε πού καθότανε ξέρανε οι συνάδελφοι — έφευγε από το σχολείο με τα πόδια κι έκοβε μέσα από τα χωράφια — ούτε τι σκαρί ήτανε η γυναίκα του, και τα «τέσσαρά» του τέκνα δεν τα είχανε δει ποτέ στα μάτια τους. Τις παρέες με το σύλλογο τις απόφευγε. Στην εικοστή πέμπτη Μαρτίου, στην εορτή των Τριών Ιεραρχών, στα «αποτελέσματα» που ο Γυμνασιάρχης καλούσε το σύλλογο να του προσφέρει μια μπύρα, ένα γλυκό, ο κ. Βαλτής δεν ερχότανε: «ευχαριστώ πολύ, κ. Γυμνασιάρχα, δυστυχώς δε θα μπορέσω». Στις εκδρομές που όλοι οι συνάδελφοι ακολουθούσαν οικογενειακώς, εκείνος προφασιζότανε, πως κάποτε είχε πάθει ρευματισμούς κι αποφεύγει τη σωματική κόπωση. Λιγομίλητος, μαζεμένος, ανεκδήλωτος. Και τώρα!... ό,τι μάζευε τόσα χρόνια ό,τι κράταγε κρυμμένο μέσα του τόσους καιρούς, με ευλάβεια και φανατισμό, τώρα; το σκορπούσε χωρίς να του το ζητάει κανένας. Το ποτήρι είχε ξεχειλίσει... Έλεγε, έλεγε, τόσα πολλά που δεν πρόφταινε κανένας ν’ ακούει: «ήρθανε, ξαναήρθανε ένα σωρό γιατροί, τι κάμανε; τίποτα. Ήρθε ο Μαρούλης, ήρθε ο Κιστήνιος, ήρθε ο Οικονομόπουλος. Τη βασανίζουνε. Την ταλαιπωρούνε χτύπησε, ξαναχτύπησε, ακροάσου, τρύπησε, ξανατρύπησε, την περασμένη βδομάδα, την Τρίτη, λένε χρειάζεται σανατόριο. Τρέχω πάνω κάτω, προεξοφλώ τέσσερις μισθούς, γιατί είχα και χρέη, και την πηγαίνω στα Μελίσσια... τώρα, αφού είδανε πως την έβλαψε το σανατόριο, μου ξαναλένε πίσω! κλινική! τι θα γίνω! που θα μείνουν τέσσερα μωρά! Είμαστε ξένοι· είμαι ξένος!

- Μα τι έχετε, κ. Βαλτή, τι σας συμβαίνει;

- Μένω έρημος... μα το περισσότερο, εκείνη κλαίω, είκοσι οχτώ χρονώ γυναίκα. Και δε γνώρισε κοντά μου μήτε τόση δα! να! τόση δα χαρά! Την πήρα μικρή μικρή από τη μάνα της, άμα μετατέθηκα στη Σάμο κι ήμουν εγώ βαρύς κι αυτή είχε ψυχή αγγέλου...

- Μα νομίζετε πως έχει σημασία ποιος απ’ τους δυο είναι βαρύς...

- Δε χάρηκε κοντά μου στο παραμικρό! κι όλα στενόχωρα. Ένας δασκαλίστικος μισθός πού να φτάξει... άμα είχαμε ρούχο, δεν είχαμε παπούτσια, κι άμα είχαμε παπούτσια, δεν είχαμε καπέλο... Τα ’χει δει κανένας σας τα παιδιά μου; την ξέρει κανένας σας τη γυναίκα μου; ξέρει κανένας σας πού κάθουμαι; και ήτανε αδύνατη η καρδιά της, έλεγε ο γιατρός ξεκούραση, κι αυτή έκανε ως και τη μπουγάδα μονάχη της, όλες τις δουλειές τις έκανε δίχως κανένα βοηθό, έτρεχα άμα σκολνούσα, με τα πόδια, για να γλιτώνω τα έξοδα του τραμ, κι είχα την αγωνία πότε θα φτάσω... κι όλο με το γέλιο... να βγαίνει η ψυχή της κι αυτή να γελά... τι θα γίνω! Τι να κάμω!

- Υπομονή να κάμετε, κ. Βαλτή, υπομονή κάνουμε όλοι μας και περνάμε τούτη την αχάριστη κι άσκοπη ζωή.

- Είμαι ξένος... πενήντα χρονώ με τέσσερα μωρά. Τα τελευταία, τα δίδυμα, είναι τριάμισι χρονώ. Δεν τ’ αφήνουμε να πάνε κοντά της, μα τα μικρά τη θέλουνε, εκείνη δεν έφερε καθόλου την ομιλία τους... σα να μην έχει παιδιά... δε μπορεί και να μιλήσει... χτες όμως ακούστηκε στο διάδρομο της κλινικής ένα παιδάκι που γελούσε και πρόσεξα το βλέμμα της, που στράφηκε μονομιάς κατά την πόρτα, κι είχε μιαν αγωνία! κι ύστερα, βούρκωσε, μα δε μου ’πε τίποτα... Μα ξέρετε τι θα πει άγγελος; ξέρετε τι θα πει άγγελος;

- Οι δυστυχίες είναι για μας... όλος ο κόσμος το ίδιο βασανίζεται... μα είναι που σεις δεν το ξέρετε και θαρρείτε πως είστε μονάχος... είναι ανθρώποι που έχουνε μερόνυχτα στη σειρά να κλείσουν μάτι, που στέκονται στα πόδια τους με τις ασπιρίνες και με τους καφέδες...

René Magritte (1898-1967), The Indiscreet Jewels (Les bijoux indiscrets) 1963), lithograph in colors, on Arches paper, MoMA, New York City. © 2026 C. Herscovici, Brussels / Artists Rights Society (ARS), New York.

- Είκοσι οχτώ χρονώ γυναίκα! κι είναι πια σα σκελετός, να δείτε το χέρι της, να! εδώ! καθώς το σηκώνει... μόνο ανάσα που παίρνει, για να με παρηγορά πως ζει ακόμη... Την έχουνε στηλωμένη με τα μαξιλάρια, γιατί γέρνει...

- Μα γιατί κλαίτε διαρκώς και δεν ακούτε και μένα τι σας λέω;

- Ακούω... ακούω... Αχ! τι θα γίνω! Φεύγει από κοντά μου και δε μπόρεσα να της δώσω τόση χαρά! Στα χέρια μου γνώρισε μόνο στέρηση... ούτε τόση χαρά!

- Είναι ανθρώποι, κ. Βαλτή, σκαλιά και σκαλιά πιο δύστυχοι από σας, γιατί ό,τι προέρχεται από τη φύση, όπως είναι ο φυσικός θάνατος, σηκώνει παρηγοριά. Έτσι είναι πλασμένος ο κόσμος να παρηγοριέται γρήγορα στο θάνατο. Χάνουμε τα παιδιά μας, τους προστάτες μας, ό,τι αγαπούμε και σ’ να μήνα μέσα έχουμε ξεχάσει... για διαβάστε στην εφημερίδα τις αυτοκτονίες... κοιτάξετε τα αίτια που τους έφεραν ως εκεί... όσοι δεν είναι νευρασθενικοί, αυτοκτονούνε για λόγους αισθηματικούς: χάσανε τον άνθρωπο που αγαπούσαν. Αν ο άνθρωπός τους όμως πέθαινε, να δείτε, που δε θα τους περνούσε στο μυαλό ν’ αυτοκτονήσουν. Κάθε μέρα ο θάνατος παίρνει τόσα προσφιλή πρόσωπα· γονείς χωρίζουνται από τα μοναχοπαίδια τους οι μανάδες τους, όμως γρήγορα παρηγοριούνται!

- Κι είχε κάμει μια χαρά προχτές... Όχι! την Τετάρτη το βράδυ ήτανε, που μου ζήτησε και λίγο γιαούρτι. Της άρεσε το δωμάτιο, που την έβαλαν. Κοίταζε από το παράθυρο κι έλεγε: Τι ωραία! φαίνεται όλο το δασάκι του Λυκαβηττού. Την είχε βρει ο γιατρός πολύ καλύτερα και μου ’πε: μη στενοχωριέσαι! η καρδιά της θ’ αντιδράσει....

- Μα είναι πολύ καλύτερό αυτό... να είναι βαριά άρρωστη και να καρτερείς πως σήμερα, αύριο θα ξεψυχήσει... Γιατί θα πεθάνει ο άνθρωπός σου, μα θα πεθάνει για όλον τον κόσμο. Θα θέλατε όμως η γυναίκα σας να πεθάνει μόνο για σας; Μα για προσέξτε αυτό που σας λέω... να πεθάνει μόνο για σας και για όλους τους άλλους να ζει...

- Αν, κ. Ανθή, δεν της έμπαινε πυρετός... Μα ξέρετε τι είναι; σ’ αυτό το βασανισμένο κορμί να μπει 39ο  πυρετός; τι θα κάνει η καρδιά; τι θα γίνω! τι θα γίνω!

- Να μπει 40ο, να μπει 41ο, κι ύστερα να πεθάνει· και να ξέρεις πως τα μάτια αυτού του ανθρώπου, που θα του τα κλείσεις εσύ με τα χέρια σου, δε θα βρεθούνε άλλα χέρια να του τ’ ανοίξουν. Εσύ να ’σαι ο τελευταίος άνθρωπος που θ’ ασχοληθεί μ’ αυτόν. Θα θέλατε, κ. Βαλτή, να είναι η γυναίκα σας γερή και καλή, και στα καλά καθούμενα να σηκωθεί ένα πρωινό να σας πει χαίρετε! να σας πει πως αρκετά βάστηξε αυτή η συγκατοικία κι είναι καιρός να διαλυθεί; εσύ να φοβηθείς και ν’ ανησυχείς μην τρελάθηκε... και να της λες γιατί; τι συμβαίνει; τι έπαθες; κι αυτή να σου λέει: κείνο που μου συμβαίνει είναι, πως αποφάσισα με κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο να διαλύσω την εταιρία... κι είστε, κ. Βαλτή, μεγάλος, όπως λέτε στην ηλικία! και κείνη δεν το λογαριάζει, μόνο σας κοιτάζει απολιθωμένη, βλέπουνε τα μάτια της πολύ καλά την απόγνωσή σας, μα έχουνε στην έκφραση την απάθεια και την αδιαφορία που παίρνουνε τα πρόσωπα των τρελών. Μιλήσατε ποτέ σας με τρελούς; Τι φοβερό! εσύ τους μιλάς με την ανθρώπινη, τη συνηθισμένη λογική, ενώ αυτοί έχουν αρχίσει πια να συνεννοούνται με δικό τους κώδικα... Καταλαβαίνεις τότε πως χάνεις τα λόγια σου. Έχεις να πεις πολλά, πολλά, και δε λες τίποτα· μήτε μια λέξη! Έχεις δει πως είσαι απομονωμένος. Ενώ ως χτες βαδίζατε μαζί σ’ αυτόν το μακρινό, αγκαθερό δρόμο και πότε ακουμπούσε αυτή απάνω σου και πότε συ απάνω σ’ αυτήν, και νιώθατε ανακούφιση, μια στιγμή την έχασες! κοιτάζεις δεξιά, αριστερά, μπρος, πίσω, τίποτα! άφαντη! Λοξοδρόμησε δίχως να την πάρεις είδηση. Κι ο δρόμος που περάσατε μαζί μπορεί να ’τανε εξαιρετικά δύσβατος κι αγκαθερός, μα ήτανε τουλάχιστον ίσιωμα, μα από τώρα κι ύστερα αρχίζει όλο ανηφορικός...

Τώρα αρχίζει να κλαίει και η Ανθή. Βγάζει κι αυτή το μαντίλι της και κλαίει. Κλαίνε κι οι δυο τους. Ο ένας στη μιαν άκρη του τραπεζιού κι ο άλλος στην άλλη.

- Εγώ λυπάμαι το περισσότερο τα δυο μικρά, μάλιστα το κοριτσάκι, που είναι από φυσικό του χαδιάρικο και ήτανε πάντα κρεμασμένο στην ποδιά της. Τώρα την αναζητάει. Δεν έχει πού ν’ ακουμπήσει...

- Ναι! αλήθεια! αυτό είναι φοβερό· άμα δεν έχει κανένας πού ν’ ακουμπήσει... Είναι το φοβερότερο πράμα που υπάρχει στον κόσμο...

Χτύπησε πάλι το κουδούνι. Τέλειωσε η «κενή ώρα» κι άρχιζαν ένας ένας οι καθηγητές να μαζεύονται στο γραφείο. Ο κ. Βαλτής πρόφτασε προτού μπούνε οι άλλοι κι έφυγε. Θα περνούσε από το γραφείο του κ. Γυμνασιάρχη.

- Χαίρετε! κ Ανθή, πηγαίνω να ζητήσω άδεια να φύγω... Εδώ ήμουνα κι ο νους μου πετούσε άλλού... μα σαν ήρθα, είχε ήδη μπει στο μάθημα... χαίρετε!

- Χαίρετε!...

- Τα μάτια σας κ. Ανθή, είναι κατακόκκινα! κλαίγατε! Τι έχουν;

- Ναι! Έκλαιγα... Ήταν εδώ ο κ. Βαλτής και μου πόνεσε η καρδιά, καθώς τον άκουγα να μιλάει για τη γυναίκα του... φαίνεται πως είναι στα τελευταία της. Κι είναι, λέει, πολύ νέα, καλή, και του αφήνει και τέσσερα μικρά παιδιά.

- Το δυστυχή! γι’ αυτό ο καημένος απουσιάζει τόσες μέρες...

René Magritte (1898-1967), The Mysteries of the Horizon (1955), on canvas, 50 cm × 65 cm, Private collection. Wikimedia Commons.

Στο σπίτι της οδού Θεσπρωτέως με φόντο το πορτρέτο του Καζαντζάκη.

Η Έλλη Αλεξίου γεννήθηκε  το 1894 στο Ηράκλειο της Κρήτης, σε μια οικογένεια λόγια. Ο πατέρας της, Στυλιανός Αλεξίου, ήταν εκδότης και διανοούμενος, η αδελφή της, Γαλάτεια, επίσης συγγραφέας και μετέπειτα σύζυγος του Νίκου Καζαντζάκη, ο αδελφός της Λευτέρης ήταν ποιητής και εκπαιδευτικός.

Η Λιλίκα (όπως την έλεγαν οι δικοί της) αποφοίτησε από το Ανώτερο Παρθεναγωγείο Ηρακλείου, σπούδασε επίσης Παιδαγωγικά και Φιλολογία στην Αθήνα, ενώ το 1945 παρακολούθησε με υποτροφία μαθήματα στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης στο Παρίσι, απ’ όπου έλαβε δίπλωμα Φωνητικής και Γαλλικής.

Υπηρέτησε την Εκπαίδευση στην Ελλάδα και το εξωτερικό από διάφορες θέσεις επί 42 χρόνια.

Ασπάστηκε τις σοσιαλιστικές ιδέες (έγινε μέλος του Κ.Κ.Ε. το 1928), γεγονός που της στοίχισε διώξεις, στέρηση της ελληνικής ιθαγένειας, αυτοεξορία, ακόμα και κράτησή της στις φυλακές Αβέρωφ. Συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση κατά την διάρκεια της Κατοχής μέσα από το ΕΑΜ λογοτεχνών.

Εκτός από το εκπαιδευτικό και το λογοτεχνικό της έργο η δράση της ήταν πολυσχιδής. Μεταξύ άλλων συμμετείχε στην ίδρυση της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών (1934), ενώ λόγω της τεράστιας προσφοράς της κλήθηκε και συμμετείχε σε διεθνή συνέδρια για την ειρήνη, την εκπαίδευση, την λογοτεχνία, το παιδί και την γυναίκα (Ρουμανία 1949, Βιέννη 1952, Βερολίνο 1957, Κοπεγχάγη 1953).

Το συγγραφικό της έργο είναι μεγάλο και ποικίλο (διηγήματα, μυθιστορήματα, παιδική λογοτεχνία, θέατρο, εκπαιδευτικά βιβλία, ανθολογίες, μεταφράσεις, μελέτες). Η πεζογραφία της εκφράζει τον κοινωνικοπολιτικό προβληματισμό της και χαρακτηρίζεται από ρεαλισμό, με έντονο το συναισθηματικό και ψυχογραφικό στοιχείο. 

Η ίδια είχε δηλώσει: «Όταν διορίστηκα δασκάλα σε δημοτικό σχολείο στο Ηράκλειο, βρέθηκα σε μια ατμόσφαιρα απύθμενης δυστυχίας, πρωτόγνωρης, που χτύπησε ανελέητα την πιο αθώα πλευρά της ζωής, τα μικρά παιδιά. [...] Από τα πρώτα κιόλας βιβλία μου συμμάχησα με τους αδύνατους και τους αδικημένους. Και τη συμμαχία αυτή την κράτησα πιστά σ’ όλη μου τη ζωή».

Πέθανε το 1988 σε ηλικία 94 ετών.

Ίθαν Σίγκελ, Τα επιχειρήματα υπέρ και κατά μιας 5ης θεμελιώδους δύναμης της φύσης. Ethan Siegel, The case for and against a 5th fundamental force of nature

Όταν αυτά που προβλέπουμε και αυτά που μετράμε δεν συμπίπτουν, αυτό είναι ένα σημάδι ότι υπάρχει κάτι νέο να μάθουμε. Θα μπορούσε να είναι μια νέα θεμελιώδης δύναμη; Τα κουάρκ και τα αντικουάρκ, τα οποία αλληλεπιδρούν με την ισχυρή πυρηνική δύναμη, έχουν χρωματικά φορτία που αντιστοιχούν σε κόκκινο, πράσινο και μπλε (για τα κουάρκ) και κυανό, ματζέντα και κίτρινο (για τα αντικουάρκ). Οποιοσδήποτε άχρωμος συνδυασμός, είτε κόκκινο + πράσινο + μπλε, κυανό + κίτρινο + ματζέντα, είτε ο κατάλληλος συνδυασμός χρώματος/αντιχρώματος, επιτρέπεται σύμφωνα με τους κανόνες της ισχυρής δύναμης. Εάν εμφανιστούν νέα φαινόμενα σε αυτά τα καλά μελετημένα συστήματα, θα μπορούσαν να υποδηλώνουν μια νέα θεμελιώδη δύναμη πέρα ​​από τις γνωστές τέσσερις. When what we predict and what we measure don't add up, that's a sign there's something new to learn. Could it be a new fundamental force? Quarks and antiquarks, which interact with the strong nuclear force, have color charges that correspond to red, green, and blue (for the quarks) and cyan, magenta, and yellow (for the antiquarks). Any colorless combination, of either red + green + blue, cyan + yellow + magenta, or the appropriate color/anticolor combination, is permitted under the rules of the strong force. If new phenomena appear in these well-studied systems, they could be indicative of a new fundamental force beyond the known four. Credit: Athabasca University/Wikimedia Commons

Παρά όλα όσα έχουμε μάθει σχετικά με τη φύση του Σύμπαντος — από ένα θεμελιώδες, στοιχειώδες επίπεδο έως τις μεγαλύτερες κοσμικές κλίμακες που μπορούμε να κατανοήσουμε — είμαστε απολύτως βέβαιοι ότι υπάρχουν ακόμη πολλές μεγάλες ανακαλύψεις που πρέπει να γίνουν. Οι καλύτερες θεωρίες μας σήμερα είναι εντυπωσιακές: οι κβαντικές θεωρίες πεδίου που περιγράφουν την ηλεκτρομαγνητική αλληλεπίδραση καθώς και τις ισχυρές και ασθενείς πυρηνικές δυνάμεις από τη μία πλευρά, και η γενική σχετικότητα που περιγράφει τις επιδράσεις της βαρύτητας από την άλλη. Όπου και αν έχουν αμφισβητηθεί, από υποατομικές έως κοσμικές κλίμακες, αυτές οι δύο κατηγορίες θεωριών έχουν πάντα αναδειχθεί νικήτριες. Κι όμως, απλώς δεν μπορούν να αναπαραστήσουν όλα όσα υπάρχουν.

Υπάρχουν πολλά αινίγματα που υπονοούν αυτό. Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί υπάρχει περισσότερη ύλη από αντιύλη στο Σύμπαν με την τρέχουσα φυσική. Ούτε καταλαβαίνουμε ποια είναι η φύση της σκοτεινής ύλης ή αν υπάρχει κάποιο σωματίδιο που την κρύβει πίσω της. Δεν γνωρίζουμε αν η σκοτεινή ενέργεια είναι κάτι άλλο εκτός από μια κοσμολογική σταθερά ή πώς ακριβώς συνέβη ο κοσμικός πληθωρισμός (και με ποιες ιδιότητες) για να δημιουργήσει τις συνθήκες για τη Μεγάλη Έκρηξη. Ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό, σε ένα θεμελιώδες επίπεδο, δεν γνωρίζουμε αν όλες οι γνωστές δυνάμεις ενοποιούνται κάτω από κάποια γενική ομπρέλα με κάποιο τρόπο ή αν υπάρχουν πρόσθετες θεμελιώδεις δυνάμεις πέρα ​​από τις γνωστές τέσσερις.

Έχουμε σίγουρα ενδείξεις ότι υπάρχουν περισσότερα στο Σύμπαν από αυτά που γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή. Αλλά μήπως υπάρχει μια νέα, άγνωστη θεμελιώδης δύναμη ανάμεσά τους; Πιστέψτε το ή όχι, έχουμε δύο εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις για να προσπαθήσουμε να αποκαλύψουμε την απάντηση, και καμία από τις δύο δεν είναι ακόμη οριστική.

Ένα υποψήφιο συμβάν Higgs στον ανιχνευτή ATLAS στον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων στο CERN. Σημειώστε πώς ακόμη και με τις σαφείς υπογραφές και τις εγκάρσιες τροχιές, υπάρχει μια βροχή άλλων σωματιδίων. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα πρωτόνια είναι σύνθετα σωματίδια και στο γεγονός ότι δεκάδες συγκρούσεις πρωτονίου-πρωτονίου συμβαίνουν με κάθε διασταύρωση δέσμης. Σε υψηλότερες ενέργειες, καθίστανται δυνατές ανακαλύψεις που δεν εμφανίζονται σε χαμηλότερες ενέργειες. Οι σύγχρονοι ανιχνευτές σωματιδίων είναι σαν ένα κέικ στρώσεων, με την ικανότητα να παρακολουθούν τα σωματιδιακά υπολείμματα προκειμένου να ανακατασκευάσουν τι συνέβη όσο το δυνατόν πιο κοντά στο σημείο σύγκρουσης. A candidate Higgs event in the ATLAS detector at the Large Hadron Collider at CERN. Note how even with the clear signatures and transverse tracks, there is a shower of other particles; this is due to the fact that protons are composite particles, and due to the fact that dozens of proton-proton collisions occur with every bunch crossing. At higher energies, discoveries that don’t appear at lower energies become possible. Modern particle detectors are like a layer-cake, with the ability to track the particle debris in order to reconstruct what happened as close to the collision point as possible. Credit: CERN/ATLAS Collaboration

Προσέγγιση #1: Άσκηση ωμής βίας

Αν θέλετε να ανακαλύψετε κάτι μέχρι τώρα άγνωστο στο Σύμπαν, μια προσέγγιση είναι απλώς να το διερευνήσετε με έναν πιο ακραίο τρόπο από ποτέ. Σκοπεύει να:

• να κατασκευάσετε ένα τηλεσκόπιο για να δείτε πιο πίσω στο χρόνο ή σε υψηλότερη ανάλυση από ποτέ,
• να κατασκευάσουν έναν επιταχυντή σωματιδίων ικανό να συγκρούει σωματίδια σε μεγαλύτερες ενέργειες από ποτέ,
• ή επινοώντας μια συσκευή για να ψύχει την ύλη πιο κοντά στο απόλυτο μηδέν από ποτέ,

είναι όλα παραδείγματα αυτής της προσέγγισης τύπου «ωμής βίας». Εξερευνήστε το Σύμπαν υπό πιο ακραίες συνθήκες από ό,τι έχετε εξερευνήσει ποτέ στο παρελθόν και μπορεί να αποκαλύψει κάτι σοκαριστικό, εκπληκτικό και, το πιο σημαντικό, συναρπαστικό να το εξετάσετε.

Αυτή είναι μια επιλογή που θα πρέπει πάντα να εξερευνούμε όσον αφορά το Σύμπαν, καθώς τα τρέχοντα όριά μας σε όλα αυτά καθορίζονται μόνο από τα συνδυασμένα όρια της τεχνολογίας μας τη στιγμή που επιλέξαμε να κάνουμε την τελευταία μεγάλη επένδυση σε αυτά τα μέτωπα. Με βελτιωμένες τεχνολογίες και την ικανότητα να επενδύουμε εκ νέου σε αυτές (και σε παρόμοιες) προσεγγίσεις, μπορούμε να ωθούμε συνεχώς τα ακραία όρια της ανθρώπινης γνώσης σε όλα τα σημαντικά σύνορα. Στις επιστήμες, μιλάμε για την υπέρβαση των προηγούμενων ορίων μας όσον αφορά το άνοιγμα νέου «χώρου ανακάλυψης» και μερικές φορές - όπως όταν ανοίξαμε τον ατομικό πυρήνα τον 20ό αιώνα - εκεί ακριβώς θα προκύψουν νέες θεμελιώδεις ανακαλύψεις.

Η σύγκρουση δύο σωματιδίων μπορεί να οδηγήσει σε πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ φορτισμένων συστατικών, επιτρέποντάς μας να ελέγξουμε τη φύση διαφόρων νόμων δυνάμεων. Όταν δύο πρωτόνια συγκρούονται, δεν είναι μόνο τα κουάρκ που τα αποτελούν που μπορούν να συγκρουστούν, αλλά και τα θαλάσσια κουάρκ, τα γλουόνια και, πέρα ​​από αυτά, οι αλληλεπιδράσεις πεδίου. Όλα αυτά μπορούν να παρέχουν πληροφορίες για το σπιν των μεμονωμένων συστατικών και να μας επιτρέψουν να δημιουργήσουμε δυνητικά νέα σωματίδια εάν επιτευχθούν αρκετά υψηλές ενέργειες και φωτεινότητες. Αυτός είναι ένας τρόπος για να αναζητήσουμε νέες θεμελιώδεις αλληλεπιδράσεις. The collision of two particles can result in charged components getting very close, enabling us to test the nature of various force laws. When two protons collide, it isn’t just the quarks making them up that can collide, but the sea quarks, gluons, and beyond that, field interactions. All can provide insights into the spin of the individual components, and allow us to create potentially new particles if high enough energies and luminosities are reached. This is one way to search for new fundamental interactions. Credit: CERN/CMS collaboration

Προσέγγιση #2: Υψηλή ακρίβεια

Εναλλακτικά, μπορείτε να αναγνωρίσετε ότι οι τρέχουσες θεωρίες μας κάνουν πολύ ακριβείς προβλέψεις και ότι αν μπορούμε να κάνουμε πειραματικά μετρήσεις με την ίδια υψηλή ακρίβεια, μπορούμε να δούμε αν υπάρχουν αποκλίσεις από τις προβλέψεις που επιβεβαιώνονται από πειράματα και παρατηρήσεις. Αυτό μπορεί να συμβεί με διάφορους τρόπους, όπως:

• από την εξέταση ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού σωματιδίων, συγκρούσεων ή γεγονότων,
• από τον έλεγχο των συνθηκών της πειραματικής σας συσκευής έως μεγαλύτερες ακρίβειες,
• από την αύξηση της καθαρότητας των δειγμάτων σας,

και ούτω καθεξής. Βασικά, κάθε φορά που προσπαθείτε να αυξήσετε την αναλογία σήματος προς θόρυβο αυτού που προσπαθείτε να μετρήσετε, είτε μέσω στατιστικών, βελτιωμένων πειραματικών διαδικασιών είτε εξαλείφοντας γνωστές πηγές σφάλματος, μπορείτε να αυξήσετε την ακρίβεια με την οποία μπορείτε να διερευνήσετε το Σύμπαν.

Αυτές οι προσεγγίσεις υψηλής ακρίβειας είναι οι πιο ελπιδοφόρες, από πολλές απόψεις, για την αποκάλυψη μιας νέας δύναμης σε δράση: αν δείτε ένα φαινόμενο - ακόμη και στο 10ο ή 12ο δεκαδικό ψηφίο - που διαφωνεί με τις θεωρητικές σας προβλέψεις, θα μπορούσε να είναι μια υπόδειξη ότι υπάρχει μια νέα δύναμη ή αλληλεπίδραση σε δράση. Δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμη με ακρίβεια κάποια πέρα ​​από τις γνωστές τέσσερις, αλλά υπάρχουν πολλοί τομείς έρευνας υψηλής ακρίβειας όπου αυτό παραμένει μια πιθανότητα.

Πριν από την κυκλοφορία των τελευταίων δεδομένων ATLAS, η καλύτερη δηλωμένη μέτρηση της μάζας του μποζονίου W προήλθε από τη συνεργασία CDF στο Tevatron του Fermilab. Αυτά τα δεδομένα, στο δεξί μέρος του γραφήματος, είναι ασύμβατα με το Καθιερωμένο Πρότυπο σε τιμές μεγαλύτερες από πέντε σίγμα: υποδεικνύοντας είτε νέα φυσική είτε ένα άγνωστο σφάλμα στην εργασία τους. Ωστόσο, οι συνεργασίες ATLAS και CMS δείχνουν τώρα ότι τα δεδομένα είναι σύμφωνα με το Καθιερωμένο Πρότυπο, υπονομεύοντας το αποτέλεσμα του CDF. Prior to the release of the latest ATLAS data, the best claimed measurement of the W-boson’s mass came from the CDF collaboration at Fermilab’s Tevatron. That data, on the right part of the graph, is incompatible with the Standard Model at greater than five sigma: indicating either new physics or an unidentified error in their work. However, the ATLAS and CMS collaborations now point to data being consistent with the Standard Model, undermining the CDF result. Credit: S. Heinemeyer, arXiv:2207.14809, 2002

Το κλειδί είναι να αναζητήσουμε αυτό που ονομάζουμε «ανωμαλίες» ή σημεία όπου η θεωρία και το πείραμα διαφωνούν. Το 2015, ένα πείραμα πυρηνικής φυσικής έδωσε αποτελέσματα που φάνηκαν να έρχονται σε αντίθεση με τις πολύ συγκεκριμένες προβλέψεις για το τι θα πρέπει να συμβεί όταν ένας ασταθής πυρήνας βηρυλλίου-8 δημιουργείται σε διεγερμένη κατάσταση. Θεωρητικά, το βηρύλλιο-8 κανονικά διασπάται σε δύο πυρήνες ηλίου-4. Σε διεγερμένη κατάσταση, θα πρέπει να διασπάται σε ένα φωτόνιο και δύο πυρήνες ηλίου-4. Και, πάνω από μια ορισμένη ενέργεια φωτονίου, θα πρέπει να υπάρχει η πιθανότητα αντί για ένα φωτόνιο και δύο πυρήνες ηλίου-4, να έχουμε ένα ζεύγος ηλεκτρονίου-ποζιτρονίου και δύο πυρήνες ηλίου-4.

Το πείραμα είχε ως στόχο να μετρήσει τη γωνία υπό την οποία τα γεγονότα που παρήγαγαν ένα ζεύγος ηλεκτρονίου-ποζιτρονίου είχαν αυτά τα δύο σωματίδια, το ηλεκτρόνιο και το ποζιτρόνιο, να σχηματίζουν το ένα σε σχέση με το άλλο. Το πείραμα του 2015, με επικεφαλής τον Attila Krasznahorkay, διαπίστωσε ότι υπήρχε μια μικρή αλλά σημαντική περίσσεια γεγονότων όπου το ηλεκτρόνιο και το ποζιτρόνιο εκτρέπονταν σε μεγάλες γωνίες το ένα σε σχέση με το άλλο: περίπου 140 μοιρών και μεγαλύτερες. Αυτό έχει γίνει γνωστό ως η ανωμαλία Atomki , και πολλοί έχουν προτείνει ότι ένα νέο σωματίδιο και μια νέα, θεμελιώδης αλληλεπίδραση (ή πέμπτη δύναμη) θα μπορούσαν να είναι η βασική εξήγηση πίσω από αυτά τα ευρήματα.

Το μοντέλο του επιταχυντή Cascade, που χρησιμοποιήθηκε για τον βομβαρδισμό λιθίου και τη δημιουργία του Be-8, που χρησιμοποιήθηκε στο πείραμα που έδειξε για πρώτη φορά μια απροσδόκητη απόκλιση στις γωνίες μεταξύ ηλεκτρονίων και ποζιτρονίων που προέκυψαν από τις διασπάσεις σωματιδίων, βρίσκεται στην είσοδο του Ινστιτούτου Πυρηνικών Ερευνών της Ουγγρικής Ακαδημίας Επιστημών. Αυτή η λεγόμενη «ανωμαλία Atomki» αμφισβητείται έντονα, με μόνο τους συγγραφείς (και λίγους αληθινούς πιστούς) να υποστηρίζουν ότι δημιουργεί κρίση στη φυσική. The model of the Cascade accelerator, used to bombard Lithium and create the Be-8 used in the experiment that first showed an unexpected discrepancy in the angles between electrons and positrons resulting from particle decays, located at the entrance of the Institute of Nuclear Research of the Hungarian Academy of Sciences. This so-called “Atomki anomaly” is heavily disputed, with only the authors (and a few true believers) asserting that it’s creating a crisis in physics. Credit: Horváth Árpád/Wikimedia Commons

Αλλά όχι μόνο υπάρχουν πολλαπλές  πιθανές  εξηγήσεις  πίσω από αυτό το αποτέλεσμα, αλλά η πιο απλή είναι ίσως και η πιο απογοητευτική: ότι υπήρξε κάποιο λάθος κάπου στην πορεία. Καταρχήν, θα μπορούσε να σημαίνει:

• ένα σφάλμα στους θεωρητικούς υπολογισμούς που έγιναν,
• ένα σφάλμα μέτρησης σε οποιοδήποτε σημείο της διαδρομής,
• ή ένα πειραματικό σφάλμα που σχετίζεται με τη ρύθμιση του πειράματος και τον τρόπο που διεξήχθη.

Σε αυτήν τη συγκεκριμένη περίπτωση, η εν λόγω ομάδα είχε προηγουμένως παράγει τρία αποτελέσματα , καθένα από τα οποία ισχυριζόταν την ανακάλυψη μιας πέμπτης δύναμης και υποδείξεις για ένα νέο σωματίδιο , αλλά κανένα από αυτά δεν επιβεβαιώθηκε. Προηγούμενες αιτίες οφείλονταν σε λανθασμένη βαθμονόμηση του εξοπλισμού: με ένα ασυνεπώς αποτελεσματικό φασματόμετρο να ευθύνεται για ορισμένα από τα προηγούμενα αποτελέσματα.

Υπάρχει μια ισχυρή υποψία, με βάση τη δημοσιευμένη μέθοδο βαθμονόμησης που χρησιμοποιήθηκε για αυτό το σύνολο πειραμάτων , ότι μια λανθασμένη βαθμονόμηση του πειράματος σε ενδιάμεσες γωνίες, από περίπου 100-125 μοίρες, είναι αυτό που κρύβεται πίσω από την υποτιθέμενη υπερβολή σε μεγάλες γωνίες. Αν και πολλοί εξακολουθούν να κυνηγούν αυτήν την ανωμαλία αναζητώντας μια πέμπτη δύναμη, ένα ανώτερο πείραμα γνωστό ως PADME θα πρέπει να λύσει το ζήτημα μια για πάντα.

Ο ηλεκτρομαγνήτης g-2 του μιονίου στο Fermilab, έτοιμος να δεχτεί μια δέσμη σωματιδίων μιονίου. Αυτό το πείραμα ξεκίνησε το 2017 και συνεχίζει να λαμβάνει δεδομένα, έχοντας μειώσει σημαντικά τις αβεβαιότητες στις πειραματικές τιμές. Θεωρητικά, μπορούμε να υπολογίσουμε την αναμενόμενη τιμή διατατικά, αθροίζοντας διαγράμματα Feynman, λαμβάνοντας μια τιμή που διαφωνεί με τα πειραματικά αποτελέσματα. Οι μη διαταρακτικοί υπολογισμοί, μέσω της κβαντικής πολυμορφίας πλέγματος (Lattice QCD), φαίνεται να συμφωνούν, ωστόσο, εμβαθύνοντας το παζλ της ανώμαλης μαγνητικής ροπής του μιονίου. The Muon g-2 electromagnet at Fermilab, ready to receive a beam of muon particles. This experiment began in 2017 and continues to take data, having reduced the uncertainties in the experimental values significantly. Theoretically, we can compute the expected value perturbatively, through summing Feynman diagrams, getting a value that disagrees with the experimental results. The non-perturbative calculations, via Lattice QCD, seem to agree, however, deepening the puzzle of the muon’s anomalous magnetic moment. Credit: Reidar Hahn/Fermilab

Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ανωμαλία που έχει εμφανιστεί στη φυσική τα τελευταία χρόνια είναι γνωστή ως το πείραμα Muon g-2 (προφέρεται απλώς «gee μείον 2»), του οποίου τα πρόσφατα αποτελέσματα φάνηκαν να επιβεβαιώνουν προηγούμενες πειραματικές ενδείξεις ότι αυτή η ιδιότητα φαινόταν να διαφωνεί με τις θεωρητικές προβλέψεις. Στη φυσική, η ποσότητα g που μετράμε είναι η γυρομαγνητική αναλογία: η ισχύς του μαγνητικού πεδίου ενός περιστρεφόμενου σωματιδίου σε σχέση με το ηλεκτρικό του φορτίο.

• Η αφελής πρόβλεψη για το g , από την απλή, παλιά κανονική κβαντομηχανική, είναι ότι το g θα ισούται με 2 τόσο για το ηλεκτρόνιο όσο και για το πιο ογκώδες αδελφό σωματίδιο του: το μιόνιο.

1. Η πιο σύνθετη πρόβλεψη περιλαμβάνει τη χρήση της κβαντικής ηλεκτροδυναμικής: της κβαντικής θεωρίας πεδίου που περιγράφει την ηλεκτρομαγνητική αλληλεπίδραση. Αντί της πρόβλεψης ότι το g θα ισούται με 2, η πρόβλεψη πλησιάζει περισσότερο στο g που ισούται με 2 + α/π, όπου α είναι η σταθερά λεπτής δομής (περίπου ~1/137,036) και π είναι η γνωστή τιμή 3,14159… που ορίζει την αναλογία της περιφέρειάς του προς τη διάμετρό του σε έναν κύκλο.

• Αλλά η πλήρης πρόβλεψη θα περιλάμβανε όχι μόνο την κβαντική ηλεκτροδυναμική, αλλά όλες τις κβαντικές δυνάμεις και αλληλεπιδράσεις στο Σύμπαν μας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν πυρηνικά σωματίδια όπως κουάρκ και γλουόνια. Αυτή η πρόβλεψη, αρκετά ρητά, είναι ελαφρώς διαφορετική από την απλή, παλιά πρόβλεψη της κβαντικής εξίσωσης (QED) και μπορεί να γίνει με περίπου 12 σημαντικά ψηφία.

Σήμερα, τα διαγράμματα Feynman χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό κάθε θεμελιώδους αλληλεπίδρασης που καλύπτει τις ισχυρές, ασθενείς και ηλεκτρομαγνητικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων των συνθηκών υψηλής ενέργειας και χαμηλής θερμοκρασίας/συμπύκνωσης. Οι ηλεκτρομαγνητικές αλληλεπιδράσεις, που παρουσιάζονται εδώ, διέπονται όλες από ένα μόνο σωματίδιο που φέρει δύναμη: το φωτόνιο, αλλά μπορούν επίσης να εμφανιστούν ασθενείς, ισχυρές και συζεύξεις Higgs. Today, Feynman diagrams are used in calculating every fundamental interaction spanning the strong, weak, and electromagnetic forces, including in high-energy and low-temperature/condensed conditions. The electromagnetic interactions, shown here, are all governed by a single force-carrying particle: the photon, but weak, strong, and Higgs couplings can also occur. Credit: V. S. de Carvalho and H. Freire, Nucl. Phys. B, 2013

Όπου έχετε πολύ ακριβείς προβλέψεις και την ικανότητα να συλλέξετε πολύ ακριβή πειραματικά αποτελέσματα, είναι ένα πείραμα που απλά πρέπει να κάνετε: είναι μια ευκαιρία να δοκιμάσετε τη φύση με τη μεγαλύτερη ακρίβεια όλων των εποχών με έναν τρόπο που δεν έχει διερευνηθεί ποτέ πριν. Εάν υπάρχει μια ανωμαλία - δηλαδή, μια αναντιστοιχία μεταξύ θεωρητικών προβλέψεων και πειραματικών αποτελεσμάτων - μπορεί απλώς να είναι μια υπόδειξη νέας φυσικής, και μια μορφή νέας φυσικής που μπορεί να συμβεί είναι η ανακάλυψη μιας νέας θεμελιώδους δύναμης.

Πειραματικά, γνωρίζουμε τώρα, από τα τελευταία αποτελέσματα του Fermilab, ότι το μετρούμενο g – 2 για το μιόνιο έχει προσδιοριστεί ότι είναι 0,00233184110 ± 0,00000000047. Αυτή είναι μια πολύ, πολύ ακριβής απάντηση και σαφώς (αν και ελαφρώς) διαφορετική από το 0,00232281945 που θα παίρνατε από την απλή, πρώτης τάξης συνεισφορά QED.

Υποστηρίχθηκε ότι αυτό αποκλίνει από τις προβλέψεις του Καθιερωμένου Μοντέλου σε αυτή την περίφημη σημαντικότητα των 5 σίγμα , υποδεικνύοντας ότι υπάρχει μόνο 1 στα 3,5 εκατομμύρια πιθανότητα να πρόκειται για στατιστική σύμπτωση: αρκετά σημαντική για να δικαιολογήσει ισχυρισμούς περί ανακάλυψης. Όταν οι επιστήμονες του Fermilab αποκάλυψαν τα πειραματικά αποτελέσματα, είδαμε ότι ήταν πραγματικά «τυφλά» εξαρχής. Ωστόσο, σε αυτήν την περίπτωση, οι θεωρητικές αβεβαιότητες είναι πλέον γνωστό ότι είναι πολύ μεγαλύτερες από ό,τι είχε εκτιμηθεί προηγουμένως , θέτοντας υπό αμφισβήτηση τη σημασία αυτής της «ανακάλυψης».

Αυτή η εικόνα, που αποτελείται από δύο σχήματα από τη λευκή βίβλο του 2025 της Πρωτοβουλίας Θεωρίας Μιονίων, δείχνει στο επάνω μέρος τις διαφορές μεταξύ θεωρίας και πειράματος ανάλογα με το ποια είσοδος πόλωσης αδρονικού κενού κορυφαίας τάξης χρησιμοποιείται. Τα πράσινα αποτελέσματα είναι όλα είσοδοι λόγου r (είσοδος πειραματικών δεδομένων), ενώ οι μπλε γραμμές είναι όλες είσοδοι QCD πλέγματος. Η ονομασία WP25 αντικατοπτρίζει αυτό που επιλέχθηκε στη λευκή βίβλο του 2025, με τον κάτω πίνακα να δείχνει τις διαφορές μεταξύ των λευκών βίβλων του 2020 και του 2025. This image, composed of two figures from the Muon Theory Initiative’s 2025 white paper, shows at top the differences between theory and experiment depending on which leading order hadronic vacuum polarization input is used. The green results are all r-ratio (experimental data input) inputs, while the blue lines are all lattice QCD inputs. The WP25 designation reflects what’s chosen in the 2025 white paper, with the lower table showing the differences between the 2020 and the 2025 white papers. Credit: R. Aliberti et al./Muon Theory Initiative, arXiv:2505.21476, 2025

Το ζήτημα έχει ως εξής.

• Είναι πολύ απλό να υπολογιστούν οι συνεισφορές στην προβλεπόμενη γυρομαγνητική αναλογία του μιονίου από τα ηλεκτρομαγνητικά φαινόμενα· οι αβεβαιότητες εκεί είναι μόνο περίπου 1 μέρος ανά δισεκατομμύριο.
• Ομοίως, οι επιδράσεις της ασθενούς πυρηνικής αλληλεπίδρασης μπορούν επίσης να ποσοτικοποιηθούν καλά, και οι αβεβαιότητες εκεί είναι επίσης μικρές: περίπου 10 μέρη ανά δισεκατομμύριο.
• (Οι πειραματικές αβεβαιότητες, για σύγκριση, είναι περίπου 190 μέρη ανά δισεκατομμύριο, αν συνδυάσετε όλα τα δεδομένα που απελευθερώθηκαν από το πείραμα g-2 , συμπεριλαμβανομένης της χρονικής περιόδου που το πείραμα διεξήχθη, νωρίτερα, στο Brookhaven, πριν μεταφερθεί στο Fermilab.)

Αλλά όταν πρόκειται για τις επιδράσεις της ισχυρής πυρηνικής δύναμης — τις συνεισφορές των κουάρκ, των γλουονίων και όλων των σύνθετων αλληλεπιδράσεων (όπως από τα μεσόνια και τα βαρυόνια) — αυτό δεν είναι εύκολο να υπολογιστεί. Στην πραγματικότητα, ο τρόπος με τον οποίο υπολογίζουμε τις επιδράσεις των ασθενών και ηλεκτρομαγνητικών αλληλεπιδράσεων, δηλαδή τον υπολογισμό των συνεισφορών από προοδευτικά ολοένα και πιο σύνθετα διαγράμματα αλληλεπίδρασης, δεν θα λειτουργήσει για τις ισχυρές αλληλεπιδράσεις. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι είτε να προσθέσουμε δεδομένα από άλλα πειράματα για να εκτιμήσουμε τις επιδράσεις τους (η λεγόμενη μέθοδος λόγου R) είτε να προσπαθήσουμε να κάνουμε τους μη διαταρακτικούς υπολογισμούς της κβαντικής πολυπλοκότητας (QCD) σε έναν υπερυπολογιστή: τη μέθοδο της κβαντικής πολυπλοκότητας πλέγματος.

Αυτή η απεικόνιση μιας μεθόδου QCD πλέγματος δείχνει ότι ο χώρος και ο χρόνος διακριτοποιούνται σε ένα σύνολο σημείων που μοιάζουν με πλέγμα σε ένα πλέγμα. Καθώς η απόσταση μεταξύ των σημείων μειώνεται και το συνολικό μέγεθος του πλέγματος τείνει προς το άπειρο, η πραγματική τιμή για τους υπολογισμούς QCD προσεγγίζεται όλο και με μεγαλύτερη ακρίβεια. This depiction of a lattice QCD method shows that space and time are discretized into a set of grid-like points on a lattice. As the spacing between points decreases and the overall size of the lattice tends toward infinity, the true value for QCD calculations is approached more and more accurately. Credit: Ed van Bruggen/edryd

Παρόλο που τόσο οι υποστηρικτές του λόγου R όσο και οι υποστηρικτές της QCD πλέγματος ισχυρίζονται πολύ μικρά σφάλματα στην εργασία τους, τα διάφορα προβλεπόμενα αποτελέσματα καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τιμών . Αυτό το εύρος εκτείνεται σε περίπου 370 μέρη ανά δισεκατομμύριο μεταξύ των διαφόρων εκτιμήσεων, με ορισμένες να επικαλύπτονται με τα πειραματικά δεδομένα του Fermilab και άλλες, ιδιαίτερα από τις παλαιότερες μεθόδους λόγου R, να διαφωνούν με τα δεδομένα του Fermilab σε τιμές μεγαλύτερες από το όριο των 5 σίγμα.

Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι υπάρχουν στοιχεία για μια πέμπτη δύναμη. Καθώς οι ομάδες επιστημόνων που εργάζονταν σε αυτό το παζλ κατέληξαν στο συμπέρασμα το 2025 , τα λάθη και οι αβεβαιότητες έχουν τελειώσει από θεωρητικής άποψης και, μέχρι να γίνουν καλύτεροι υπολογισμοί, τα πειραματικά αποτελέσματα δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να εξαχθεί ένα τόσο σαρωτικό και επαναστατικό συμπέρασμα.

Είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πόσο ζωτικής σημασίας είναι η διεξαγωγή ενός πειράματος όπως αυτό και ότι ο έλεγχος των θεωρητικών σας προβλέψεων μέσω πολλαπλών ανεξάρτητων μεθόδων είναι ένας από τους λίγους τρόπους για να βεβαιωθείτε ότι λαμβάνετε τη σωστή απάντηση. Σε αυτήν την περίπτωση, το πείραμα πρέπει να ηγηθεί και οι θεωρητικοί θα είναι τώρα αυτοί που θα αναγκαστούν να προσπαθήσουν να καλύψουν τη διαφορά. Μπορεί ακόμη να αποδειχθεί ότι υπάρχουν στοιχεία για μια πέμπτη θεμελιώδη δύναμη κάπου σε αυτά τα δεδομένα, αλλά θα χρειαστεί μια σημαντική πρόοδος στην θεωρητική ακρίβεια για να φτάσουμε εκεί και να γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Ωστόσο, αυτό υπογραμμίζει μόνο το πόσο σημαντικό επίτευγμα μας έχουν προσφέρει μέχρι στιγμής τα πειραματικά αποτελέσματα της συνεργασίας Muon g-2 .

Ο ανιχνευτής LHCb έχει μια γνωστή και ποσοτικοποιήσιμη διαφορά στην αποτελεσματικότητα ανίχνευσης μεταξύ ζευγών ηλεκτρονίων-ποζιτρονίων και ζευγών μιονίων-αντιμιονίων. Η συνεκτίμηση αυτής της διαφοράς είναι ένα ουσιαστικό βήμα στη μέτρηση των πιθανοτήτων και των ρυθμών διάσπασης των Β-μεσονίων σε καόνια συν έναν συνδυασμό λεπτονίου-αντιλεπτονίου έναντι ενός άλλου. Έχουν πλέον δείξει ότι η καθολικότητα των λεπτονίων φαίνεται να ισχύει, καθώς οι σωστά βαθμονομημένες αναλογίες ζευγών ηλεκτρονίων-ποζιτρονίων και ζευγών μιονίων-αντιμιονίων φαίνεται να είναι αδιαίρετες από το 1,0 με μια σωστή επαναβαθμονόμηση ενσωματωμένη στην ανάλυση της εποχής του 2022 και αργότερα. The LHCb detector has a known and quantifiable difference in detection efficiency between electron-positron pairs and muon-antimuon pairs. Accounting for this difference is an essential step in measuring the probabilities and rates of decays of B-mesons into kaons plus one lepton-antilepton combination over another. They have now shown that lepton universality appears to be true, as the properly calibrated ratios of electron-positron pairs and muon-antimuon pairs appears to be indistinguishable from 1.0 with a proper recalibration incorporated into 2022-era analysis and later. Credit: LHCb Collaboration, R. Aaij et al., JINST, 2019

Μπορεί να υπάρχει ακόμη μια πέμπτη θεμελιώδης δύναμη εκεί έξω, και θα μπορούσε να παραμονεύει οπουδήποτε τα δεδομένα μας έχουν εκπλήξει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί ώστε να μην καταλήξουμε σε (σχεδόν σίγουρα) άκυρα συμπεράσματα με βάση προκαταρκτικά δεδομένα.

• Πολλοί πίστευαν ότι η συνεργασία XENON είχε εντοπίσει κάτι ανώμαλο στο πείραμα XENON1T, αλλά μια επακόλουθη ανώτερη επανάληψη αυτού του πειράματος έδειξε ότι η πειραματική ανωμαλία εξαφανίστηκε.
• Πολλοί πίστευαν ότι η ανωμαλία Atomki θα οδηγούσε στην ανακάλυψη ενός νέου σωματιδίου και μιας πέμπτης θεμελιώδους δύναμης, αλλά η αδυναμία αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων της και η έλλειψη ενός τέτοιου προβλεπόμενου σωματιδίου σε άλλα πειράματα έχουν επισκιάσει εντελώς αυτές τις προοπτικές.
• Πολλοί εξακολουθούν να ελπίζουν ότι η σκοτεινή ενέργεια θα αποδειχθεί κάτι διαφορετικό από μια κοσμολογική σταθερά, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί ακόμη να είναι μια πέμπτη θεμελιώδης δύναμη της φύσης, αλλά όλες οι παρατηρήσεις δείχνουν μόνο ελάχιστα στοιχεία για απόκλιση από την βαρετή παλιά κοσμολογική σταθερά που προέβλεψε ο Αϊνστάιν πριν από 100 χρόνια.

Αλλά πρέπει να θυμάστε ότι κάθε τέτοιος ισχυρισμός πρέπει να αντέξει στον έλεγχο. Πολλοί ήλπιζαν ότι τα στοιχεία της συνεργασίας DAMA/LIBRA για τη σκοτεινή ύλη θα επιβεβαιώνονταν, αλλά αποδείχθηκε ότι ήταν μια πρόχειρη μεθοδολογία που οδήγησε σε αμφίβολα αποτελέσματα. Πολλοί ήλπιζαν ότι η καθολικότητα των λεπτονίων θα παραβιαζόταν, αλλά η συνεργασία LHCb, ίσως προς έκπληξή τους, κατέληξε να δικαιώνει το Καθιερωμένο Πρότυπο. Και πολλοί ήλπιζαν ότι η παρατήρηση νετρίνων ταχύτερων από το φως θα προμήνυε μια επανάσταση στη φυσική, αλλά αυτές οι ελπίδες εξανεμίστηκαν με την ανακάλυψη ενός χαλαρού καλωδίου στο πείραμα OPERA.

Όσον αφορά την πέμπτη θεμελιώδη δύναμη, είναι ακόμα δυνατή, και αν εμφανιστεί κάπου, πιθανότατα θα είναι μια ανωμαλία υψηλής ακρίβειας που θα την αποκαλύψει πρώτη. Αλλά είναι ζωτικής σημασίας να κατανοήσουμε σωστά την επιστήμη, διαφορετικά θα φωνάζουμε «λύκος» με δική μας ευθύνη: απλώς επειδή φωνάξαμε πριν εστιάσει στην πραγματικότητα οτιδήποτε προσπαθούσαμε να δούμε.

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Αύγουστο του 2023. Ενημερώθηκε τον Μάρτιο του 2026.

Πηγή: https://bigthink.com/starts-with-a-bang/5th-fundamental-force/

 

 

Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Κρυφός καημός»

Σουλιώτισσες, ελαιογραφία του Γεώργιου Μηνιάτη (1823-1895), β’ ήμισυ του 19ου αι. Οι θαρραλέες γυναίκες, που πρωταγωνίστησαν στους αγώνες των Σουλιωτών, απεικονίζονται να βαστούν ντουφέκια και να μάχονται. Ο δημιουργός τονίζει το ηρωικό πνεύμα της εποχής με χαρακτηριστικό το υψηλό ήθος των προσώπων. Η σύνθεση και οι χρωματικές επιλογές του καλλιτέχνη παραπέμπουν στην περίοδο του Ρομαντισμού, με μακρινά παράλληλά του έργα, όπως η «Σφαγή της Χίου» του Ντελακρουά.

Η μάνα μου ήταν καλή και αγαθή, όπως όλες οι γυναίκες του καιρού της. Γλυκιά ημέρα ωστόσο δεν είδε με τον πατέρα μου γιατί ― λες κι έφταιγε η δόλια! ― έκανε όλο κορίτσια. Ξέρεις τι θα ειπεί φτω­χός και κορίτσια! Έξω απ’ αυτό ακόμη όριζαν Τούρ­κοι στα Μοριά κι ήταν καλύτερο να μην απόχταε κανείς παιδί παρά ν’ αποχτήσει θηλυκό. Κάθε νοικο­κύρης που έβλεπε να πηγαίνει το σπίτι του μπροστά θλιβότανε περισσότερο από κείνον που δεν είχε τίποτα. Για τούτο κι ο πατέρας μου δεν έπαυε κάθε τόσο να της χτυπάει, κάπως στα χωρατά, μα πάντα πικραμένα:

― Μωρέ γυναίκα· δεν κάνεις και συ ένα σερνικό!

Μια βραδιά μπήκε στο σπίτι ολόχαρος.

― Τέλειωσε, Καλομοίρα· είπε μόλις πάτησε στην πόρτα. Ό,τι παιδί κάνεις ― ήταν ετοιμόγεννη η μάνα μου ― θέλω να είναι σερνικό.

Σε λίγο γεννήθηκα εγώ. Όταν πήγαν να του πά­ρουν τα συχαρίκια, στέναξε βαθιά. ― Ο γέρο Βαρσάμης, σκέφτηκε, οχτώ ντουφέκια· ο Βασίλης πέντε· ο κουμπάρος μου ο Ανέστης τέσσερα ― και τι; ― ένα κι ένα! Εγώ τίποτα για το Γένος! Εμείς θέλουμε ανθρώπους για σπαθί κι η γυναίκα μου γεννάει για τη ρόκα!… Και με το γρόθο του έδωκε μια κι έσπασε το τραπέζι.

― Μα δεν πειράζει· είπε σε λίγο. Εγώ θα το κάμω σερνικό. Θα γένει καλύτερο από σερνικό.

Το είπε κι έγινε. Μόλις μεγάλωσα λίγο, μου φόρεσε αντρίκια και μ’ έλεγε Χρύσαντο από Χρυσή που ήταν τ’ όνομά μου. Στη μάνα μου, σε όλους έτσι έλεγε να με φωνάζουν. Από μικρή με έμαθε στ’ άρματα. Μέρα νύχτα με δασκάλευε να παίζω το σπαθί, να λυγίζω το κορμί, να ρίχνω στο σημάδι. Την καθεμερνή μ’ έπαιρνε στο χωράφι· τη γιορτή στο κυνήγι να κυνηγούμε τους λύκους και τ’ αγριογούρουνα στη Δροσελή.

― Θέλω… να περνάς το βόλι απ’ το δαχτυλίδι· μου έλεγε.

Πιθανή απεικόνιση της Ασημίνας Γκούρα από το έργο του Nicolas Louis Francois Gosse Η μάχη της Ακρόπολης (1827). Ελαιογραφία σε μουσαμά Εθνική Πινακοθήκη και Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου. Παράρτημα Ναυπλίου.

Πέρασαν έτσι κάμποσα χρόνια. Οι ραγιάδες άρχισαν κάπως ν’ ανακατώνονται. Στις εκκλησιές διαβάζανε κάτι παράξενα τροπάρια για τους Αγαρηνούς. Οι χαλ­κιάδες κι οι τουφεξήδες νύχτα δούλευαν τα σύνεργα του πολέμου. Τα παλικάρια γυμνάζονταν στ’ άρματα, έχυναν βόλια, τραγουδούσαν τα κλέφτικα. Α! πως έγινε και κείνο το αγουροξύπνημα! Την παραμονή του Βαγγελισμού ― Πέφτη θυμούμαι ήταν ― βλέπουμε κατά το κοντόβραδο το Σισίνη από τη Γαστούνη, το Σταματόπουλο από τα Λεχαινά και τον καπετάν Αντω­νάκη από τη Μανωλάδα με καμιά τρακοσαριά παλικάρια. Ο πατέρας μου είχε ρεματισμούς και δε μπορούσε να σηκωθεί από το κρεβάτι. Με φώναζε να πάω κοντά, μου έζωσε το σπαθί, μου έδωκε το καρυοφύλλι στο χέρι και·

― Σύρε με την ευκή μου· λέει. Ξέρεις, δεν είσαι γυναίκα, είσαι άντρας· πρέπει να είσαι άντρας! Πέφτε άφοβα στη φωτιά· σκότωνε όσους άπιστους μπορείς. Ο παπα-Δημήτρης λέει, όσο περσότερους σκοτώνεις τόσα κρίματα συχωριώνται.

«Νεαρή Ελληνίδα με Βεντάλια», έργο Γαλλικής σχολής, μέσα 19 ου αιώνα.

Η μάνα μου και τα κορίτσια παράμερα κρυφόκλαιαν. Εγώ ήθελα να κρατηθώ, μα τα έρμα μάτια μου ψιχάλιζαν. Η ώρα του μισεμού ανάστησε στην καρδιά μου κάτι που δεν το ένιωθα πριν. Το σπίτι με τράβαε. Έβλεπα τα στρωσίδια του κρεβατιού, τον αργαλειό, την ανέμη, τ’ άλλα του σωθέματα και πίστευα πως ήταν δικά μου εργόχειρα. Έβλεπα τις γυναίκες και κάτι μέσα μου μ’ έσπρωχνε να τρέξω, να τυλιχτώ στα φουστάνια τους, φυλαχτό να τα βάλω στην τρέλα του πατέρα μου. Α! το σπιτικό πουλί κι αν το φερε η μοίρα να κρεμάσει αϊτού φτερά, πάντα τρο­μάζει να πετάξει στα κορφοβούνια! Κρύος ίδρωτας με τσάκισε και το κορμί λάγκευε κάτω από τ’ άρματά μου. Σαν να το μάντεψε ο γέροντας, πήδησε από το στρώμα του, μ’ έσπρωξε στην πόρτα και με φίλησε.

― Σύρε στο καλό, λέει με τρεμουλιαστή φωνή! Σα φύγουν οι Τούρκοι από το Μοριά, τότε να γυρίσεις και συ.

Ευγένιος Ντελακρουά, Μάχη Έλληνα και πασά, 1835.

Η Γαστούνη εκείνον τον καιρό ήταν κεφαλοχώρι. Εκεί καθότανε ο βόϊβοντας, ο κατής, άλλοι μεγάλοι Τούρκοι κι ο Σισίνης που ήταν Μορογιάνης του Σουλ­τάνου. Ανήμερα του Βαγγελισμού την πατήσαμε. Οι Τούρκοι υποψιάστηκαν και δεν ήβραμε ψυχή από δαύ­τους. Εκεί να έβλεπες το ρωμαίικο τ’ ασκέρι! Ρίχτη­καν στα τούρκικα κονάκια, άρπαξαν ασημικά, άρπα­ξαν ρούχα, τα φόρτωσαν στ’ άλογα και δρόμο για τα χωριά τους.

― Σταθείτε, μωρέ παιδιά· εμείς ήρθαμε να πολε­μήσουμε! τους φώναζαν οι καπετανέοι.

Πού εκείνοι! Σε λίγη ώρα μαθαίνουμε πως οι Τούρ­κοι γύριζαν πίσω. Πήγαν να περάσουν στου Λάλα, μα στο Στενό τούς χτύπησε ο καπετάν Βιλαέτης με τους Πυργιώτες και τους ανάγκασε να πισωπατήσουν.

― Τι θα κάνουμε τώρα: ρωτάει ο Σισίνης,

― Τι θα κάνουμε! Θα τους βαρέσουμε· λέει ο κα­πετάν Αντωνάκης.

Όσοι μείναμε κινήσαμε να βαρέσουμε τους Τούρ­κους. Τους απαντήσαμε ανάμεσα Ροβιάτα και Σαβάλια. Καθώς μας είδαν έβαλαν τα χαρέμια στη μέση, και με φωνές χύθηκαν απάνω μας. Σκορποχώρι εμείς. Ούτε του πατέρα μου τα λόγια συλλογίστηκα ούτε ντροπή. Άκουα το άλα! άλα! των Τούρκων πίσω μου, τ’ άγρια ποδοβολητά τους κι έλεγα τώρα το βόλι θα χωθεί στην πλάτη μου. Πήδαγα τράφους, χαντά­κια, αγριάγκαθα, χωρίς να σκέφτομαι άλλο παρά πώς να ξεφύγω τη λύσσα τους. Άξαφνα βλέπω μπροστά μου το Σταματόπουλο. Ήταν γέρος και παχύς· μόλις μπορούσε να κουνηθεί. Το κοπέλι του με το πρώτο τσάκισμα καβάληκε τ’ άλογο του κι έφυγε.

― Σώσε με, παλικάρι, ν’ αγιάσουν τα πεθαμένα, σου· φωνάζει αγκομαχώντας. Ντροπή στα νιάτα ν’ αφήνουν πίσω τα γεράματα…

Σταμάτησα. Χωρίς να ειπώ λέξη, γονάτισα, τον πήρα στον ώμο και τραβώ για τη Γαστούνη. Μα οι Τούρκοι σε λίγο μας έφτασαν.

― Τώρα, γέρο μου, του λέω, κάμε το σταυρό σου. Η Παναγιά ας βάλει το χέρι της.

Τον απίθωσα χάμω και στάθηκα μπροστά του με το καρυοφύλλι. Σε λίγο έριξα, μα δεν ξέρω αν σκότωσα κανένα. Ένιωσα μια κοπανιά στο κεφάλι· τα μάτια, μου θαμπώσανε και σωριάστηκα χάμω.

Τι έγινε ύστερα δεν ξέρω· για το γέρο Σταματόπουλο δεν άκουσα τίποτα. Όταν συνήρθα, ήμουν ξα­πλωμένη στο κρεβάτι κι ένα όμορφο παλικάρι έστεκε απάνω από το κεφάλι μου.

Ήταν καλή καρδιά ο Δήμος ο Βαρόσης· εκείνος μ’ έσωσε από τα χέρια των Τούρκων. Από τότε γινή­καμε φίλοι· νύχτα ημέρα μαζί. Θα πήγαινε κείνος στη βάρδια; Κοντά και γω. Θα μ’ έστελναν με τον καπετάν Λάππα να στρατολογήσω στα χωριά; Κοντά εκείνος. Ο πικρός σίφουνας που άρχισε την ημέρα του Βαγγελισμού όσο πήγαινε και δυνάμωνε. Πόλεμος στου Λάλα, στην Πάτρα, στο Σανταμέρι, στο Χλιμούτσι! Αίματα, φωτιά, δάκρυα, εκδίκησες! Ο ρα­γιάς άλλαζε· σήκωσε κεφάλι και κοίταζε άφοβα τον αγά, τον προεστό και το θάνατο.

Έτσι λίγο λίγο άλλαξα και γω. Ό,τι δεν έκαμαν τα λόγια του πατέρα μου, έκαμε ο κίντυνος κι η κακοπάθεια. Δε με τρόμαζαν πια οι σκοτωμένοι και τα αίματα ούτε με συγκινούσαν τα δάκρυα, ο χωρισμός, η ορφάνια. Σ’ ένα μονάχα δε μπόρεσα ν’ αλλάξω, στη ματιά του Δήμου μου. Αχ, το κακοθήλυκο! Το κακοθήλυκο! Τι να κάμουν τ’ άρματα και τα φορέ­ματα: Τι να κάμει το θέλημα του γονιού; «Θέλω να είσαι άντρας!» Ε καλά! Και γω το ήθελα· μα πώς; Πού θα βρεθεί η ασημόβεργα της μάγισσας ν’ αλλάξει τη γυναίκια φύση, όπως αλλάζει σε κάρβουνα τους θησαυρούς στα παραμύθια; Ωχ! τι αγρύπνιες μέσα στον κάματο και τι φαρμάκια στη χαρά της νίκης! Πόσες φορές την αγάπη μου την έπνιξα σε θυμούς και πικρά λόγια εναντίον του! Ήρθαν στιγμές που σήκωσα ν’ αδειάσω την πιστόλα στα στήθη του, να σβήσω στο αίμα του τη λαύρα που με δαιμόνιζε. Δο­κίμασα να φύγω από κοντά του, να πάω με άλλον καπετάνιο. Μα τα πόδια μου μ’ έφερναν πάλι πίσω, όπως το τυφλάλογο στο πράσινο λιβάδι.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Η μάχη στα στενά των Δερβενακίων, 1860.

Μια ημέρα λίγο έλειψε να προδοθώ μοναχή μου. Όσο τη θυμούμαι κείνη τη μέρα, ανατριχιάζω. Ο Σι­σίνης μας έστειλε μ’ εκατόν πενήντα παλικάρια στον Κολοκοτρώνη. Είμαστε στα Δερβενάκια κι είχαμε καρτέρι του Δράμαλη, που γύριζε για την Κόρθο. Εμείς με το Νικηταρά είχαμε τον Αϊ-Σώστη. Οι Αλωνιστιώτες το Αγριλόβουνο, ο Αντωνάκης Κολοκοτρώ­νης το Ζυγό. Εγώ κι ο Δήμος είμαστε γονατιστοί πίσω απόνα πουρνάρι και καρτεράγαμε να μπούνε οι Τούρκοι στη ρεματιά. Εκείνος με κοίταζ’ έτσι γονα­τιστή και θάμαζε. Εγώ – ξέρεις ― μη με τηράς τώρα· τότε ήμουν όμορφη, πολύ όμορφη! Έχωνα στην τρα­χηλιά το λαιμό μου, έκρυβα τα χέρια, έσφιγγα τα στήθη μου, άλλαζα τη φωνή μου, μα πού! Τα κατα­καημένα νιάτα φαίνονται, βλέπεις!

― Ορέ αδερφέ Χρύσαντε, τι χεράκια είναι φτούνα; μου λέει άξαφνα. Δεν κάνουν για σπαθί παρά για βελόνι.

Αλαφιάστηκα· έριξα τα μάτια χάμω και με έπι­ασε σύγκρυο.

― Μα το σταυρό, λέει πάλι· αν δε σε γνώριζ’ από καιρό, θα λίγα πως είσαι γυναίκα. Και πώς σ’ αγάπησα! όχι· άλλον άνθρωπο δεν αγάπησα έτσι!…

Ξύπνησε μέσα μου το φίδι! Τα λόγια του ανάδε­ψαν στα φυλλοκάρδια μου τον αμαρτωλό σπόρο της Εύας. Γύρισα τα μάτια ψηλά· κόντευε να βασιλέψει ο ήλιος. Τ’ απόσκια πέφτανε στη ρεματιά! Εκείνο το σιγαλό μουρμούρισμα του νερού, το παθητικό τσιτσίρισμα των πουλιών κι η μοσκοβολάδα. που έβγαινε από τα θυμάρια, όχι, δεν ήθελαν πόλεμο· έκραζαν την αγάπη. Άναψαν τα μάγουλά μου και τα μάτια μου μισόκλεισαν. Έτρεμα ολόκορμη· τα μέλη μου έγιναν βαριά και μαλακά σαν προζύμι. Ένιωθα κατιτί στυφό στο λάρυγγά μου, που δε με άφηνε να πάρω ανάσα. Σήκωσα τα μάτια να τον ιδώ, και τα χείλη του, τα κόκκινα χείλη του, με τραβούσαν στην Κόλαση.

― Μπαμ! βρόντηξε μια ντουφεκιά.

Πήδησα ορθή. Έπεσε το πρώτο ντουφέκι κι ακού­στηκε η φωνάρα του Κολοκοτρώνη. Οι Τούρκοι μπή­κανε στη ρεματιά· οι καπεταναίοι τους χτύπησαν και τους έστειλαν απάνω μας. Τους χτυπήσαμε και μεις· τα έχασαν, θέλουν να πισωπατήσουν, μα δεν έχουν πούθε να κάνουν κι άλλοι γκρεμίζονται και τους συνε­παίρνει το ρέμα, άλλοι σκοτώνονται συνατοί τους. Τι φονικό που γίνηκε! Ακόμη σωροί κείτονται τα κόκαλά τους εκεί.

Ο Δήμος ήταν μαζί μου στην αρχή· μα τον έχασα. Τον γύρεψ’ αποδώ, αποκεί, φώναξα. Πού ν’ ακουστείς μέσα στην ανακατωσούρα και την αντάρα! Έβλεπες το σπαθί και χτύπαε στο κόκαλο και πέταε σπίθες. Δυο ώρες βάσταξε το πελέκι. Όσοι γλύτω­σαν, έφτασαν κακοί κακώς στην Κουρτέσα. Τα παλικάρια τότες ρίχτηκαν για λάφυρα.

Εγώ είχα μια σπαθιά στο κεφάλι και το αίμα μου θάμπωνε τα μάτια. Έκατσα σ’ ένα κοτρόνι να ξεκου­ραστώ. Το φεγγάρι ξετύλιγε χλωμά σάβανα στο μα­κελειό. Άλογα έτρεχαν χλιμιντρίζοντας και φτερνοκοπώντας τα χαλίκια· άλλα έσερναν ακόμη στη σέλλα νεκρά τ’ αφεντικά τους. Ίσκιοι φάνταζαν στα πλά­για πελώριοι· κάπου άστραφτε μια πιστολιά. Αναστενάγματ’ αποδώ, κλάματ’ αποκεί, που ήταν να φρίξει κανείς.

Άξαφνα θυμήθηκα το Δήμο κι ανατρίχιασα. Τάχα τι να γίνηκε; Τινάχτηκ’ απάνω κι έτρεξα πέρα δώθε πατώντας τους σκοτωμένους και φωνάζοντας. Φώναζα, ούρλιαζα και γω δεν ξέρω τι έκανα. Σε λίγο απόστασα και στάθηκα. Φωνάζω πάλι· μάτα φωνάζω. Ούτε φωνή ούτε ακρόαση. Το αίμα έτρεχε από την πληγή μου. Κατάλαβα πως θα λιγοθυμούσα κι έπεσα σ’ ένα θυμάρι. Εκεί ακούω σαν σιγαλό βογκητό πίσω μου. Γυρίζω, βάζω φωνή·

― Δήμο! Δήμο μου!

― Χρύσαντε αδερφέ μου!…

Πήρα το κεφάλι του στην αγκαλιά μου, κόλλησαν τα χείλη μου στα δικά του. Αχ! τον έφαε το βόλι το πικρό. Τι δε θα ’δινα για να του δώκω ζωή! Τι δε θα ’κανα για να γνωρίσει τι λογής ήταν η αγάπη μου!

― Άκου, Δήμο μ’! άκου, καλέ μου! έκραζα με­γαλόφωνα στ’ αφτί του.

Ήθελα με το μυστικό μου να του σταματήσω το θάνατο. Του κάκου! Παίξανε τα ματόφυλλα μια στι­γμή κι οι κόρες του στυλώθηκαν απάνω μου. Κι είχαν κάτι σαν ξάφνισμα και σαν παράπονο. Το άκουσε τάχα; Τάχα λυπήθηκε, όπως εγώ, που δεν το έμαθε πρωτύτερα; Ποιος ξέρει. Μα τι φταίω και γω; Άλ­λοι τότε ήταν οι καιροί και κείνο που έχτιζε η αγάπη γρήγορα το χάλαε η καταδρομή. Για τούτο και γω δεν πάτησα το θέλημα του πατέρα μου. Έγινα κι έμεινα άντρας.

Τι κακομοιριές κι οι δικές μας!

Μετά την πτώση του Γαλαξιδίου η Αλεφάντω, σύζυγος του Ζάνα,  που φονεύθηκε πολεμώντας στην Κυλλήνη μερικούς μήνες πριν, κατέφυγε στον Κάλαμο της Λευκάδας μαζί με την κόρη της και, κάποια χρονική στιγμή άγνωστο πότε, φθάνει στο Μεσολόγγι. Είναι παρούσα στη Δεύτερη Πολιορκία και παραμένει εκεί μέχρι την Έξοδο (10 Απριλίου 1826). Κατά την Έξοδο η Αλεφάντω με την κόρη της συλλαμβάνονται και οδηγούνται στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου. Η Αλεφάντω ζει ως δούλη για πολλά χρόνια και η κόρη της αλλαξοπιστεί. Καταφέρνει να επιστρέψει  στη πατρίδα της το Γαλαξίδι γύρω στα 1870. 

Από τη συλλογή «Παλιές αγάπες» (1900).

O Aνδρέας Kαρκαβίτσας (1865-1922), γεννήθηκε στα Λεχαινά της Ηλείας και πέθανε στο Μαρούσι της Αττικής. Σπούδασε ιατρική και υπηρέτησε ως γιατρός στο εμπορικό ναυτικό και στον στρατό. Ταξίδεψε σε διάφορα σημεία της χώρας και γνώρισε από κοντά τη ζωή των ναυτικών και στεριανών ανθρώπων που περιγράφει στο έργο του. Το 1889 στρατεύτηκε και κατά τη διάρκεια της θητείας του στο Μεσολόγγι γνώρισε τις άθλιες συνθήκες ζωής της ελληνικής υπαίθρου. Τις εντυπώσεις του κατέγραψε σε μια σειρά οδοιπορικών σημειώσεων, που αξιοποίησε στη νουβέλα του Ο ζητιάνος το 1897.

Ανήκει στη γενιά της Νέας Αθηναϊκής Σχολής. Η πεζογραφία του κινήθηκε αρχικά στα πλαίσια της ειδυλλιακής ηθογραφίας με αρκετά λαογραφικά στοιχεία και πέρασε σταδιακά προς τον ρεαλισμό με στοιχεία κοινωνικού προβληματισμού, με σχηματικό ορόσημο τη Λυγερή (1890) και κορυφαία έκφραση τον Ζητιάνο (1897). Στο τελευταίο έργο του Ο αρχαιολόγος (1904) προσπάθησε να λειτουργήσει διδακτικά, προβάλλοντας τις ιδέες του για μια γόνιμη σχέση των νεοελλήνων με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Έγραψε στην αρχή στην καθαρεύουσα και στη συνέχεια στη δημοτική γλώσσα, της οποίας υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής.